Nhân tướng học là gì: đọc người qua dáng vẻ, giọng nói và thần khí

Nhân tướng học là phép đọc tính nết và chiều hướng đời người qua những gì nhìn, nghe được: khung xương, nét mặt, khí sắc da, ánh mắt, giọng nói, dáng đi. Đây là nhánh "tướng người" trong thuật Tướng của Ngũ Thuật. Sách cổ chia ba lớp: hình (cái cố định), khí (cái đổi theo ngày), thần (cái toát ra) — và coi thần nặng hơn hình.

Tướng thuật trong Ngũ Thuật: không chỉ xem mặt người

Người học huyền học hay nghe năm chữ Sơn, Y, Mệnh, Bốc, Tướng. Cách gom năm thuật thành một bộ như thế là cách chia của đời sau, không phải một hệ thống có sẵn từ thời cổ — bài Ngũ Thuật bàn kỹ chuyện này. Nhưng riêng chữ "tướng" thì rất cũ, và ngay từ đầu nó đã rộng hơn chuyện nhìn mặt.

Bằng chứng rõ nhất nằm trong thư mục sách của nhà Hán. Hán Thư, Nghệ Văn Chí xếp chung vào một mục gọi là Hình Pháp những sách xem thế đất chín châu để dựng thành quách nhà cửa, sách xem người, xem gia súc, cả sách xem gươm đao. Lời tổng luận của mục ấy, đại ý: Hình Pháp là xét hình thế đất đai để dựng thành và nhà, xét độ đo của xương cốt người và sáu loài gia súc, xét hình dạng đồ vật, để biết tiếng khí, sang hèn, tốt xấu của chúng.

Nghĩa là trong mắt người Hán, xem đất, xem nhà và xem người là cùng một lối nghĩ: nhìn hình mà suy ra khí. Đó là lý do có cách chia đặt phong thuỷ (tướng địa, tướng trạch) vào thuật Tướng. Site này để phong thuỷ ở trụ Sơn theo một cách chia khác — bài phong thuỷ nằm ở đâu trong Ngũ Thuật giải thích hai cách — còn trụ Tướng ở đây tập trung vào tướng người:

Ba lớp người xưa đọc: hình, khí, thần

Người mới học thường nghĩ xem tướng là tra bảng: mũi thế này nghĩa là gì, môi thế kia nghĩa là gì. Tướng thư thì xếp theo tầng, và tầng dưới không được cãi tầng trên.

Hình là phần gần như cố định: khung xương, tỷ lệ mặt, hình mũi, dày mỏng của tai. Ba bộ khung lớn — tam đình, ngũ nhạc, mười hai cung — đều thuộc lớp này. Hình cho biết "nền", và sách nói khá thẳng rằng nền không quyết định hết.

Khí (khí sắc) là phần đổi theo tháng, theo ngày: da sáng hay xỉn, hồng hay tái, nhuận hay khô. Tướng thư dùng khí sắc để đọc thời vận ngắn, và cũng chính ở lớp này tướng thuật chạm vào y học — có những màu da là dấu hiệu phải đi khám chứ không phải điềm. Bài khí sắc tách hai lớp đó ra.

Thần là cái khó gọi tên nhất: ánh mắt có tập trung không, người có "ở đó" không, cử chỉ có nhất quán với lời nói không. Thần biểu lộ rõ nhất ở mắt, nhưng cũng nằm trong giọng nói và dáng đi. Các tướng thư đời sau gần như đồng thanh đặt thần lên trên hình: một gương mặt "đẹp chuẩn" mà thần tán, mắt láo liên thì vẫn bị coi là kém; một gương mặt bình thường mà thần định thì được coi trọng. Xem bài thần khí.

Ngoài ba lớp đó còn hai thứ mà tướng thư đặt ngang hàng với mặt: thanh âm — giọng trầm, vang, có hơi hay đứt quãng — và cử chỉ: cách đi, cách ngồi, cách ăn. Câu kết của sách Băng Giám tóm lại rất gọn, đại ý: tà hay chính xem ở mắt mũi; thật hay giả xem ở môi miệng; công danh xem khí khái; phú quý xem tinh thần; chủ kiến xem móng tay; sóng gió xem gân chân; muốn biết người có mạch lạc không thì nghe lời nói. Để ý: trong bảy vế ấy, khí khái, tinh thần, móng tay, gân chân, lời nói đều là thứ nếp sống và việc làm để lại, không phải thứ người ta sinh ra đã có.

Bộ thuật ngữ nền: năm khung để đọc một gương mặt

Trước khi đọc một bộ phận nào, tướng thư đặt năm khung lên toàn bộ gương mặt. Mỗi khung là một cách chia khác nhau của cùng một khuôn mặt, và chúng chồng lên nhau chứ không loại trừ nhau.

Có một chi tiết cho thấy các khung này không phải gom bừa: ranh giới tam đình trùng khít với bản đồ tuổi. Trong lưu niên bộ vị, tuổi 15 bắt đầu ở chân tóc, tuổi 30 vẫn còn trên trán, tuổi 31 mới xuống tới đôi mày; tuổi 50 dừng ở hai cánh mũi, tuổi 51 là nhân trung. Tức là thượng đình ứng 15–30, trung đình ứng 31–50, hạ đình từ 51 trở đi — đúng như lời dạy "thượng đình xem thời trẻ, hạ đình xem lúc già". Người soạn tướng thư đã cố làm cho các khung khớp nhau.

Ngũ nhạc, tứ độc thì là một ẩn dụ địa lý trọn vẹn: gương mặt được coi như một vùng đất nhìn từ trên xuống, đầu hướng nam. Mũi là Trung Nhạc Tung Sơn, trán là Nam Nhạc Hành Sơn, cằm là Bắc Nhạc Hằng Sơn. Đến đây thì lời Hán Thư ở trên hiện ra rất rõ: xem người và xem đất là cùng một lối nhìn.

Ai đã viết nên tướng thuật: từ Tả Truyện đến Liễu Trang

Ghi chép sớm. Tả Truyện kể, năm đầu đời Lỗ Văn Công, có người tên Thúc Phục được nhờ xem hai con trai của Công Tôn Ngao. Đại ý lời ông: đứa tên Cốc sẽ nuôi cha, đứa tên Nan sẽ lo hậu sự cho cha; Cốc có phần dưới mặt đầy đặn, ắt có con cháu nối dõi ở nước Lỗ. "Phần dưới đầy" chính là cái mà tướng thư đời sau gọi là địa các — cằm và hàm — ứng với tuổi già và con cháu. Ý niệm đó có từ rất sớm.

Danh gia thời Xuân Thu – Chiến Quốc. Tuân Tử nhắc hai cái tên được người đời ca tụng: Cô Bố Tử Khanh thời trước và Đường Cử nước Lương thời ông. Ông nhắc để phản bác — sẽ nói ở dưới.

Hứa Phụ và Chu Á Phu. Sử Ký chép chuyện bà Hứa Phụ, nhà tướng thuật đầu Hán, xem cho Chu Á Phu khi ông còn làm quận thú: ba năm nữa phong hầu, tám năm sau làm tướng soái, quyền trọng nhất triều, rồi chín năm sau đó sẽ đói mà qua đời. Bà chỉ vào miệng ông: có vằn dọc chạy vào miệng, đó là tướng đói. Chu Á Phu về sau quả làm Thái uý dẹp loạn bảy nước, rồi bị hạ ngục, nhịn ăn năm ngày mà mất. Chuyện này được nhắc đi nhắc lại trong mọi tướng thư như bằng chứng tướng "ứng". Người đọc cẩn thận nên nhớ: đây là chuyện Tư Mã Thiên chép lại sau khi mọi việc đã xảy ra, và sử sách chỉ giữ những lời đoán trúng. Xem Hứa Phụ xem tướng.

Ma Y và Trần Đoàn. Theo truyền thống, đạo sĩ áo gai (Ma Y) ở núi Hoa Sơn đời Tống truyền tướng pháp cho Trần Đoàn, và bộ Ma Y Tướng Pháp là kết tinh của dòng đó. Văn bản hiện còn cho thấy các bản Ma Y lưu hành ngày nay là sách in đời Minh – Thanh, gom nhiều bài ca, bài phú của nhiều lớp người, không thể coi là trước tác của một người đời Tống. Đó vẫn là bộ sách nền của tướng thuật Việt Nam và Trung Hoa: tam đình, ngũ nhạc, mười hai cung, lưu niên bộ vị đều lấy theo đây. Xem Ma Y tướng pháp.

Liễu Trang và Thần Tướng Toàn Biên. Viên Củng, hiệu Liễu Trang, là nhà tướng thuật đầu đời Minh, có truyện trong Minh Sử, nổi tiếng vì từng xem tướng cho Yên vương Chu Đệ trước khi ông lên ngôi. Sách mang tên Liễu Trang Tướng Pháp gán cho ông. Con ông là Viên Trung Triệt; bộ Thần Tướng Toàn Biên lưu hành với lời đề là bí truyền của Trần Đoàn, do Viên Trung Triệt đính chính. Hai bộ này dày hơn Ma Y ở phần khí sắc và phần phân loại hình người. Xem Liễu Trang tướng pháp và Thần Tướng Toàn Biên.

Băng Giám. Sách mỏng, thường gán cho Tăng Quốc Phiên đời Thanh, người nổi tiếng giỏi chọn người. Giới nghiên cứu còn bàn về tác giả thật. Điểm đáng chú ý của Băng Giám là nó gần như bỏ hẳn việc tra bộ vị, dồn sức vào thần, khí, giọng nói và cách hành xử — tức là tướng thuật dùng để chọn người làm việc, không phải để đoán số. Xem Băng Giám.

Tướng thuật ở Việt Nam: trong tục ngữ nhiều hơn trong sách

Tướng thư người Việt dùng phần lớn là sách Hán truyền sang và bản dịch, bản lược thuật đời sau. Cái thuần Việt nhất lại nằm trong tục ngữ, ca dao, và chúng tự cãi nhau rất thú vị.

Một bên tin vào mặt: "Trông mặt mà bắt hình dong", "Người khôn con mắt đen sì, người dại con mắt nửa chì nửa thau". Bên kia nghi ngờ mặt: "Tốt gỗ hơn tốt nước sơn", "Xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người". Hai dòng ấy song song tồn tại, giống y cuộc tranh luận giữa tướng thư và Tuân Tử hai nghìn năm trước.

Cũng trong ca dao có những câu phán người rất nặng theo hình dạng mắt, môi, gò má — phần nhiều nhắm vào phụ nữ. Site này dẫn những câu như vậy để phân tích chỗ định kiến, không dùng để phán ai. Bài tướng thuật ở Việt Nam đi sâu phần này.

Người xưa thật sự dùng tướng để làm gì

Đọc kỹ các chuyện xem tướng trong sử, có ba công dụng lặp lại.

Chọn người. Đây là công dụng lớn nhất. Vua chọn tướng, quan chọn thuộc lại, nhà giàu chọn rể. Băng Giám và những lời bàn của Tăng Quốc Phiên thuộc dòng này. Ở đây tướng thuật thực chất là quan sát hành vi có hệ thống: người này nói có nhất quán không, gặp việc gấp có hoảng không, ăn uống có tham không.

Tự xét mình. Tướng thư nào cũng có những đoạn khuyên tu tâm để đổi tướng. Câu chuyện Bùi Độ nhặt đai ngọc trả người, được thầy tướng bảo là "tướng đã đổi", là ví dụ nổi tiếng nhất — xem tướng tùy tâm biến.

Đoán vận. Đây là phần dân gian ưa nhất và cũng là phần yếu nhất: nhìn nốt ruồi mà nói chuyện chồng con, nhìn mũi mà nói chuyện tiền. Phần này chính là chỗ hiệu ứng Barnum hoạt động mạnh, sẽ bàn ở mục "Đọc cho đúng mức".

Nếu đọc tướng để biết nên quan sát người khác ở đâu và mình nên sửa nết gì, bạn đang dùng nó theo cách những người viết tướng thư nghiêm túc nhất muốn. Nếu đọc để biết mình có giàu không, có lấy được chồng tốt không, bạn đang dùng phần yếu nhất của nó.

Học nhân tướng theo thứ tự nào

Các bài trong trụ Tướng của site được xếp để người mới học đi từ khung lớn tới chi tiết:

1. Bài này, rồi tam đình — học nhìn cân đối toàn mặt trước.
2. Ngũ nhạc tứ độc và ngũ hành hình tướng — học nhìn thế và khí chất.
3. Mười hai cung và lưu niên bộ vị — học bản đồ.
4. Khí sắc và thần khí — lớp động, khó nhất.
5. Rồi mới tới từng bộ phận: tướng mắt, tướng mũi, ấn đường, tướng tai…

Học ngược lại — nhảy thẳng vào "nốt ruồi ở cằm nghĩa là gì" — là cách nhanh nhất để thành người phán bừa.

Sách cổ nói gì

Xem hình dạng không bằng xét cái tâm, xét cái tâm không bằng xem cách người ấy chọn đường đi. Hình không thắng được tâm, tâm không thắng được đường lối. Đường lối ngay mà lòng thuận thì hình tướng dẫu xấu, tâm thuật vẫn tốt, chẳng hại gì mà không thành quân tử; hình tướng dẫu đẹp mà tâm thuật xấu, chẳng ngăn được việc thành kẻ tiểu nhân. — Tuân Tử, thiên Phi Tướng

Bình: "Phi Tướng" nghĩa là "chê thuật xem tướng". Tuân Tử kể một loạt bậc thánh hiền có hình dạng khác thường — Nghiêu cao, Thuấn thấp, Khổng Tử mặt như đeo mặt nạ trừ tà — để chứng minh hình dạng không nói lên phẩm giá. Đây là lập luận phản tướng sớm nhất và sắc nhất còn lại, và lạ thay, tướng thư đời sau không bác nó mà hấp thụ nó: hầu hết đều có thiên "tâm tướng" đặt lòng người trên mặt người. Xem Tuân Tử thiên Phi Tướng.

Lòng là gốc của dáng mạo, xét lòng thì thiện ác tự hiện; việc làm là bề ngoài của lòng, xem việc làm thì hoạ phúc có thể biết. — Tâm Tướng Thiên, gán cho Trần Đoàn, chép trong các bản Ma Y Tướng Pháp

Bình: chính bộ sách nền của tướng thuật nói rằng cái cần xem nhất là việc làm. Người dùng tướng thuật để phán người qua mặt mũi là đang đọc ngược sách mình.

Người ta bảo mệnh khó biết. Mệnh rất dễ biết. Biết bằng gì? Bằng xương cốt thân thể. — Vương Sung, Luận Hành, thiên Cốt Tướng

Bình: Vương Sung đời Đông Hán là người hoài nghi nổi tiếng, bác bỏ nhiều mê tín đương thời, nhưng lại bênh cốt tướng. Ông là bằng chứng rằng ngay trong giới trí thức cổ, tướng thuật đã là chuyện còn tranh cãi chứ không phải niềm tin chung.

Đọc cho đúng mức

Thứ nhất, tướng thuật mô tả xu hướng theo kinh nghiệm của người xưa, không phải luật. Các câu "mũi thế này thì giàu" là kết quả quan sát của những người sống trong một xã hội rất khác, nơi giàu nghèo quyết định cả việc ăn uống, lao động, nắng gió — mà những thứ ấy để lại dấu trên mặt. Mặt có thể phản ánh một phần đời đã sống; điều đó khác hẳn với việc mặt quyết định đời sẽ sống.

Thứ hai, hiệu ứng Barnum. Năm 1949, nhà tâm lý học Bertram Forer phát cho sinh viên một "bản phân tích tính cách riêng", thật ra ai cũng nhận cùng một đoạn văn chung chung. Điểm trung bình sinh viên chấm cho độ chính xác là khoảng 4,3 trên 5. Lời xem tướng kiểu "bạn bề ngoài cứng rắn nhưng bên trong nhạy cảm" rơi đúng vào bẫy này. Muốn thử một thầy tướng, hãy hỏi những câu kiểm được, và ghi lại để đối chiếu. Xem hiệu ứng Barnum.

Thứ ba, ấn tượng đầu tiên nhanh nhưng không chuẩn. Nghiên cứu tâm lý hiện đại cho thấy người ta đánh giá "người này đáng tin, có năng lực không" chỉ sau chưa tới một giây nhìn mặt, và các đánh giá ấy giống nhau giữa nhiều người — nhưng độ đúng so với tính cách thật thì thấp. Nghĩa là chúng ta đồng thuận với nhau trong định kiến, không phải đồng thuận trong sự thật. Tướng thuật dễ biến định kiến chung ấy thành "sách nói".

Thứ tư, ranh giới đạo đức. Châu Âu thế kỷ XIX từng có "nhân trắc học tội phạm" của Lombroso, đo sọ mặt để tìm "tướng tội phạm" — đã bị bác bỏ và để lại hậu quả phân biệt đối xử nặng nề. Bài học ấy áp thẳng vào tướng thuật phương Đông. Site này không đọc tướng để xếp hạng giới tính, dân tộc, màu da, người có khuyết tật hay người có dị tật bẩm sinh. Một vết sẹo do tai nạn, một gương mặt sau phẫu thuật, một khuyết tật bẩm sinh không phải "tướng xấu".

Thứ năm, khí sắc chạm vào y học. Vàng da, tím môi, mặt phù, méo miệng đột ngột là dấu hiệu phải đi khám, không phải để đọc vận. Đây là chỗ duy nhất trong tướng thuật mà đọc sai có thể gây hại ngay.

Việc nên làm

• Khi học, đọc theo thứ tự khung lớn trước, bộ phận sau. Không học thuộc bảng "nốt ruồi ở đâu nghĩa là gì" trước khi hiểu tam đình.
• Khi quan sát người khác để hợp tác, làm ăn, hãy ghi lại việc họ làm trong vài tình huống, đừng ghi lại hình mũi của họ. Đó cũng là điều Băng Giám khuyên.
• Khi có người xem tướng cho mình, ghi lại lời họ nói, phân ra câu kiểm được và câu chung chung. Sau một hai năm đọc lại.
• Không dùng nhân tướng để chọn hay loại người trong tuyển dụng, hôn nhân. Nếu đã lỡ có ấn tượng xấu về ai vì gương mặt, hãy tự hỏi mình có bằng chứng hành vi nào không.
• Thấy màu da, màu môi, mắt thay đổi bất thường thì đi khám trước, đọc sách sau.

Nguồn tham khảo

• Tuân Tử — thiên Phi Tướng (nguyên văn đoạn "Tướng hình bất như luận tâm…").
• Hán Thư — Nghệ Văn Chí, mục Hình Pháp (đại ý lời tổng luận).
• Tư Mã Thiên, Sử Ký — Giáng Hầu Chu Bột thế gia, chuyện Hứa Phụ xem tướng Chu Á Phu (đại ý).
• Tả Truyện — năm đầu đời Lỗ Văn Công, chuyện Thúc Phục xem tướng con Công Tôn Ngao (đại ý).
• Vương Sung, Luận Hành — thiên Cốt Tướng.
• Ma Y Tướng Pháp — bản lưu hành đời Minh – Thanh; Tâm Tướng Thiên gán cho Trần Đoàn.
• Thần Tướng Toàn Biên — bản đề Viên Trung Triệt đính chính (đại ý).
• Băng Giám — thường gán cho Tăng Quốc Phiên (đại ý đoạn kết).
• Minh Sử — truyện Viên Củng trong phần Phương Kỹ.
• Forer, B. R. — thí nghiệm năm 1949 về sự thừa nhận các lời mô tả tính cách chung chung.