Dương Công phong thủy: Dương Quân Tùng, biệt hiệu "cứu bần" và vì sao phái nào cũng nhận ông làm tổ

Dương Quân Tùng là thầy địa lý cuối đời Đường, tương truyền làm quan coi việc thiên văn, địa lý ở kinh đô, gặp loạn Hoàng Sào thì mang sách chạy về Giang Tây, dạy nghề và giúp dân nghèo chọn đất nên được gọi là Dương Cứu Bần. Hầu như mọi phái phong thủy lớn đều nhận ông làm tổ, dù phần sử về ông rất mỏng.

Phần sử: mỏng hơn nhiều người nghĩ

Bắt đầu bằng điều ít người nói: chính sử nhà Đường không có truyện Dương Quân Tùng. Cả Cựu Đường Thư lẫn Tân Đường Thư đều không dành cho ông một dòng tiểu sử. Những gì ta biết đến từ ba loại nguồn muộn hơn:

• Thư mục và sách đời Tống trở về sau có sách đề tên "Dương Cứu Bần" hay "Dương Quân Tùng". Điều này cho thấy đến đời Tống, tên ông đã là một thương hiệu trong nghề.
• Địa phương chí vùng Cám Châu (Giang Tây) đời Minh, Thanh chép truyện ông khá chi tiết: tự Thúc Mậu, người Đậu Châu, làm quan dưới thời Đường Hy Tông, sau loạn thì về Giang Tây.
• Lời tựa và lời chú trong sách địa lý của chính các phái, mỗi phái kể theo cách có lợi cho mình.

Năm sinh mất của ông thường được ghi là 834 – 900 trong tài liệu hiện đại; chúng tôi không thấy nguồn đời Đường nào xác nhận hai con số ấy. Khi các nhà biên soạn Tứ Khố Toàn Thư đời Thanh xét hai cuốn Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh, họ, đại ý, ghi rằng sách cũ đề tên Dương Quân Tùng, không có cách nào xét chắc người viết, nhưng lời văn có gốc gác lâu đời nên vẫn đáng giữ. Thái độ ấy — không bác hẳn, không tin hẳn — cũng là thái độ hợp lý cho người đọc hôm nay.

Phần truyện: kho sách trong cung, làng thầy địa lý và chén thuốc độc

Câu chuyện được kể nhiều nhất gồm ba đoạn.

Kho sách. Ông làm quan ở cơ quan coi thiên văn, có quyền đọc sách kín trong cung. Khoảng năm 880 – 881, quân Hoàng Sào vào Trường An, vua chạy về đất Thục; ông nhân lúc rối loạn mang sách ra ngoài. Loạn Hoàng Sào và việc Trường An thất thủ là sử thật; chuyện ông mang sách đi là truyện.

Làng Tam Liêu. Về đến vùng Cám Châu, ông dạy nghề cho học trò, trong đó có Tăng Văn Địch và người họ Liêu. Làng Tam Liêu ở huyện Hưng Quốc, Giang Tây ngày nay vẫn tự nhận là quê của các dòng thầy địa lý họ Tăng, họ Liêu truyền nghề từ đó, và được gọi là "làng phong thủy". Đây là một truyền thống địa phương sống động, có gia phả, có mộ, có đền; nhưng gia phả là văn bản đời sau.

Chén thuốc độc. Truyện kể Lư Quang Trù, thủ lĩnh cát cứ vùng Kiền Châu, nhờ ông chọn đất, rồi sợ ông giúp người khác nên đầu độc; ông mất ở một nơi được gọi là Dược Khẩu — "miệng thuốc". Lư Quang Trù là nhân vật có thật cuối Đường. Chuyện đầu độc và cái tên địa danh khớp quá khéo với câu chuyện thì mang dáng dấp của truyện dân gian giải thích tên đất.

Một chi tiết để người đọc Việt định vị thời gian: Cao Biền làm quan cai trị An Nam vào thập niên 860, tức cùng một thế hệ với Dương Quân Tùng. Cả hai đều là nhân vật cuối Đường mà dân gian về sau gán cho tài địa lý phi thường; bài Cao Biền và Cao Vương địa lý bàn cách tách lớp sử, lớp truyện ở phía Việt Nam.

"Cứu bần": một biệt hiệu, ba nghĩa

Hai chữ cứu bần — cứu người nghèo — xuất hiện trong nghề với ba nghĩa khác nhau. Lẫn ba nghĩa là nguồn của nhiều hiểu lầm.

Nghĩa thứ hai và thứ ba cho thấy chữ "cứu bần" đã biến từ lời khen một con người thành nhãn hiệu của phép: gắn chữ ấy vào một thủy pháp là bảo rằng đây là phép Dương Công dùng để giúp nhà nghèo khá lên. Cách hiểu của từng nghĩa ở trong bài thủy khẩu Tam Hợp và bài Bát sát, Hoàng Tuyền. Đọc đúng mức, "cứu bần" trong sách là tên phép, không phải lời hứa về tiền bạc.

Bốn dòng, một ông tổ

Đây là chỗ thú vị nhất. Những phái đối địch nhau gay gắt nhất trong lịch sử phong thủy lại cùng nhận một người.

Bốn dòng này dùng bốn bộ quy tắc khác nhau, có chỗ mâu thuẫn trực tiếp. Không thể cả bốn đều là "phép thật của Dương Công". Học giả đời Minh Vương Vĩ đã ghi nhận sự phân đôi Giang Tây – Phúc Kiến (bài hình pháp và lý pháp); Tưởng Đại Hồng đời Thanh thì loại hàng loạt sách gắn tên Dương Công vào hàng ngụy thư, chỉ giữ những bản hợp với phép của mình (bài Tưởng Đại Hồng và Địa Lý Biện Chính). Bát Trạch Minh Kính đề tên ông mà văn bản là đời Thanh (bài Bát Trạch Minh Kính).

Cách giải thích hợp lý nhất cho hiện tượng này không cần đến chuyện ai đúng ai sai: trong nghề truyền thống, gắn tên tổ sư là cách tạo uy tín cho văn bản. Người viết đời sau không coi đó là giả mạo theo nghĩa ngày nay; họ coi mình đang chép lại, giảng lại phép của tổ. Hệ quả là hôm nay, cái tên Dương Quân Tùng trên bìa sách cho biết sách thuộc truyền thống nào, không cho biết sách viết lúc nào.

Dấu vết trên tờ lịch Việt

Người Việt không học phong thủy cũng gặp tên ông mỗi năm: ngày Dương Công kỵ nhật, mười ba ngày âm lịch cố định mà lịch dân gian ghi nên tránh việc lớn. Ngày đầu năm là 13 tháng Giêng; năm Đinh Mùi 2027, ngày ấy rơi vào thứ Năm 18/2/2027 (tính bằng bộ lịch của trang). Các ngày sau lùi dần theo một nhịp đều, mỗi tháng sớm hơn hai ngày: 11 tháng Hai, 9 tháng Ba, 7 tháng Tư…

Lệ này không có trong các sách chọn ngày chính thống đời Thanh mà trang đã đối chiếu; nó là lớp lịch dân gian mượn tên ông, giống như sách phong thủy mượn tên ông. Danh sách đủ mười ba ngày và mức tin ở bài mười ba ngày Dương Công kỵ nhật; công cụ chọn ngày của trang tự gạch các ngày này khỏi việc lớn.

Sách cổ nói gì

Núi Tu Di là xương cốt của trời đất, đứng trấn giữa tâm trời làm vật lớn. — Hám Long Kinh, câu mở đầu

Bình: câu đầu của cuốn sách gắn tên Dương Công có gốc lâu đời nhất không nói về 24 sơn, cũng không nói về vận hay du niên. Nó nói về núi — một ngọn núi vũ trụ mượn từ Phật giáo, từ đó các dãy núi tỏa ra như cành. Toàn bộ Hám Long Kinh tiếp theo là sách tìm long mạch, đọc hình núi bằng chín sao (bài cửu tinh trong Hám Long Kinh). Nếu tin rằng sách này gần với Dương Công thật nhất, thì Dương Công trước hết là thầy hình thế, người đi núi; lớp lý khí phức tạp gắn tên ông có lẽ phần lớn đến sau. Đó cũng là đại ý mà Tứ Khố đề yếu và nhiều nhà nghiên cứu nghiêng về.

Đọc cho đúng mức

Không có cách nào hôm nay biết chắc Dương Quân Tùng đã dạy phép gì. Những điều có thể nói: ông có lẽ là nhân vật có thật cuối Đường, nổi tiếng trong nghề từ rất sớm; tên ông trở thành nhãn uy tín cho nhiều dòng; sách gắn tên ông có niên đại và nội dung rất khác nhau.

Vì vậy, câu "theo Dương Công thì…" trong một lời phán hôm nay nên được hiểu là "theo dòng X tự nhận là của Dương Công". Muốn biết lời phán đáng tin đến đâu, hãy hỏi dòng nào, sách nào — không phải hỏi Dương Công.

Việc nên làm

• Khi đọc một cuốn sách đề tên Dương Quân Tùng, xem nó thuộc dòng nào trong bảng bốn dòng ở trên trước khi đọc nội dung.
• Muốn đọc phần gần với hình ảnh "thầy đi núi" nhất, bắt đầu từ Hám Long Kinh, đọc cùng bài về cửu tinh sơn.
• Gặp ngày Dương Công kỵ nhật trên lịch, coi đó là lệ dân gian: tránh được thì tránh cho yên lòng người lớn trong nhà, không cần lo nếu việc đã định trước.
• Đọc chuyện Tam Liêu, chuyện chén thuốc độc như văn hóa nghề, thú vị nhưng không phải bằng chứng cho phép nào.

Nguồn tham khảo

• Hám Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng — câu mở đầu (nguyên văn).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu — mục Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh (dẫn đại ý).
• Triệu Cửu Phong — Địa Lý Ngũ Quyết, phần thủy pháp mang tên Dương Công (dẫn đại ý).
• Tưởng Đại Hồng — Địa Lý Biện Chính, phần phân biệt sách thật giả gắn tên Dương Công (dẫn đại ý).
• Ngày Dương Công kỵ nhật năm 2027 tính bằng bộ lịch và dữ liệu sao ngày của trang.