Châm Cứu Đại Thành của Dương Kế Châu: bộ sách châm cứu được in lại nhiều nhất, đọc như một tuyển tập

Châm Cứu Đại Thành là bộ sách châm cứu mười quyển của Dương Kế Châu (tên Tế Thời, người Tam Cù, Chiết Giang), thầy thuốc đời Minh, khắc in lần đầu khoảng năm 1601. Sách gom các sách châm cứu trước đó và sách gia truyền họ Dương thành một bộ, gồm lý luận trích Nội Kinh, Nan Kinh, các bài ca phú dễ thuộc, thủ pháp, kinh huyệt, chứng trị và y án. Đây là sách châm cứu cổ được in lại nhiều lần nhất.

Một "đại thành" theo đúng nghĩa: tổng tập

Tên sách có chữ "đại thành" (tập đại thành), và chính sách tự nói rõ mình là một tuyển tập. Mục "Châm đạo nguyên lưu" ở quyển đầu kê một loạt sách trước: Tố Vấn, Nan Kinh, Đồng Nhân, Minh Đường, Thiên Kim Phương, Ngoại Đài Bí Yếu, Tư Sinh Kinh, Thập Tứ Kinh Phát Huy, Thần Ứng Kinh, các sách của Cao Vũ, Từ Phượng, sách xoa bóp trẻ em của họ Trần ở Tứ Minh, và Huyền Cơ Bí Yếu, sách gia truyền của chính họ Dương. Rồi kết:

Dịch: Châm Cứu Đại Thành gom tổng các sách trên, xếp theo loại thành một bộ, chia làm mười quyển, giao cho Cận Hiền người Tấn Dương tuyển chọn, hiệu đính. — Châm Cứu Đại Thành, Châm đạo nguyên lưu

Nghĩa là: phần lớn chữ trong sách không phải của Dương Kế Châu mà của các tác giả trước, được ông chọn, chú giải và sắp xếp; phần của riêng ông là sách gia truyền, các lời chú, vài bài phú, ca tự soạn và các y án. Giá trị của bộ sách nằm ở chỗ gom đủ và xếp có hệ thống những gì ngành châm cứu Trung Hoa đã viết đến cuối thế kỷ XVI.

Cấu trúc: mười quyển, năm khối

Các bản in chia quyển hơi khác nhau (có bản số hoá chia thành mười hai phần), nhưng nội dung đi theo năm khối:

Ca phú: vì sao sách này được học thuộc

Ở thời chưa có sách in rẻ, người học nghề thuộc lòng các bài ca, phú có vần để nhớ huyệt và cách dùng. Châm Cứu Đại Thành gom gần đủ những bài nổi tiếng nhất, nhiều bài có lời chú của Dương Kế Châu:

• Tiêu U Phú, thường ghi là của Đậu Hán Khanh (đời Kim – Nguyên), bài phú về nguyên lý và thủ pháp châm, được Dương chú giải kỹ.
• Bách Chứng Phú, Tịch Hoằng Phú, Kim Châm Phú, Ngọc Long Phú, Thông Huyền Chỉ Yếu Phú, Linh Quang Phú, Lưu Chú Chỉ Vi Phú.
• Lan Giang Phú, bài do chính Dương Kế Châu soạn.
• Các bài ca: Ngọc Long Ca, Thắng Ngọc Ca, bài mười hai huyệt "thiên tinh" mang tên Mã Đan Dương, bài Tứ Tổng Huyệt Ca.

Bài Tứ Tổng Huyệt Ca chỉ bốn câu, có lẽ là bài người học châm cứu Đông Á thuộc nhiều nhất:

Đại ý: bụng thì giữ Túc Tam Lý, lưng thì tìm Ủy Trung, đầu gáy tìm Liệt Khuyết, mặt miệng thu về Hợp Cốc. — Châm Cứu Đại Thành, phần ca

Bốn câu ấy cho thấy cách các bài ca vận hành: nén một kinh nghiệm lâm sàng thành câu có vần, dễ nhớ, dễ truyền. Cũng vì dễ nhớ mà chúng dễ bị hiểu thành "công thức" dùng cho mọi người, điều mà chính các thầy thuốc xưa không có ý ấy; trong sách, mỗi bài ca nằm cạnh phần chẩn đoán và thủ pháp, không đứng một mình.

Y án: một thầy thuốc ghi tên người bệnh và năm tháng

Phần đáng đọc nhất với người nay là y án của chính Dương Kế Châu. Bản số hoá chúng tôi đọc có khoảng ba mươi ca có ghi năm theo can chi; quy đổi theo đời ông thì trải từ khoảng năm 1555 đến 1580. Mỗi ca thường có: năm, mùa, chức tước và tên người bệnh, bệnh trạng, các thầy khác đã chữa ra sao, ông chẩn mạch thế nào, châm hay cứu ở đâu, kết quả.

Một ca điển hình (đại ý): mùa xuân năm Mậu Ngọ, một viên quan ở Hồng Lô tự có khối u ở cánh tay to như quả hồng, không đỏ không đau; thầy khác cho là ung độc, ông cho là đờm kết dưới da, không phải thứ thuốc uống giải được, và chữa bằng châm cứu. Ông còn ghi lời phê: nếu cứ coi là ung độc mà dùng thuốc "thác lý" thì sẽ hại tỳ vị.

Đọc các y án, ta thấy một thầy thuốc đời Minh làm việc thế nào: được các quan lớn mời qua giới thiệu của nhau, thường gặp bệnh nhân đã qua tay nhiều thầy, và luôn đối thoại ngầm với chẩn đoán của đồng nghiệp. Đó là tư liệu lịch sử xã hội của nghề y, giá trị không kém phần lý thuyết. Chỉ cần nhớ: y án là lời tự thuật, chủ yếu chép ca thành công; không có ca đối chứng, không có theo dõi lâu dài theo nghĩa hiện đại.

Vì sao in lại nhiều đến vậy

Từ lần khắc đầu, bộ sách được khắc in lại liên tục qua đời Thanh và Dân Quốc; các thư mục ghi hàng chục bản khắc, bản in khác nhau, nhiều hơn bất kỳ sách châm cứu cổ nào khác. Ba lý do thường được nêu:

1. Đủ. Người học chỉ cần một bộ là có lý luận, ca phú, thủ pháp, huyệt, chứng trị.
2. Dễ học. Phần ca phú lớn và có chú giải.
3. Đúng thời. Sau đời Minh, châm cứu trong y học chính thống Trung Hoa có lúc bị xem nhẹ (năm 1822 triều Thanh bỏ khoa châm cứu khỏi Thái y viện); một bộ tổng tập sẵn có trở thành sách gối đầu cho người học ngoài cung đình.

Ở Việt Nam, Châm Cứu Đại Thành là một trong những sách được các thầy châm cứu học và dịch; lịch sử châm cứu Việt có ở bài châm cứu ở Việt Nam.

Đọc cho đúng mức

• Đây là sử liệu của nghề châm cứu cuối thế kỷ XVI, không phải tài liệu hướng dẫn tự chữa. Vị trí huyệt, độ sâu kim, chỉ định trong sách là kinh nghiệm thời ấy; ngày nay huyệt vị đã được chuẩn hoá (xem WHO chuẩn hoá huyệt vị), và châm cứu được dạy, cấp phép, kiểm soát vô khuẩn theo quy định.
• Châm cứu là thủ thuật xâm lấn. Châm sai chỗ, sai độ sâu, kim không vô khuẩn có thể gây tổn thương thật; vì vậy chỉ người có giấy phép hành nghề mới được làm.
• Phần lớn nội dung là của các tác giả trước. Khi trích "Dương Kế Châu viết", nên kiểm xem đoạn đó thuộc sách nào trong phần tổng tập.
• Hiệu quả của châm cứu với từng bệnh cụ thể là câu hỏi của nghiên cứu lâm sàng hiện đại, không trả lời được bằng y án cổ.

Việc nên làm

• Muốn hiểu bộ sách, đọc mục "Châm đạo nguyên lưu" trước: nó là bản đồ các sách mà Dương Kế Châu đã gom.
• Đọc phần y án như đọc nhật ký nghề nghiệp của một thầy thuốc đời Minh.
• Có vấn đề sức khoẻ muốn thử châm cứu, đến cơ sở y học cổ truyền có giấy phép, khám chẩn đoán trước; không tự châm theo sách hay theo video.

Nguồn tham khảo

• Dương Kế Châu — Châm Cứu Đại Thành: Châm đạo nguyên lưu, các quyển ca phú, Y án (nguyên văn theo bản số hoá trên Wikisource tiếng Trung).
• Đậu Hán Khanh — Tiêu U Phú, chép và chú trong Châm Cứu Đại Thành (đại ý).
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Linh Khu: các thiên về châm thích được trích ở quyển đầu (đại ý).