Cốt cách: khung xương trong sách tướng, câu "cốt cách thanh kỳ" và chuyện dinh dưỡng nặn nên bộ xương

Cốt cách, theo sách tướng, là khung xương: xương đầu mặt, xương vai, xương tay chân, và độ cân nhau giữa xương với thịt. Tướng thư coi cốt là phần "định" của người, như đá giữ núi. Nhưng khung xương lại chịu ảnh hưởng rất lớn của dinh dưỡng thời nhỏ, nên nhiều nét "cốt kém" trong sách thật ra là dấu vết của cái đói.

Chữ "cốt" trong tướng thư

Chương đầu của Băng Giám tên là Thần Cốt, ghép hai chữ quan trọng nhất của phép xem người. Thần là cái tinh tuý bên trong (bài thần, khí, sắc); cốt là cái khung giữ cho người đứng được. Băng Giám dùng một hình ảnh:

Núi lở mà không sập, vì có đá giữ, ấy là nói về cốt. — Băng Giám, chương Thần Cốt

Ngay sau đó sách nói "nhất thân cốt tướng, cụ hồ diện bộ", cốt tướng cả thân người nằm đủ ở khuôn mặt. Tức là trong thực hành, thầy tướng xem cốt chủ yếu trên đầu mặt: xương trán, xương mày, xương gò má, xương hàm, xương chẩm sau gáy. Thân và tay chân chỉ để kiểm lại.

Cốt được xem theo mấy cặp đối (đại ý gom từ Ma Y, Băng Giám):

Nguyên tắc cốt nhục tương xứng là phần đáng giữ nhất: không khen xương to, không khen thịt nhiều, mà khen hai thứ vừa nhau. Đây cũng là tinh thần của phép ngũ hành hình tướng: người Mộc gầy dài là đúng dạng, người Thuỷ đầy đặn là đúng dạng; cái bị chê là lệch dạng.

"Cốt cách thanh kỳ": một câu đã đổi nghĩa

Cụm "cốt cách thanh kỳ" quen tai người Việt chủ yếu qua truyện chưởng và phim: một cao nhân nhìn một thiếu niên rồi phán "cốt cách thanh kỳ, là kỳ tài luyện võ". Trong truyện, nó có nghĩa là khung xương lạ và đẹp, hợp để luyện công. Đây là chữ của văn chương đời sau, không phải một câu nguyên văn của tướng thư cổ, dù nó lấy chữ "thanh" và "kỳ" từ tướng thư (bài cao thấp, béo gầy bàn bốn chữ thanh, kỳ, cổ, quái).

Thú vị hơn là chữ "cốt cách" trong tiếng Việt thường ngày. Người ta nói "cốt cách người Hà Nội", "cốt cách nhà nho", "giữ được cốt cách". Ở đó cốt cách không còn là xương: nó là phong thái, phẩm cách, cách cư xử đã thành nếp. Tiếng Việt đã tự làm một việc mà tướng thư chưa làm hết: chuyển chữ "cốt" từ khung xương sang khung người, từ cái trời cho sang cái tự dựng.

Vương Sung: nhà duy lý tin vào xương

Thiên Cốt Tướng trong Luận Hành của Vương Sung đời Đông Hán là một văn bản lạ. Vương Sung nổi tiếng hoài nghi, chê mê tín, chê chuyện trời giáng tai dị; vậy mà ông viết một thiên riêng để bênh tướng xương. Câu mở đầu:

Người ta nói mệnh khó biết. Mệnh rất dễ biết. Biết bằng gì? Bằng xương và thân thể. — Luận Hành, thiên Cốt Tướng

Lập luận của ông: mệnh là cái bẩm thụ từ lúc sinh, mà xương cũng là cái bẩm thụ từ lúc sinh, nên xương là dấu hiện ra ngoài của mệnh. Ông kể một loạt vua chúa, danh nhân có tướng xương lạ làm ví dụ (bàn kỹ ở bài Vương Sung và thiên Cốt Tướng).

Đọc hôm nay, chỗ yếu của lập luận nằm ở tiền đề: xương không hoàn toàn bẩm thụ lúc sinh. Nó được nặn suốt hai mươi năm đầu đời, bằng thức ăn, ánh nắng, vận động và bệnh tật.

Tuân Tử: xem hình không bằng xét lòng

Gần ba trăm năm trước Vương Sung, Tuân Tử đã viết thiên Phi Tướng để phản bác tướng thuật. Câu chốt của ông:

Xem hình không bằng xét lòng, xét lòng không bằng xem cách người ấy chọn đường. — Tuân Tử, thiên Phi Tướng

Đặt Tuân Tử cạnh Vương Sung là thấy hai lối nhìn cốt cách tồn tại song song suốt lịch sử Trung Hoa: một bên coi cốt là mệnh, một bên coi cốt chỉ là vỏ, cái đáng xem là lòng và lựa chọn. Tiếng Việt, khi dùng "cốt cách" để nói phẩm cách, đã nghiêng hẳn về phía Tuân Tử (xem thêm bài Thiên Phi Tướng của Tuân Tử).

Dinh dưỡng nặn nên bộ xương

Đây là phần mà người xưa không thể biết, và là phần thay đổi cách đọc cốt cách nhiều nhất.

Xương lớn trong hai mươi năm đầu. Chiều cao do gen quyết định phần lớn ở cấp cá nhân, nhưng gen chỉ đặt ra một khoảng; dinh dưỡng quyết định một người chạm tới đầu cao hay đầu thấp của khoảng ấy. Khối xương tích luỹ mạnh nhất ở tuổi dậy thì và đạt đỉnh quanh tuổi 25 – 30.

Còi xương vẽ ra đúng những nét sách tướng chê. Trẻ thiếu vitamin D, thiếu canxi kéo dài bị còi xương: trán dô, đầu bẹt, ngực nhô như ức gà, chân vòng kiềng hoặc chữ X, răng mọc chậm. Đọc lại bảng khen chê của tướng thư: "xương lệch", "trán gồ", "chân cong" đều là những nét bị chê. Một phần những nét "cốt kém" mà thầy tướng xưa thấy trên người nghèo chính là dấu vết của cái đói thời nhỏ, rồi tướng thư đọc ngược nó thành nguyên nhân của cái nghèo.

Thấp còi không phải chuyện quá khứ. Theo Tổng điều tra dinh dưỡng 2019 – 2020 của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, khoảng một phần năm trẻ dưới năm tuổi ở Việt Nam vẫn thấp còi, tỉ lệ cao hơn hẳn ở miền núi. Cùng một dân tộc, cùng một bộ gen, mà khung người khác nhau theo vùng và theo thu nhập.

Cả nước đổi khung trong một thế hệ. Chiều cao trung bình của thanh niên Việt Nam tăng rõ qua các đợt điều tra, đúng như ở Nhật, Hàn Quốc trước đó. Một "cốt tướng" mà cả dân tộc cùng đổi trong vài chục năm thì không thể là ấn ký mệnh riêng của từng người.

Xương còn đổi khi đã lớn

Tướng thư coi cốt là cái ít đổi nhất, nhưng xương người lớn vẫn đổi:

• Loãng xương làm lưng còng, chiều cao giảm vài centimét ở tuổi già, vai đổ về trước.
• Mất răng làm xương hàm tiêu dần: cằm nhô, má hóp, mặt ngắn lại. "Địa các" (vùng cằm) mà sách tướng đọc cho tuổi già (bài tướng cằm) thật ra rất phụ thuộc vào việc người ấy còn giữ được răng hay không.
• Vận động chịu lực như đi bộ, leo dốc, tập tạ làm xương dày và chắc hơn; nằm lâu, ít đi lại làm xương mỏng đi.
• Tư thế lâu năm làm cột sống cong theo: người cúi bàn giấy cả đời có dáng vai khác người kéo lưới (bài tướng lưng, vai).

Sách cổ nói gì

Núi lở mà không sập, nhờ có đá giữ, ấy là cốt. Cốt tướng cả thân người nằm đủ ở khuôn mặt. — Băng Giám, chương Thần Cốt

Người ta nói mệnh khó biết; mệnh rất dễ biết; biết bằng gì? bằng xương và thân thể. — Luận Hành, thiên Cốt Tướng

Xem hình không bằng xét lòng, xét lòng không bằng xem cách chọn đường. — Tuân Tử, thiên Phi Tướng

Ma Y Tướng Pháp, mục luận cốt, đại ý: xương quý ở thanh, ở chắc, ở ẩn; xương và thịt phải cân nhau; xương thô mà lộ, thịt nhão mà dư đều là lệch. — Ma Y Tướng Pháp (đại ý)

Bình: bốn đoạn này là cả một cuộc tranh luận kéo dài hơn hai nghìn năm. Băng Giám và Vương Sung coi xương là gốc; Tuân Tử coi xương là vỏ. Nguyên tắc cốt nhục tương xứng của Ma Y là chỗ hai bên gặp nhau: không ai khen một bộ xương đứng riêng, mà khen sự cân đối, và cân đối thì phần lớn là chuyện nuôi dưỡng.

Đọc cho đúng mức

• Khung xương phản ánh dinh dưỡng, bệnh tật và vận động thời nhỏ ít nhất ngang với di truyền. Đọc nó thành số phận là đọc ngược nhân quả.
• Không chê khung người của người khác. Người thấp, người xương to, người có di chứng còi xương không chọn được bộ xương của mình.
• Câu "cốt cách thanh kỳ" là chữ của truyện, không phải tiêu chuẩn của tướng thư cổ; đừng đem nó đánh giá trẻ con.
• Các câu Băng Giám, Luận Hành, Tuân Tử dẫn ở đây là nguyên văn; phần Ma Y là đại ý vì bản lưu hành có nhiều dị bản.

Việc nên làm

1. Với con nhỏ: cho trẻ ăn đủ đạm, sữa hoặc thực phẩm giàu canxi, chơi ngoài trời có nắng sớm; theo dõi chiều cao, cân nặng theo biểu đồ tăng trưởng ở mỗi lần khám.
2. Thấy trẻ chậm mọc răng, trán dô, chân cong rõ, ra mồ hôi đầu nhiều thì đưa đi khám nhi.
3. Người lớn: giữ vận động chịu lực, giữ răng, kiểm tra mật độ xương khi đã mãn kinh hoặc trên 65 tuổi.
4. Khi nghĩ về "cốt cách" của một người, hỏi theo nghĩa tiếng Việt: người ấy giữ nếp gì, cư xử ra sao, chứ không hỏi xương người ấy to hay nhỏ.

Nguồn tham khảo

• Băng Giám (thường gán cho Tăng Quốc Phiên) — chương Thần Cốt (nguyên văn).
• Vương Sung — Luận Hành, thiên Cốt Tướng (câu mở đầu, nguyên văn).
• Tuân Tử — thiên Phi Tướng (nguyên văn câu "tướng hình bất như luận tâm…").
• Ma Y Tướng Pháp — mục luận cốt (đại ý).
• Viện Dinh dưỡng Quốc gia — Tổng điều tra dinh dưỡng 2019 – 2020.