Chế hoá trong ngũ hành: vì sao "khắc" không phải lúc nào cũng xấu, từ Ngũ Hành Đại Nghĩa đến câu "kháng hại thừa chế"

Chế hoá là cách ngũ hành tự giữ cân bằng: "chế" là kìm lại cái đang quá, "hoá" là nhờ được kìm mà sinh ra cái mới. Vì thế khắc không phải lúc nào cũng xấu. Sắt quá cứng cần lửa rèn mới thành dao; đất quá dày cần cây làm tơi mới trồng được. Sách Tử Bình gói ý này trong năm câu kiểu "Thổ vượng đắc Mộc, phương năng sơ thông".

Bài tương sinh, tương khắc, tương thừa, tương vũ đã tả bốn tầng quan hệ và vòng chế hoá trên sơ đồ. Bài này đi vào hai câu hỏi tiếp theo: vì sao mỗi hành lại khắc được hành kia, và khi nào khắc là điều một hành đang cần.

Vì sao Thuỷ khắc được Hoả: năm lý do theo các sách đời Hán

Một câu hỏi người học hay bỏ qua: tại sao lại là Kim khắc Mộc mà không phải Mộc khắc Kim? Ngũ Hành Đại Nghĩa của Tiêu Cát (đời Tuỳ), bộ sách gom các thuyết ngũ hành từ đời Hán trở đi, dẫn một lối giải thích, đại ý, mỗi cặp khắc là một kiểu "thắng":

Bảng này cho thấy người xưa không coi khắc là "ghét nhau". Mỗi cặp khắc là một ưu thế cụ thể của hành này với hành kia, và ưu thế ấy chỉ có hiệu lực khi đủ điều kiện: nước phải đủ nhiều mới dập được lửa, lửa phải đủ tinh mới chảy được sắt. Điều kiện ấy chính là cửa ngõ của chế hoá.

Chế: kìm cái đang quá

Chữ "chế" (制) là may cắt, đặt khuôn phép. Kinh Dịch có quẻ Thuỷ Trạch Tiết: nước trên đầm, đầm có bờ giữ nước. Thoán truyện nói "tiết dĩ chế độ", có tiết chế, có khuôn phép thì không hao của, không hại dân (xem quẻ Thuỷ Trạch Tiết). Một cái đầm không bờ thì nước tràn, một cái đầm bờ quá cao thì nước tù. Khắc trong ngũ hành chính là cái bờ ấy.

Đời sống người Việt có sẵn ví dụ cho từng cặp:

• Thổ khắc Thuỷ: đê sông Hồng. Không có đê, lũ tràn đồng; có đê, nước được dẫn đi tưới ruộng.
• Kim khắc Mộc: người làm vườn tỉa cành cây ăn quả. Không tỉa, cây ra lá mà ít quả.
• Mộc khắc Thổ: cày bừa làm tơi đất (cái cày gỗ, rễ cây). Đất nén chặt quá thì lúa không bén rễ.
• Hoả khắc Kim: lò rèn. Sắt thô qua lửa mới thành lưỡi dao.
• Thuỷ khắc Hoả: tôi thép. Lưỡi dao vừa rèn nhúng nước mới cứng.

Trong cả năm ví dụ, khắc làm cho hành bị khắc trở nên hữu dụng hơn. Đó là chỗ mà lối nghĩ "hai mệnh khắc nhau thì xấu" bỏ sót hoàn toàn.

Hoá: nhờ được kìm mà sinh

Tố Vấn có câu nổi tiếng "kháng tắc hại, thừa nãi chế, chế tắc sinh hoá": quá thì hại, có cái nối theo để kìm, kìm được thì sinh hoá (đã dẫn và bình ở bài tương sinh tương khắc). Ở đây chỉ nhấn nửa sau của câu: "chế tắc sinh hoá". Kìm không phải để triệt, mà để sinh.

Trương Cảnh Nhạc, thầy thuốc đời Minh, trong Loại Kinh Đồ Dực giảng rộng ý này, đại ý: guồng máy tạo hoá không thể thiếu sinh, cũng không thể thiếu chế; không có sinh thì không lấy gì nuôi lớn, không có chế thì cái lớn quá sẽ thành hại. Sinh và khắc vì thế là hai nửa của một cơ chế, không phải hai phe.

Một vòng chế hoá đầy đủ diễn ra thế này, lấy Thổ quá vượng làm ví dụ:

1. Thổ quá vượng thì đè Thuỷ (Thổ khắc Thuỷ), Thuỷ suy.
2. Thuỷ suy thì không nuôi được Mộc, nhưng đồng thời Thổ vượng sinh nhiều Kim.
3. Kim nhiều thì khắc Mộc, nhưng Kim cũng sinh lại Thuỷ, đỡ cho Thuỷ.
4. Còn chỗ cần nhất là Mộc, hành duy nhất khắc được Thổ: có Mộc thì Thổ được "sơ thông", tơi ra, không còn đè các hành khác.

Đây là logic của câu "Thổ vượng cần Mộc sơ thông" trong Bát Tự.

Năm câu "vượng gặp khắc mới thành"

Trong phần luận ngũ hành của các sách Tử Bình lưu hành (thường chép trong Uyên Hải Tử Bình và nhiều sách đời sau), sau hai mươi câu phản sinh phản khắc (xem phản sinh, phản khắc) có năm câu nói thẳng chỗ khắc là điều một hành đang cần:

Năm câu này là bản tóm gọn nhất của tư tưởng chế hoá trong mệnh học: cái mạnh cần cái kìm để thành hình.

Năm ví dụ Bát Tự, tính bằng công cụ của site

Để thấy năm câu ấy trên lá số thật, chúng tôi cho công cụ lập trụ của site quét các ngày sinh từ 1970 đến 2005 và chọn, với mỗi hành, một lá số có nhật chủ vượng, hành ấy chiếm khoảng 40% trở lên, và hành khắc nó lộ trên can. Tỷ lệ là con số máy cân sơ bộ theo tàng can, chi tháng nhân đôi; ngày sinh chỉ để minh hoạ, không phải người cụ thể.

Đọc ví dụ thứ ba: nhật chủ Kỷ Thổ sinh tháng Thân, lại có Tuất, Sửu, Thìn, Mậu đều là Thổ; Thổ dày đặc. Can tháng lộ Giáp Mộc (Chính Quan của Kỷ). Theo câu "Thổ vượng đắc Mộc, phương năng sơ thông", Giáp ở đây là chữ quý: nó làm tơi khối đất dày. Một người chỉ đếm "mệnh Thổ gặp Mộc khắc" sẽ đọc ngược hẳn. (Đọc thật một lá số còn phải xét Giáp có gốc không, có bị Canh năm khắc không; đây chỉ là minh hoạ một câu.)

Bạn có thể nhập ngày giờ sinh của mình vào công cụ để xem tỷ lệ ngũ hành và vượng nhược sơ bộ.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Sách cổ nói gì

Dịch: Quá thì hại, có cái nối theo để kìm, kìm được thì sinh hoá. — Tố Vấn, Lục Vi Chỉ Đại Luận

Bình: ba vế là ba bước của một vòng tự điều chỉnh. Người đọc hay dừng ở vế đầu ("quá thì hại") mà quên vế cuối: mục đích của kìm là sinh.

Dịch: Có tiết chế, có khuôn phép thì không hao của, không hại dân. — Chu Dịch, quẻ Tiết, Thoán truyện

Bình: cùng một chữ "chế" với chế hoá. Kinh Dịch coi tiết chế là điều kiện để mọi thứ bền lâu.

Dịch: Thổ vượng gặp Mộc mới thông thoáng. — câu luận ngũ hành trong sách Tử Bình lưu hành

Bình: một câu tám chữ đủ để sửa lỗi "khắc là xấu" phổ biến nhất trong xem tuổi, xem mệnh.

Ngũ Hành Đại Nghĩa, luận tương khắc, đại ý: nhiều thắng ít nên Thuỷ thắng Hoả, tinh thắng cứng nên Hoả thắng Kim, cứng thắng mềm nên Kim thắng Mộc, chuyên thắng tán nên Mộc thắng Thổ, đặc thắng rỗng nên Thổ thắng Thuỷ. — Tiêu Cát, Ngũ Hành Đại Nghĩa

Đọc cho đúng mức

• Chế hoá là một mô hình cân bằng, rất gần ý tưởng hệ có phản hồi; nó không phải định luật vật lý (xem ngũ hành có khoa học không).
• Năm lý do khắc trong Ngũ Hành Đại Nghĩa là một lối giải thích dẫn từ các sách đời Hán; chúng tôi dẫn đại ý, chưa đối chiếu nguyên văn từng chữ.
• Năm câu "vượng đắc khắc" lưu hành trong nhiều sách Tử Bình, thường được nói là của Uyên Hải Tử Bình; các bản in có thể chép khác nhau đôi chữ.
• Ví dụ Bát Tự dùng tỷ lệ máy cân sơ bộ; kết luận dụng thần thật cần xét thông căn, hợp xung, điều hậu, không chỉ đếm phần trăm.

Việc nên làm

• Khi nghe "hai tuổi khắc nhau", hỏi lại: hành nào đang quá, hành nào đang thiếu? Khắc có thể chính là cái đang cần.
• Thử đặt năm câu "vượng đắc khắc" cạnh công việc thật: một đội nhóm quá mạnh cũng cần một quy trình kìm lại mới thành việc.
• Đọc tiếp vượng, tướng, hưu, tù, tử để biết khi nào một hành "vượng", điều kiện đầu tiên của mọi câu chế hoá.

Nguồn tham khảo

• Tiêu Cát — Ngũ Hành Đại Nghĩa, phần luận tương khắc (đại ý).
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Lục Vi Chỉ Đại Luận.
• Trương Cảnh Nhạc — Loại Kinh Đồ Dực, Ngũ hành thống luận (đại ý).
• Các câu luận ngũ hành trong sách Tử Bình lưu hành (Uyên Hải Tử Bình và các sách sau).
• Chu Dịch — quẻ Thuỷ Trạch Tiết, Thoán truyện.
• Tứ trụ minh hoạ tính bằng công cụ Bát Tự của aihuyenhoc.com.