Hoa Đà, Biển Thước: hai danh y trong sử và trong truyện — Sử Ký, Hậu Hán Thư thật ra chép gì

Biển Thước và Hoa Đà là hai danh y được chính sử chép truyện: Biển Thước trong Sử Ký của Tư Mã Thiên, Hoa Đà trong Tam Quốc Chí và Hậu Hán Thư. Sử ghi Hoa Đà dùng ma phí tán cho người bệnh uống rồi mổ, và bị Tào Tháo giết. Nhưng truyện Biển Thước có niên đại vênh nhau hàng trăm năm, còn nhiều chuyện về Hoa Đà là của tiểu thuyết đời sau.

Biển Thước trong Sử Ký: một danh y "nhìn xuyên tường"

Sử Ký có thiên Biển Thước Thương Công liệt truyện, ghép truyện Biển Thước với truyện thầy thuốc Thuần Vu Ý đời Hán. Theo Tư Mã Thiên, Biển Thước họ Tần, tên Việt Nhân, người quận Bột Hải; thuở trẻ làm người quản quán trọ, gặp một ông khách lạ là Trường Tang Quân. Hơn mười năm sau, Trường Tang Quân trao cho ông sách thuốc bí truyền và một thứ thuốc, dặn uống với nước "chưa chạm đất" trong ba mươi ngày.

Uống xong, ông nhìn thấy người đứng bên kia tường. Từ đó khám bệnh, ông thấy hết các khối bệnh trong ngũ tạng, chỉ lấy việc bắt mạch làm danh nghĩa mà thôi.

Đây là một chi tiết đáng chú ý: chính Tư Mã Thiên chép rằng việc bắt mạch của Biển Thước chỉ là cái cớ, còn tài thật là một năng lực siêu thường. Tức là ngay từ văn bản sớm nhất, truyện Biển Thước đã mang màu truyền kỳ.

Thiên truyện cũng cho thấy một điều: thời của Biển Thước, y thuật đã có châm, cứu, thuốc thang, bắt mạch, những thứ về sau được hệ thống hoá trong Hoàng Đế Nội Kinh. Ba câu chuyện chữa bệnh nổi tiếng trong thiên này:

Nhìn cột cuối: ba câu chuyện cách nhau gần ba trăm năm. Một người không thể sống qua ngần ấy thời gian. Lời giải phổ biến của giới nghiên cứu: "Biển Thước" có thể là danh hiệu tôn xưng thầy thuốc giỏi (tương truyền là tên một danh y thời Hoàng Đế), và Tư Mã Thiên đã gom nhiều truyện về những người được gọi là Biển Thước vào một thiên.

Câu chuyện Tề Hoàn hầu còn có một dị bản trong Hàn Phi Tử, thiên Dụ Lão, nhân vật là Thái Hoàn công. Hàn Phi kể chuyện này để minh hoạ một ý của Lão Tử: việc lớn phải lo từ khi còn nhỏ. Tức là truyện đã được dùng như ngụ ngôn từ thời Chiến Quốc.

Lục bất trị: sáu trường hợp không chữa được

Phần cuối truyện Biển Thước có một đoạn được thầy thuốc phương Đông thuộc lòng, gọi là "lục bất trị", sáu trường hợp không chữa được. Đoạn này có giá trị bất kể Biển Thước là một người hay nhiều người, vì nó nói về quan hệ giữa thầy thuốc và người bệnh:

Điều thứ sáu đặc biệt đáng chú ý: từ thời Tư Mã Thiên, y học đã tự tách mình khỏi đồng bóng. Đây là một câu mà người đọc site huyền học nên nhớ: xem tử vi, gieo quẻ là chuyện văn hoá; ốm thì đi khám.

Truyện kết thúc buồn: thái y lệnh nước Tần là Lý Hê tự biết tài mình kém Biển Thước, sai người ám sát ông. Tư Mã Thiên kết rằng, đại ý, đến nay thiên hạ nói về mạch học đều theo Biển Thước. Sách Nạn Kinh về sau cũng được gắn với tên Tần Việt Nhân.

Hoa Đà trong Tam Quốc Chí và Hậu Hán Thư

Hoa Đà, tự Nguyên Hoá, người huyện Tiếu nước Bái (nay thuộc An Huy), sống cuối Đông Hán. Truyện của ông có trong Tam Quốc Chí của Trần Thọ (phần Nguỵ thư, Phương kỹ truyện) và Hậu Hán Thư của Phạm Diệp (Phương thuật liệt truyện). Hai bản gần nhau, Hậu Hán Thư viết sau và có chỗ gọn hơn. Ông sống cùng thời với Trương Trọng Cảnh, tác giả Thương Hàn Luận, giữa những năm loạn lạc và dịch bệnh cuối Hán; sử không chép hai người từng gặp nhau.

Sử chép ông thông nhiều kinh sách, được cử làm quan nhưng không nhận; hiểu thuật dưỡng sinh, người đương thời cho rằng ông gần trăm tuổi mà dáng còn trẻ. Phép chữa của ông được tả là gọn: dùng thuốc chỉ vài vị, cứu chỉ một hai chỗ, châm cũng chỉ một hai chỗ.

Học trò ông có Ngô Phổ, người được truyền Ngũ Cầm Hí, bài vận động năm con vật (xem Đạo dẫn và Ngũ Cầm Hí), và Phàn A, giỏi châm.

Ma phí tán: sử chép gì, người sau đoán gì

Đoạn văn làm Hoa Đà nổi tiếng nhất là đoạn về phẫu thuật. Hậu Hán Thư chép rằng khi bệnh kết ở bên trong mà kim và thuốc không tới được, ông cho người bệnh uống ma phí tán với rượu; say rồi không biết gì nữa, liền mổ bụng hoặc lưng, cắt bỏ khối tích tụ; nếu ở ruột thì cắt, rửa sạch, khâu lại, đắp thuốc cao; bốn năm ngày vết mổ lành, trong một tháng thì bình phục.

Ba điều cần nói rõ về đoạn này:

1. Sử không chép thành phần ma phí tán. Mọi "công thức ma phí tán" lưu truyền về sau đều là phỏng đoán hoặc của người đời sau.
2. Các giả thuyết về thành phần: chữ "ma" khiến có người nghĩ tới cây gai dầu; nhiều người khác cho rằng có hoa mạn đà la, một cây có chất gây mê mạnh và độc. Không có bằng chứng quyết định.
3. Mô tả "bốn năm ngày lành, một tháng khỏi" cho một ca cắt ruột, không có kháng sinh, không có vô khuẩn, là điều khó tin theo y học hiện đại. Có thể đây là phần phóng đại thường thấy trong truyện về danh nhân.

Một chuyện có thật và thú vị: đầu thế kỷ mười chín, bác sĩ Nhật Bản Hanaoka Seishū, cảm hứng từ truyền thuyết ma phí tán, đã chế một bài thuốc gây mê có mạn đà la và dùng nó trong ca mổ ung thư vú năm 1804. Truyền thuyết Hoa Đà vì thế đã gián tiếp góp vào lịch sử gây mê.

Hoa Đà bị Tào Tháo giết: sử và tiểu thuyết

Theo Tam Quốc Chí, Tào Tháo bị chứng đau đầu, Hoa Đà châm thì đỡ ngay, nên Tào giữ ông bên mình. Hoa Đà nhớ nhà, xin về lấy sách, rồi viện cớ vợ ốm không trở lại. Tào cho người kiểm tra, biết là nói dối, bắt giam; dù có người xin tha, Hoa Đà vẫn bị giết.

Trước khi mất, ông đưa ngục lại một quyển sách, nói sách này có thể cứu người. Ngục lại sợ phạm luật không dám nhận; ông đành đốt sách. Về sau con trai yêu của Tào Tháo là Tào Xung lâm bệnh nặng, Tào than rằng hối hận vì đã giết Hoa Đà.

Còn những chuyện quen thuộc với người đọc Tam Quốc Diễn Nghĩa:

Một giả thuyết gây tranh cãi: Hoa Đà và truyện Phật giáo

Năm 1930, sử gia Trần Dần Khác cho rằng truyện Hoa Đà trong sử có dấu vết của các truyện Phật giáo du nhập từ Ấn Độ, nhất là truyện danh y Kỳ Bà (Jivaka) thời Đức Phật; ông còn cho rằng tên "Hoa Đà" có thể liên quan tới một chữ Phạn nghĩa là thuốc. Nhiều học giả phản bác, nói Hoa Đà là nhân vật có quê quán, học trò, quan hệ cụ thể với Tào Tháo, khó là nhân vật vay mượn. Hướng dung hoà: Hoa Đà là người có thật, nhưng một số chi tiết kỳ lạ trong truyện có thể đã được tô thêm theo mô-típ truyện ngoại lai.

Sách cổ nói gì

Dịch: Chỉ lấy việc bắt mạch làm danh nghĩa mà thôi. — Sử Ký, Biển Thước Thương Công liệt truyện

Bình: một câu ngắn cho thấy Tư Mã Thiên chép cả phần truyền kỳ; người đọc hôm nay nên đọc truyện Biển Thước như văn bản có lớp truyền thuyết, không như hồ sơ bệnh án.

Dịch: Tin thầy cúng mà không tin thầy thuốc, là điều thứ sáu không chữa được. — Sử Ký, Biển Thước Thương Công liệt truyện

Dịch: Bèn cho uống ma phí tán với rượu trước, say rồi không biết gì, nhân đó mổ bụng lưng, cắt lấy khối tích tụ. — Hậu Hán Thư, Phương thuật liệt truyện, Hoa Đà

Đọc cho đúng mức

• Biển Thước có thể là nhiều người gộp dưới một danh xưng; niên đại các chuyện vênh nhau gần ba trăm năm.
• Hoa Đà là nhân vật có thật, nhưng nhiều chi tiết nổi tiếng là của tiểu thuyết, không phải sử.
• Ma phí tán không còn công thức; đừng tin sản phẩm nào quảng cáo là "ma phí tán của Hoa Đà".
• Các mô tả kết quả phẫu thuật trong sử mang tính ca ngợi, không thể đối chiếu như một ca bệnh hiện đại.

Việc nên làm

• Đọc trực tiếp truyện Biển Thước trong Sử Ký và truyện Hoa Đà trong Tam Quốc Chí; cả hai đều ngắn và có bản dịch tiếng Việt.
• Khi nghe câu chuyện "Hoa Đà mổ não Tào Tháo", nhớ rằng đó là tiểu thuyết.
• Nhớ điều thứ sáu của "lục bất trị": ốm thì đi khám, đừng để mê tín làm chậm việc chữa bệnh.

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Biển Thước Thương Công liệt truyện (trích nguyên văn hai câu; phần còn lại đại ý).
• Phạm Diệp — Hậu Hán Thư, Phương thuật liệt truyện, Hoa Đà (trích nguyên văn đoạn ma phí tán).
• Trần Thọ — Tam Quốc Chí, Nguỵ thư, Phương kỹ truyện, Hoa Đà; Thục thư, Quan Vũ truyện (đại ý).
• Hàn Phi Tử — Dụ Lão (đại ý).
• Trần Dần Khác — bài khảo năm 1930 về truyện Tào Xung, Hoa Đà và truyện Phật giáo.
• Tư liệu lịch sử gây mê về Hanaoka Seishū và ca mổ năm 1804.