Ngũ quan trong tướng thuật: Bảo thọ quan, Giám sát quan, Thẩm biện quan, Xuất nạp quan, Thái thính quan

Ngũ quan trong tướng học là năm bộ phận được coi như năm "viên quan" giữ năm chức việc trên khuôn mặt: tai là Thái thính quan, lông mày là Bảo thọ quan, mắt là Giám sát quan, mũi là Thẩm biện quan, miệng là Xuất nạp quan. Sách tướng xét mỗi quan có "thành" hay không, và nói một quan thành thì được mười năm hiển đạt.

Bảng năm quan: bộ phận, tên gọi, việc giữ

Đây là bảng gốc theo phần Ngũ quan tổng luận của Thần Tướng Toàn Biên, cũng chép gần như y hệt trong các bản Ma Y. Cột "điều kiện thành" là đại ý, đã lược câu chữ.

Hai chữ cần để ý. "Thái" ở Thái thính nghĩa là hái, nhặt — cùng chữ với câu thơ Đào Uyên Minh "thái cúc đông ly hạ" (hái cúc dưới giậu đông) — không phải thái là lớn; tai là viên quan đi gom tin. "Xuất nạp" là chữ của kho tàng: chi ra và thu vào. Miệng đưa lời ra và nhận đồ ăn vào, nên nó là viên thủ kho của cả thân người.

"Một quan thành, mười năm quý hiển"

Câu được dẫn nhiều nhất về ngũ quan nằm ở đầu phần tổng luận:

Một quan thành thì được mười năm sang trọng hiển đạt; một phủ đầy đủ thì được mười năm giàu có sung túc. — Thần Tướng Toàn Biên, Ngũ quan tổng luận

Câu này có hai vế, và vế sau thường bị quên. "Phủ" là lục phủ: sáu vùng xương đỡ khuôn mặt (hai bên trán, hai gò má, hai bên hàm). Tướng thư chia rất rõ: quan chủ về quý (danh, chức, sự được trọng), phủ chủ về phú (của cải). Năm quan là năm bộ phận có chức năng, có cử động, có giao tiếp; sáu phủ là khung xương nằm im. Người xưa xếp danh phận vào cái động, của cải vào cái tĩnh.

Đoạn tổng luận còn tiếp, đại ý: trong năm quan được một quan thành thì hưởng mười năm quý; được cả năm quan cùng thành thì quý tới già. Vậy ngũ quan không phải phép cộng "đủ năm mới tốt". Nó là phép đếm từng phần: mỗi quan thành là một khoảng thuận, các quan không thành không xoá đi quan đã thành.

Đọc theo hôm nay, câu này đáng giá ở chỗ nó chia nhỏ khuôn mặt thành những phần độc lập. Một người mũi không đẹp mà mắt có thần thì sách vẫn khen phần mắt. Lối đọc ấy ngược hẳn với lối nhìn một gương mặt rồi phán gộp "tướng tốt" hay "tướng xấu".

Gốc Linh Khu: năm quan vốn là năm cửa của tạng phủ

Chữ "ngũ quan" không do tướng thư đặt ra. Nó có trước, trong sách y. Linh Khu, thiên Ngũ Duyệt Ngũ Sứ, viết:

Mũi là quan của phế; mắt là quan của can; môi miệng là quan của tỳ; lưỡi là quan của tâm; tai là quan của thận. — Linh Khu, Ngũ Duyệt Ngũ Sứ

Đặt bảng Linh Khu cạnh bảng tướng thư sẽ thấy một chỗ lệch rất đáng nói:

Sách y có lưỡi; tướng thư bỏ lưỡi, thay bằng lông mày. Lý do rất thực tế: thầy thuốc bảo người bệnh thè lưỡi ra xem được, còn thầy tướng ngồi đối diện một người khách thì không. Tướng thư cần năm thứ nhìn được từ bên ngoài, nên đưa đôi mày vào chỗ trống. Lưỡi không mất hẳn: nó còn sống trong bát học đường (xem tứ học đường, bát học đường) và trong bài tướng lưỡi.

Chỗ lệch này cho biết một điều về tính chất của tướng thuật. Ở sách y, năm quan là cửa sổ nhìn vào tạng phủ: mắt đục là xét can, môi nhợt là xét tỳ. Ở tướng thư, năm quan thành năm viên chức trong một bộ máy, và người ta chấm điểm từng viên chức. Cùng một chữ "quan", một bên dùng để chẩn bệnh, một bên dùng để luận vận.

Một bộ phận, bốn tấm bản đồ

Người mới học hay rối vì cùng một cái mũi mà sách gọi bằng bốn năm tên. Thật ra mỗi tên thuộc một "tấm bản đồ" khác nhau đặt chồng lên khuôn mặt. Bảng dưới gom lại để đọc một lần:

Mỗi tấm bản đồ trả lời một câu hỏi khác:

• Ngũ quan hỏi: bộ phận này có làm tròn chức việc không — nghe, giữ, xét, phân biệt, ra vào.
• Mười hai cung hỏi: vùng này ứng với mảng đời nào — anh em, nhà cửa, tiền bạc.
• Ngũ nhạc, tứ độc hỏi: thế đất của khuôn mặt có cân, có "chầu" về giữa không.
• Lưu niên hỏi: tuổi nào thì nhìn vào chỗ nào.

Nên khi đọc một câu như "mũi đẹp thì tiền bạc khá", phải hỏi lại câu đó đang dùng bản đồ nào. Nó là bản đồ mười hai cung (Tài Bạch), không phải ngũ quan. Theo ngũ quan, mũi là viên quan "thẩm biện" — xét và phân biệt — tức là gắn với sự sáng suốt, không gắn thẳng với tiền.

Đọc từng quan theo chức việc của nó

Cách đọc ngũ quan có ích nhất hôm nay là đọc theo chữ của từng quan, vì chữ cho biết người xưa đang để ý điều gì.

Thái thính quan — tai. Viên quan gom tin. Sách đòi tai cao, vành rõ, sắc sáng. Đặt cạnh chữ "thái thính", điều sách thật sự khen là khả năng nghe và gom nhặt: người biết nghe thì biết nhiều. Một người tai đẹp mà không bao giờ nghe ai nói hết câu thì viên quan này bỏ việc.

Bảo thọ quan — lông mày. Viên quan giữ thọ. Mày là phần lông duy nhất trên mặt mọc ra ở tuổi nào cũng có, và rụng thưa đi khi người già yếu; người xưa thấy mày rậm dài ở các cụ khoẻ mạnh nên gắn mày với thọ. Bài tướng lông mày bàn kỹ chuyện tỉa và phun mày.

Giám sát quan — mắt. Viên quan trông coi. Đa số sách xếp quan này lên đầu, vì mắt chứa thần. Điều kiện "thành" của mắt gần như toàn là chữ về thần: tàng, định, có sức — rất ít chữ về hình mắt to hay nhỏ.

Thẩm biện quan — mũi. Viên quan xét và phân biệt. Mũi ngửi, mũi thở; người xưa thấy hơi thở đều là dấu của tâm yên, nên giao cho mũi việc "thẩm biện". Đây cũng là quan nằm giữa mặt, nên điều kiện thành của nó kéo theo cả ấn đường, sơn căn — tức là muốn mũi "thành" thì vùng giữa hai mắt cũng phải thoáng.

Xuất nạp quan — miệng. Viên quan thu chi. Sách khen miệng "mở thì rộng, khép thì gọn": biết lúc nói, biết lúc thôi. Phần này hoàn toàn nằm trong tay mỗi người.

Đọc như vậy, ngũ quan trở thành một danh sách năm câu hỏi về cách dùng giác quan: nghe có kỹ không, giữ sức có bền không, nhìn có tỉnh không, xét có rõ không, nói có chừng không.

Chữ "ngũ quan" trong tiếng Việt hôm nay

Tiếng Việt hiện dùng "ngũ quan" theo hai nghĩa dễ lẫn:

1. Ngũ quan của tướng thư — năm bộ phận tai, mày, mắt, mũi, miệng như bài này nói.
2. "Ngũ quan hài hoà" trong lời khen nhan sắc — chỉ chung các nét trên khuôn mặt, nghĩa mượn từ khẩu ngữ Trung Hoa hiện đại.

Ngoài ra còn năm giác quan (thị, thính, khứu, vị, xúc) của sinh học, thường bị gọi tắt là "ngũ quan" nhưng không trùng: sinh học có xúc giác và vị giác, không có lông mày. Khi đọc một trang viết về "ngũ quan", nên xem nó đang dùng nghĩa nào trước khi tin các câu đoán phía sau.

Sách cổ nói gì

Một quan thành thì mười năm hiển đạt; một phủ đầy đủ thì mười năm sung túc. — Thần Tướng Toàn Biên, Ngũ quan tổng luận

Bình: câu này chia "quý" và "phú" thành hai đường, và đặt cả hai trong khung mười năm — tức là một quãng, không phải trọn đời. Ngay ở câu nổi tiếng nhất, tướng thư cũng nói theo lối có giới hạn.

Mũi là quan của phế, mắt của can, môi miệng của tỳ, lưỡi của tâm, tai của thận. — Linh Khu, Ngũ Duyệt Ngũ Sứ

Bình: ở sách y, "quan" là cửa để thầy thuốc nhìn vào bên trong. Tướng thư mượn chữ nhưng quay hướng nhìn ra ngoài, về vận số. Biết gốc này để hiểu vì sao những dấu như mắt vàng, môi tím là chuyện của thầy thuốc trước hết — xem khí sắc.

Đọc cho đúng mức

• "Mười năm" là con số tượng trưng. Không có cách nào kiểm "một quan thành" ứng đúng mười năm nào; các bản cũng không nói mười năm ấy rơi vào tuổi nào. Đừng dùng nó để tính vận theo năm — việc đó là của lưu niên bộ vị, và lưu niên cũng chỉ là quy ước.
• Điều kiện "thành" phần lớn là hình dạng bẩm sinh, riêng mắt và miệng có nhiều chữ về thần thái và cách dùng. Phần đổi được là phần đáng để tâm.
• Các bản sách lệch nhau ở chi tiết. Có bản viết điều kiện của mũi dài hơn, có bản thêm câu về sắc. Bảng ở trên theo ý chung, không theo từng chữ một bản.
• Không dùng ngũ quan để chấm điểm người khác, nhất là người có khuyết tật, sẹo, dị tật bẩm sinh hay đã phẫu thuật. Một vành tai bị tổn thương do tai nạn không phải "Thái thính quan không thành".
• Phái khác: Băng Giám gắn tên Tăng Quốc Phiên gần như không dùng bộ ngũ quan; sách ấy xem thần và cốt trước.

Việc nên làm

• Học ngũ quan như một bảng tên, đi kèm bốn bản đồ kia, để khi đọc tài liệu khác không bị rối vì một bộ phận có nhiều tên.
• Thử đọc chính mình theo chức việc của năm quan, không theo hình: mình nghe người khác tới đâu, nói có chừng không, nhìn việc có tỉnh không.
• Nếu muốn đi sâu từng bộ phận, đọc theo thứ tự mắt trước (thần), rồi mũi, miệng, tai, mày.
• Thấy dấu hiệu bất thường ở mắt, môi, tai (vàng, tím, sưng, đau, giảm nghe) thì đi khám, đừng tra sách tướng.

Nguồn tham khảo

• Thần Tướng Toàn Biên — phần Ngũ quan tổng luận (câu "Nhất quan thành…" dẫn nguyên văn; điều kiện từng quan dẫn đại ý).
• Ma Y Tướng Pháp (bản lưu hành đời Minh – Thanh) — phần luận ngũ quan (đại ý, các bản lệch nhau ở chi tiết).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — thiên Ngũ Duyệt Ngũ Sứ (câu về năm quan của năm tạng dẫn nguyên văn).