Bàn thờ mấy bát hương: một, ba hay năm — tục từng miền và lý do của từng cách

Không có sách nào quy định bàn thờ phải mấy bát hương. Thường gặp ba cách: một bát hương chung cho gia tiên (phổ biến ở miền Nam và nhà mới ra ở riêng); ba bát theo tục miền Bắc — gia tiên ở giữa, hai bên là Thổ Công và bà cô ông mãnh; năm bát khi thờ thêm Phật, Thánh hoặc tách bên nội bên ngoại. Cách nào cũng có lý do riêng.

Số bát hương là số "đối tượng thờ", không phải con số may mắn

Câu hỏi "mấy bát hương" thật ra là câu hỏi "bàn thờ này thờ những ai". Mỗi bát hương là chỗ thắp hương cho một đối tượng hoặc một nhóm đối tượng. Bàn thờ chỉ thờ ông bà cha mẹ thì một bát là đủ; thờ thêm thần đất của nhà và những người trong họ mất trẻ thì thành ba.

Nhiều trang mạng giải thích ba bát hương là "số lẻ, số dương, số sinh". Đó là lời giải thêm. Gốc của ba bát hương ở miền Bắc nằm ở ba đối tượng thờ cùng đặt trên một bàn, không phải ở con số.

Một bát hương chung

Cách đơn giản nhất: một bát hương ở chính giữa, thờ chung gia tiên nội tộc. Gặp ở:

• Phần lớn các nhà ở miền Nam.
• Nhà con thứ ra ở riêng: nhiều nơi giữ nếp nhà trưởng thờ tổ tiên các đời, nhà con thứ thờ cha mẹ mình hoặc thờ vọng, một bát hương.
• Căn hộ nhỏ, bàn thờ treo hẹp, không đủ chỗ cho ba bát.

Một bát hương không có nghĩa là bỏ Thổ Công hay bà cô ông mãnh — chỉ là các vị ấy được thờ ở chỗ khác, hoặc nhà ấy không có tục thờ riêng.

Ba bát hương theo tục miền Bắc

Đây là cách được hỏi nhiều nhất. Ba bát xếp hàng ngang trên bàn thờ:

Thổ Công. Tục miền Bắc coi Thổ Công là vị thần coi đất của chính ngôi nhà; câu dân gian hay nhắc gọi Thổ Công là "đệ nhất gia chi chủ" — vị chủ thứ nhất của nhà. Vì thế có vùng đặt bát Thổ Công ở giữa, gia tiên sang một bên, với lý lẽ: nhà là đất của thần, tổ tiên cũng là "khách" trên đất ấy. Cách này ít hơn, nhưng có thật, nên đừng vội cho là nhà người ta bày sai.

Bà cô, ông mãnh. Là những người trong họ mất khi còn nhỏ hoặc chưa lấy vợ lấy chồng, không có con cháu thờ riêng. Tục thờ họ chung bàn với gia tiên nhưng tách bát hương, vì họ thuộc hàng con cháu của các cụ, không ngồi chung chỗ với các cụ.

Còn bên nào cho Thổ Công, bên nào cho bà cô ông mãnh thì tùy vùng. Cách nhiều nhà theo là xếp Thổ Công bên tả của bàn thờ (bên phải người đứng lễ), vì thần linh được tôn hơn hàng con cháu. Có nhà làm ngược lại. Giữ đúng nếp nhà mình quan trọng hơn chọn theo một bài viết.

Năm bát hương trở lên

Gặp khi bàn thờ phải gánh thêm:

• Thờ Phật hoặc Quan Âm chung bàn: thêm một bát ở tầng cao hơn. Nhà chùa thường khuyên Phật ở một tầng riêng phía trên; xem bàn thờ Phật trong nhà và thờ Phật và gia tiên chung.
• Thờ cả bên nội và bên ngoại: khi bên ngoại không còn ai thờ, nhiều nhà lập thêm một bát cho bên ngoại, đặt bên hữu, thấp hơn bát nội.
• Thờ thêm một vị thánh, một vị thần theo tín ngưỡng riêng của gia đình.

Số bát nhiều lên thì bàn thờ cần rộng tương ứng. Năm bát hương trên một bàn ngang 127 cm là chật; nhiều nhà chuyển sang hai tầng hoặc hai bàn.

Miền Nam: ít bát trên bàn gia tiên, nhiều chỗ thờ trong nhà

Bàn gia tiên miền Nam thường chỉ một lư hương. Lý do không phải vì miền Nam thờ ít, mà vì các vị được chia ra từng chỗ:

Đếm cả nhà thì số chỗ thắp hương ở miền Nam không ít hơn miền Bắc. Khác ở chỗ miền Bắc xếp chồng nhiều đối tượng lên một bàn, còn miền Nam trải chúng theo không gian ngôi nhà. Bàn thờ Thiên có bài riêng: bàn thờ Thiên; khám ông Địa xem cách đặt bàn thờ Thần Tài.

Kích cỡ và thứ tự bát hương

Khi có nhiều bát trên một bàn:

• Bát gia tiên to nhất, đặt giữa, kê cao hơn hai bát bên.
• Hai bát bên bằng nhau hoặc nhỏ hơn bát giữa, cách đều trục giữa.
• Chân hương từng bát giữ riêng; không cắm chung hương của bát này sang bát khác.

Muốn thêm bát mới, nhiều nhà nhờ người am hiểu trong họ hoặc nhà chùa làm việc "bốc bát hương" — tục lệ có trình tự riêng ở từng vùng. Bài này không hướng dẫn nghi thức; điều nên biết là việc thêm, bớt bát hương ở nhiều nhà được coi là việc lớn, thường bàn với người lớn trong họ, không tự làm theo một video.

Sách cổ nói gì

Thiên tử bảy miếu: ba chiêu ba mục cùng miếu thái tổ là bảy. Chư hầu năm miếu, đại phu ba miếu, kẻ sĩ một miếu. Thường dân thì tế ngay trong nhà ở. — Lễ Ký, thiên Vương Chế

Bình: sách lễ cổ đếm số miếu theo địa vị, và số đời được thờ tăng theo đó; không có chữ nào về số bát hương. Thường dân "tế ư tẩm" — thờ ngay trong nhà ở — chính là nguồn xa của bàn thờ gia tiên trong nhà người Việt.

Chu Tử Gia Lễ (sách lễ gia đình gắn với tên Chu Hy đời Tống, ảnh hưởng mạnh tới lễ Việt qua các bản gia lễ đời Lê), đại ý, cho nhà thường dân lập từ đường thờ bốn đời: cao, tằng, tổ, khảo. Sách xếp bài vị theo đời, cũng không bàn số bát hương. Bát hương là hình thức thờ của dân gian Việt và Hoa; số bát là tục, không phải lễ chế.

Đọc cho đúng mức

Một, ba hay năm bát hương đều có gốc tục riêng, và không có sách nào xếp hạng cách nào đúng hơn. Điều đáng giữ là sự nhất quán của nếp nhà: con cháu biết bát nào thờ ai, thắp theo thứ tự nào, lau dọn ra sao. Không có tư liệu nào cho thấy nhà một bát hương và nhà ba bát hương khác nhau về chuyện gì ngoài cách thờ.

Việc nên làm

• Hỏi người lớn trong họ nếp của nhà mình: mấy bát, bát nào thờ ai, bên nào.
• Nhà mới ra ở riêng: bàn với nhà trưởng trước khi lập bát hương gia tiên.
• Ba bát trở lên: chọn bàn đủ rộng, bát giữa to và cao nhất, hai bên cách đều.
• Ghi lại sơ đồ bát hương và ngày giỗ vào một tờ giấy cất trong ngăn bàn thờ cho đời sau.
• Muốn thêm hoặc bớt bát, nhờ người am hiểu hoặc nhà chùa, không tự làm.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — thiên Vương Chế, đoạn về số miếu theo địa vị và "thứ nhân tế ư tẩm".
• Chu Tử Gia Lễ — phần Thông lễ, mục từ đường và thờ bốn đời.
• Bài liên quan: Cách bày bàn thờ gia tiên.