Tướng thuật phương Tây: Lavater, Lombroso và bài học từ "tướng tội phạm"

Nhân tướng học phương Tây là truyền thống đọc tính cách qua khuôn mặt và thân hình, từ một cuốn sách Hy Lạp gán cho Aristotle, qua mục sư Thuỵ Sĩ Lavater thế kỷ XVIII, đến bác sĩ Ý Lombroso đo sọ tù nhân để tìm "tướng tội phạm". Thuyết của Lombroso đã bị bác bằng số liệu, nhưng nó để lại một bài học mà người học tướng phương Đông cũng cần.

Gốc Hy Lạp: so người với thú

Văn bản phương Tây cổ nhất còn lại về tướng thuật là Physiognomonica, một sách tiếng Hy Lạp được chép chung vào bộ sách của Aristotle. Giới nghiên cứu hiện nay cho rằng nó không phải do chính Aristotle viết mà do người trong trường phái của ông soạn, nên thường gọi là "gán cho Aristotle".

Phép chính của sách là so người với thú: người có nét giống sư tử thì can đảm, giống cáo thì ranh mãnh, giống cừu thì hiền mà chậm. Sách cũng so người với các dân tộc khác nhau và với giới tính — những so sánh mà ngày nay đọc lên thấy rõ định kiến.

Người học tướng phương Đông sẽ thấy quen. Tướng thư Trung Hoa cũng có "mắt phượng", "mắt hạc", "mắt chuột", "mũi sư tử", "lưng hổ" — một kho so sánh người với vật rất dày (xem các kiểu mắt). Hai truyền thống không học của nhau mà cùng đi một lối: lấy ấn tượng mình có về con vật, gán lại cho con người mang nét giống nó.

Thế kỷ XVI, nhà bác học Ý Giambattista della Porta in cuốn sách về tướng người, có những trang tranh đặt mặt người cạnh đầu bò, đầu cừu, đầu chim — đẩy phép so người với thú tới mức đồ hoạ.

Lavater: tướng thuật thành mốt của cả châu Âu

Johann Caspar Lavater (1741 – 1801) là mục sư ở Zürich. Từ năm 1775 đến 1778 ông in bộ Physiognomische Fragmente — "những mảnh nhân tướng học, để giúp hiểu người và yêu người". Bộ sách bốn tập, in nhiều tranh khắc chân dung và hình bóng nghiêng (silhouette), được dịch sang nhiều thứ tiếng và trở thành mốt: người châu Âu cắt bóng nghiêng của nhau để "đọc" tính cách.

Lavater không coi tướng là bói. Ông coi nó là một khoa học về người, và tin rằng vẻ đẹp đạo đức hiện ra trên khuôn mặt. Đó cũng chính là điểm yếu: nếu đức hạnh hiện ra thành vẻ đẹp, thì người kém đẹp mặc nhiên bị nghi kém đức.

Ngay thời đó đã có người phản bác. Nhà vật lý Đức Georg Christoph Lichtenberg viết một tiểu luận chống lại các nhà nhân tướng, rồi một bài nhại đúng giọng Lavater để "đọc tính cách" qua… những bím tóc đuôi sam. Ý ông, đại ý: thói quen đọc mặt sẽ khiến người ta xử oan những người vốn không có lỗi gì ngoài khuôn mặt của họ.

Một chuyện nhỏ cho thấy Lavater ảnh hưởng tới đâu. Trong tự truyện, Charles Darwin kể rằng thuyền trưởng FitzRoy của tàu Beagle là người tin theo Lavater, và suýt từ chối nhận ông lên tàu vì cái mũi: FitzRoy ngờ rằng người có cái mũi như thế không đủ nghị lực và quyết tâm cho chuyến đi dài. Darwin viết thêm, đại ý, rằng về sau FitzRoy hẳn đã thấy cái mũi của ông "nói sai". Chuyến đi ấy dẫn tới thuyết tiến hoá.

Gall và môn sờ đầu

Cuối thế kỷ XVIII, bác sĩ Đức Franz Joseph Gall đề ra một thuyết gần với tướng thuật: não chia thành nhiều "cơ quan" ứng với từng phẩm chất, cơ quan nào phát triển thì đẩy hộp sọ nhô lên ở chỗ ấy, nên sờ u sọ là đọc được tính người. Học trò ông phổ biến thuyết này thành môn "phrenology", thịnh hành suốt thế kỷ XIX ở Anh và Mỹ, có cả tiệm "đọc đầu" thu tiền.

Thuyết sờ sọ sai ở chỗ căn bản: hình dạng mặt ngoài hộp sọ không phản ánh hình dạng não bên trong theo kiểu ấy. Nhưng nó để lại một ý đúng một phần — rằng các vùng não khác nhau đảm nhận chức năng khác nhau — mà thần kinh học về sau chứng minh bằng cách khác hẳn.

Lombroso và "tướng tội phạm"

Cesare Lombroso (1835 – 1909) là bác sĩ, giáo sư ở Ý. Ông kể rằng khi khám nghiệm sọ của một tên cướp tên Giuseppe Villella, ông thấy một chỗ lõm bất thường ở mặt trong xương chẩm, và từ đó nảy ra ý: kẻ phạm tội bẩm sinh là người "lại giống" — mang trong mình dấu vết của người nguyên thuỷ, thậm chí của thú.

Năm 1876 ông in cuốn L'uomo delinquente (Con người phạm tội). Sách liệt kê các "dấu hiệu thoái hoá" để nhận ra tội phạm bẩm sinh: hàm to, gò má cao, tai to hoặc vểnh, trán thấp, cánh tay dài, không biết đau, hay xăm mình. Thuyết của ông được dẫn trong toà án, trong nhà tù, trong các cuộc tranh luận về chính sách — và được dùng để biện minh cho việc coi một số vùng, một số dân tộc là "dễ phạm tội".

Thuyết bị bác bằng cách nào

Thuyết Lombroso không bị bác bằng tranh luận đạo đức trước; nó bị bác bằng số liệu.

• Thiếu nhóm đối chứng. Lombroso đo tù nhân, nhưng không đo một nhóm người bình thường cùng điều kiện sống để so. Những "dấu hiệu" ông thấy có thể chỉ là dấu của nghèo đói, bệnh tật, lao động nặng — những thứ tù nhân thời đó thường trải qua.
• Charles Goring ở Anh, trong cuốn The English Convict (1913), đo khoảng ba nghìn tù nhân và so với các nhóm không phạm tội như sinh viên đại học, binh lính. Kết quả: không có "kiểu người tội phạm" về thể chất như Lombroso tả.
• Francis Galton trước đó đã thử chồng nhiều ảnh tù nhân lên nhau để tìm "khuôn mặt tội phạm trung bình". Ảnh ghép ra lại trông bình thường, thậm chí dễ nhìn hơn từng ảnh riêng lẻ — không lộ ra nét nào đặc biệt.

Chính Lombroso về cuối đời cũng thêm vào các bản in sau nhiều yếu tố hoàn cảnh: nghèo, rượu, giáo dục. Nhưng cái tên "tướng tội phạm" thì đã đi xa hơn những sửa chữa ấy.

Hôm nay: ấn tượng đầu tiên và máy móc

Tướng thuật theo kiểu Lombroso đã hết chỗ trong khoa học, nhưng câu hỏi gốc thì vẫn được nghiên cứu, theo cách khác.

Nhà tâm lý học Alexander Todorov và cộng sự cho thấy người ta hình thành ấn tượng "đáng tin hay không", "có năng lực hay không" chỉ sau khoảng một phần mười giây nhìn một khuôn mặt. Ấn tượng ấy giống nhau một cách đáng ngạc nhiên giữa nhiều người, và đủ mạnh để ảnh hưởng tới đời thật: trong một nghiên cứu năm 2005, đánh giá "trông có năng lực" chỉ dựa trên ảnh mặt ứng cử viên đoán trúng người thắng cử ở khoảng bảy phần mười cuộc bầu Thượng viện Mỹ được khảo sát.

Nhưng điều Todorov nhấn mạnh trong sách Face Value là: đồng thuận không có nghĩa là đúng. Mọi người cùng thấy một gương mặt "trông đáng tin", nhưng mức đáng tin thật của người ấy thì gần như không liên quan tới cái nhìn chung đó. Chúng ta đồng ý với nhau trong định kiến.

Rồi máy móc vào cuộc. Năm 2016, một nhóm nghiên cứu đăng bài nói máy học nhận ra "tội phạm" qua ảnh mặt; năm 2017 – 2018, một nghiên cứu khác nói máy đoán được xu hướng tình dục qua ảnh. Cả hai bị giới khoa học phê bình nặng: dữ liệu lệch (ảnh tù nhân và ảnh hồ sơ việc làm khác nhau về cách chụp, nét mặt, ánh sáng), và nguy cơ đem dùng để phân biệt đối xử. Một bài phê bình nổi tiếng năm 2017 có nhan đề "Bộ áo mới của nhân tướng học" — Lombroso mặc đồ mới.

So với tướng thuật phương Đông

Điểm khác đáng giá nhất là hàng thứ tư. Tướng thư phương Đông, dù cũng đầy định kiến, vẫn để chừa một khoảng cho việc người ta thay đổi. Lombroso thì không — và đó là chỗ thuyết của ông trở nên nguy hiểm nhất.

Sách cổ nói gì

Người xưa không có chuyện ấy, người học không nói tới. — Tuân Tử, thiên Phi Tướng, nói về thuật xem hình dạng, sắc mặt để đoán lành dữ

Bình: Tuân Tử bác thuật xem tướng hơn hai nghìn năm trước Goring, và dùng gần đúng cách Goring về sau dùng: ông liệt kê những người tài đức mà hình dạng lạ lùng — Nghiêu cao, Thuấn thấp, Khổng Tử mặt như mặt nạ trừ tà — đại ý, để chỉ ra rằng hình dạng không đi cùng phẩm chất. Thiếu số đo, nhưng lối nghĩ là lối nghĩ của nhóm đối chứng. Xem Tuân Tử thiên Phi Tướng.

Lavater, trong lời đề tựa bộ sách, đại ý: nhân tướng học là để hiểu người và yêu người. Bình: mục đích tốt không cứu được một phương pháp sai. Bộ sách viết để "yêu người" đã cung cấp hình ảnh cho những người muốn xếp hạng người.

Đọc cho đúng mức

• Bài này không nói tướng thuật phương Đông "đúng hơn". Hai truyền thống cùng dựa trên quan sát không có đối chứng; tướng thư phương Đông chỉ may mắn chưa từng được biến thành chính sách nhà tù quy mô lớn như ở châu Âu.
• Ấn tượng đầu tiên là thật, độ đúng thì thấp. Biết điều này để đừng tin vào cảm giác "nhìn mặt là biết" — của mình cũng như của thầy tướng.
• Ranh giới không được vượt: không dùng tướng mặt để kết luận ai đó có tội, có bệnh, hay thuộc "loại người" nào. Đó là bài học đắt nhất mà phương Tây đã trả.
• Vì sao lời đoán tướng dễ nghe như đúng: xem hiệu ứng Barnum.

Việc nên làm

• Khi gặp một lời "nhìn mặt biết người" — trong sách, trên mạng, hay trong một ứng dụng dùng máy — hỏi: họ đã so với nhóm đối chứng nào?
• Để ý ấn tượng đầu tiên của chính mình về người mới gặp; ghi lại, rồi một tháng sau so với những gì họ thật sự làm.
• Nếu bạn đang ở vị trí đánh giá người khác — tuyển dụng, chấm điểm, xét duyệt — đọc tiếp xem tướng khi tuyển dụng.
• Đọc nhân tướng học là gì để thấy phía phương Đông tự giới hạn mình ra sao.

Nguồn tham khảo

• Tuân Tử — thiên Phi Tướng (câu "Cổ chi nhân vô hữu dã…" dẫn nguyên văn; đoạn liệt kê hình dạng thánh hiền dẫn đại ý).
• Physiognomonica — sách tướng Hy Lạp gán cho Aristotle (đại ý).
• Lavater J. C. — Physiognomische Fragmente zur Beförderung der Menschenkenntnis und Menschenliebe (1775–1778).
• Lombroso C. — L'uomo delinquente (1876).
• Goring C. — The English Convict: A Statistical Study (1913).
• Darwin C. — Tự truyện, đoạn kể về việc được nhận lên tàu Beagle (đại ý).
• Todorov A. — Face Value: The Irresistible Influence of First Impressions (2017); Todorov A. và cộng sự — "Inferences of competence from faces predict election outcomes", Science (2005).
• Agüera y Arcas B., Mitchell M., Todorov A. — "Physiognomy's New Clothes" (2017).