Tướng giọng nói: âm thanh từ đan điền, chương Thanh Âm của Băng Giám và chuyện giọng luyện được

Sách tướng coi giọng tốt là giọng phát từ đan điền: sâu, vang, chậm rãi, nói to không phải há miệng rộng, nói nhỏ vẫn rõ chữ. Giọng chỉ ở cổ họng, gấp, vỡ, khàn bị coi là khí nông. Hôm nay ta biết giọng phụ thuộc dây thanh, hơi thở và sức khoẻ, nên phần lớn luyện được và đổi theo tuổi.

Vì sao tướng thư nghe giọng

Tướng thư xếp giọng vào phần động, cùng với dáng đi, nụ cười, ánh mắt. Lý do được nói rất rõ trong chương Thanh Âm của Băng Giám: tiếng người giống khí của trời đất, nhẹ trong thì nổi lên, nặng đục thì chìm xuống. Nghe tiếng là nghe khí, mà khí là một trong ba chữ lớn của tướng thuật (bài thần, khí, sắc).

Có một lý do thực tế hơn: giọng là thứ đến trước mặt. Người xưa nghe tiếng người ngoài cửa, nghe tiếng trong buổi chầu, nghe tiếng người hầu trước khi thấy mặt. Băng Giám viết, nguyên văn: "văn thanh tương tư, kỳ nhân tư tại", nghe tiếng mà nghĩ ra người, thì người ấy như đang ở đó. Câu này giải thích vì sao giọng được xếp ngang hàng với mặt: nó đại diện cho người khi người chưa hiện ra.

Đây là phần tướng giọng, tức nghe cái âm. Còn nghe cái lời (chọn chữ, nói nhiều ít, lời hứa) là ngôn tướng, đã có bài riêng: ngôn tướng.

"Thuỷ ư đan điền": đường đi của một tiếng nói

Đoạn mở chương Thanh Âm tả đường đi của tiếng nói chính xác đến bất ngờ:

Bắt đầu từ đan điền, phát ra ở cổ họng, chuyển ở lưỡi, phân rõ ở răng, đi ra ở môi. — Băng Giám, chương Thanh Âm

Đặt cạnh sinh lý học phát âm hôm nay, năm chặng ấy khớp gần trọn:

"Đan điền" là vùng dưới rốn trong khí công (bài đan điền là gì). Thanh quản không nằm ở bụng, nhưng lực đẩy hơi thì đến từ cơ hoành và cơ bụng. Người nói bằng hơi bụng có tiếng đều, không hụt cuối câu; người chỉ thở ngực, thở nông thì giọng nhanh mệt, phải gồng cổ họng mới to được. Người xưa không có chữ "cơ hoành", nhưng họ nghe được khác biệt ấy và gọi nó là tiếng "từ đan điền".

Thanh và âm: hai thứ khác nhau

Băng Giám tách hai chữ mà ta hay nói gộp:

Thanh và âm không giống nhau. Thanh chủ về mở ra, tìm ở chỗ phát tiếng; âm chủ về thu lại, tìm ở chỗ dứt tiếng. — Băng Giám, chương Thanh Âm

Nói dễ hiểu: thanh là đầu tiếng, cái lực bật ra lúc bắt đầu nói; âm là cuối tiếng, cái dư vang còn lại khi câu dừng. Một người mở lời mạnh nhưng cuối câu tắt ngấm, hụt hơi, là có thanh mà thiếu âm. Một người mở lời nhỏ nhưng cuối câu vẫn tròn, vẫn đọng, là âm tốt.

Đây là một quan sát tinh: người làm phát thanh, người hát chèo, ca trù đều được dạy giữ hơi tới cuối câu, "tròn vành rõ chữ". Cái mà thầy tướng gọi là âm tốt, người dạy hát gọi là đỡ hơi tốt.

Cùng chương có câu được dẫn nhiều: "đại ngôn bất trương thần, tế ngôn bất lộ xỉ", nói lớn không phải banh môi, nói nhỏ không lộ răng. Tức là người có hơi tốt không cần gồng miệng để to, không cần thì thào để nhỏ.

Năm giọng theo ngũ hành

Các tướng thư như Thần Tướng Toàn Biên, Ma Y có mục luận thanh, xếp giọng theo năm hành, ứng với năm âm cung, thương, giốc, chuỷ, vũ. Bảng dưới là đại ý chung, cột cuối đã viết lại cho đúng mức:

Theo phép ngũ hành hình tướng, giọng được đem so với dáng người: người dáng Kim mà giọng Kim là hợp; người dáng Mộc mà giọng Kim (Kim khắc Mộc) thì sách coi là lệch. Đây là chỗ tướng thư tự nhất quán trong hệ thống của nó, nhưng cũng là chỗ dễ biến thành trò ghép chữ. Một giọng "gắt" có thể chỉ là người ấy đang viêm họng.

Giọng tốt, giọng xấu theo tướng thư

Gom các tướng thư, những giọng được khen và bị chê như sau (đại ý):

Được khen: vang mà không chói; trầm mà không đục; nói chậm, đều; người nhỏ người mà tiếng chắc, xa vẫn nghe; giọng ăn khớp với dáng (người đậm giọng đậm).

Bị chê: tiếng vỡ như chiêng nứt; tiếng khàn, rè; tiếng chỉ ở đầu lưỡi, nhanh, vụn; tiếng the thé; tiếng "chưa nói đã run"; người to mà tiếng nhỏ, yếu.

Băng Giám còn tả tiếng theo cảm xúc, đại ý: tiếng vui như tre gãy giòn, tiếng giận như sấm ngầm dưới đất, tiếng buồn như gõ vào băng mỏng. Đoạn này hay ở chỗ nó không phán người, mà tả cách giọng đổi theo lòng. Thiên Nhạc Ký của Lễ Ký nói gốc của chuyện ấy:

Phàm âm thanh nổi lên đều sinh ra từ lòng người. Lòng người động là do ngoại vật khiến thế. — Lễ Ký, thiên Nhạc Ký

Ca dao Việt nói cùng ý theo cách đời thường: "Chim khôn kêu tiếng rảnh rang, người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe." Câu này khen cách dùng giọng, không khen chất giọng trời cho.

Giọng đổi theo tuổi, sức khoẻ và tâm trạng

Đây là chỗ tướng giọng phải đọc chậm lại, vì rất nhiều thứ sách gọi là "giọng xấu" thật ra là trạng thái cơ thể:

• Tuổi dậy thì: dây thanh nam dài và dày nhanh, giọng vỡ, có lúc lạc. Sau vài năm thì ổn.
• Tuổi già: dây thanh mỏng đi, cơ thanh quản yếu, giọng run, yếu, cao hơn ở nam, trầm hơn ở nữ sau mãn kinh. Giới y gọi là lão hoá giọng.
• Thanh quản bị tổn thương: hạt xơ dây thanh ở người nói nhiều (giáo viên, người bán hàng), viêm thanh quản do trào ngược, polyp. Đây là lý do giọng khàn không nên vội gán là "tướng khàn".
• Hút thuốc, rượu: làm giọng đục, khàn lâu dài.
• Tâm trạng: lo sợ làm cơ cổ căng, giọng cao và run; mệt làm giọng xuống, thiếu âm cuối câu. Đó đúng là "âm" và "thanh" của Băng Giám, nhưng là trạng thái hôm ấy, không phải số phận.

Có một điều quan trọng: khàn tiếng kéo dài quá hai tuần mà không rõ lý do, nhất là ở người hút thuốc, nên đi khám tai mũi họng để soi thanh quản. Đừng để một câu "giọng khàn là tướng vất vả" làm người ta chậm đi khám.

Người khác nghe giọng mình thế nào

Tướng giọng có một phần đúng mà nghiên cứu xác nhận: người nghe có đánh giá người nói qua giọng, dù đánh giá ấy có đúng hay không.

• Một số thí nghiệm cho người nghe chọn giữa hai bản ghi cùng một câu, chỉ khác độ trầm: bản giọng trầm hơn thường được chọn là "có vẻ lãnh đạo" hơn. Nghiên cứu của Klofstad và cộng sự năm 2012 là ví dụ hay được dẫn.
• Người nghe đoán khá đúng tuổi, giới, tâm trạng lúc ấy qua giọng.
• Nhưng đoán tính trung thực, năng lực làm việc qua giọng thì kém, và dễ thiên lệch: giọng địa phương, giọng không chuẩn bị đánh giá thấp vô cớ.

Nghĩa là câu "người có tiếng" của tướng thư vừa đúng vừa sai. Đúng ở chỗ giọng tốt giúp người ta được lắng nghe hơn. Sai ở chỗ tưởng rằng giọng tốt nói lên người tốt. Thời nào cũng có người giọng sang mà lòng hẹp.

Giọng luyện được

Phần lớn những gì sách khen ở giọng là kỹ năng, không phải phẩm chất bẩm sinh:

1. Hơi thở: tập thở bụng chậm (bài thở bụng, thở đan điền) cho hơi bền, câu không hụt cuối.
2. Tốc độ: nói chậm lại một chút, ngắt ở chỗ có dấu phẩy, giọng tự nhiên trầm và rõ hơn.
3. Cộng hưởng: mở khoang miệng, thả lỏng hàm, đọc to một đoạn văn mỗi ngày; người học hát gọi là "mở họng".
4. Rõ chữ: tập phát âm đủ phụ âm cuối; đây chính là chặng "biện ư xỉ, xuất ư thần".
5. Giữ giọng: uống đủ nước, không la hét lâu, nghỉ giọng khi viêm họng.

Phát thanh viên, diễn viên, giáo viên dạy lâu năm đều đổi giọng nhờ tập. Một nét tướng mà người ta tập vài tháng đã đổi rõ thì không thể là dấu ấn số phận.

Sách cổ nói gì

Tiếng nói của người như khí của trời đất: nhẹ trong thì nổi lên, nặng đục thì chìm xuống. Bắt đầu ở đan điền, phát ra ở cổ họng, chuyển ở lưỡi, phân rõ ở răng, đi ra ở môi, thật là ứng với năm âm. — Băng Giám, chương Thanh Âm

Bình: phần đầu là triết học khí, phần sau là một mô tả phát âm đáng nể cho người không có dụng cụ đo. Đọc hôm nay, nên giữ phần sau như một bài học về hơi thở và rõ chữ, còn phần "ứng ngũ âm" là khung xếp loại của riêng tướng thuật.

Thần Tướng Toàn Biên, mục luận thanh, đại ý: tiếng của người quý phát từ đan điền, sâu và xa như tiếng chuông lớn; tiếng phát ở đầu lưỡi thì nông, gấp, tán. — Thần Tướng Toàn Biên (đại ý)

Bình: lời khen "sâu và xa" ứng với giọng có hơi tốt; lời chê "nông, gấp" ứng với giọng thở ngực, nói vội. Cả hai đều là thói quen sửa được.

Đọc cho đúng mức

• Giọng phụ thuộc giải phẫu: độ dài, độ dày dây thanh, cỡ thanh quản, khoang mũi họng. Không ai chọn được bộ phận ấy, nên không thể đem nó ra chấm phẩm cách.
• Giọng bị bệnh không phải giọng xấu. Khàn, rè, run có thể do viêm, do hạt xơ, do bệnh thần kinh như Parkinson. Cần khám, không cần "xem tướng".
• Giọng vùng miền không có cao thấp. Tướng thư viết theo tai người phương Bắc Trung Hoa xưa; áp nguyên vào giọng Bắc, Trung, Nam của người Việt là sai thước.
• Định kiến giới: các câu sách khen giọng nam phải "hùng", giọng nữ phải "nhỏ nhẹ" là thẩm mỹ một thời, không phải chuẩn của người.
• Các câu dẫn Thần Tướng Toàn Biên là đại ý; bản lưu hành có nhiều dị bản, chương Thanh Âm của Băng Giám ổn định hơn.

Việc nên làm

1. Thu âm mình đọc một đoạn văn hai phút, nghe lại: cuối câu có hụt hơi, có nói vội, có nuốt chữ không.
2. Tập thở bụng mười phút mỗi ngày trong một tháng rồi thu âm lại để so.
3. Người nói nhiều vì nghề nên học cách giữ giọng: nghỉ giọng, uống nước, dùng micrô khi lớp đông.
4. Khàn tiếng quá hai tuần, nuốt vướng, ho ra máu thì đi khám tai mũi họng.
5. Khi nghe người khác, tách chất giọng ra khỏi điều họ nói và việc họ làm.

Nguồn tham khảo

• Băng Giám (thường gán cho Tăng Quốc Phiên) — chương Thanh Âm (nguyên văn các câu "thuỷ ư đan điền…", "thanh dữ âm bất đồng…", "văn thanh tương tư…").
• Thần Tướng Toàn Biên — mục luận thanh (đại ý).
• Lễ Ký — thiên Nhạc Ký, câu "phàm âm chi khởi, do nhân tâm sinh dã".
• C. A. Klofstad, R. C. Anderson, S. Peters, "Sounds like a winner: voice pitch influences perception of leadership capacity in both men and women", Proceedings of the Royal Society B, 2012.