Đào Duy Từ và Hổ Trướng Khu Cơ: binh pháp có phần độn giáp, bát quái và phép xem gió

Hổ Trướng Khu Cơ là binh thư tương truyền do Đào Duy Từ (1572 – 1634), mưu thần của chúa Nguyễn Phúc Nguyên, soạn để dạy tướng sĩ Đàng Trong. Sách chia ba tập Thiên, Địa, Nhân. Bên cạnh hoả công, thuỷ chiến, đắp luỹ, có những phần mang màu thuật số: trận Bát môn kim tỏa dùng tám cửa Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai của Kỳ Môn, cờ bát quái, cờ ngũ hành, phép làm cờ xem gió.

Đây là văn bản mà người Việt hay nhắc tới như bằng chứng "ông cha ta cũng có Kỳ Môn Độn Giáp". Đọc kỹ thì đúng là có, nhưng không như nhiều người tưởng: thuật số trong sách là ngôn ngữ tổ chức đội hình và hiệu lệnh, không phải phép bói thắng thua. Văn bản cũng có những câu hỏi chưa giải về nguồn gốc.

Đào Duy Từ: từ kẻ bị cấm thi đến "Ngoạ Long" của chúa Nguyễn

Các nguồn truyện ký kể ông người làng Hoa Trai (Tĩnh Gia, Thanh Hoá), cha làm nghề ca hát. Dưới chế độ khoa cử thời Lê – Trịnh, con nhà xướng ca không được dự thi; ông đi thi bị phát hiện và bị đánh hỏng. Ông bỏ vào Đàng Trong, làm thuê ở vùng Hoài Nhơn (Bình Định), rồi được một viên quan địa phương là Trần Đức Hoà nhận làm thầy dạy trẻ và gả con gái.

Bài văn Nôm "Ngoạ Long cương vãn" của ông, ví mình với Gia Cát Lượng nằm ở gò Ngoạ Long chờ minh chủ, đến tay chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên. Ông được trọng dụng, giữ việc quân cơ, và gắn tên với hai công trình quân sự lớn ở bắc Quảng Bình: luỹ Trường Dục và luỹ Nhật Lệ (dân gian gọi là luỹ Thầy, vì ông được gọi là "thầy"). Hai luỹ này là tuyến phòng thủ giúp Đàng Trong đứng vững trước quân Trịnh suốt nhiều chục năm. Ông mất năm 1634.

Cái hình mẫu Gia Cát Lượng không chỉ là chuyện văn chương. Trong truyền thống Trung Hoa, Gia Cát Lượng được gắn với bát trận đồ và các truyền thuyết về thuật số trong binh pháp (xem bài Gia Cát Lượng và huyền học). Một binh thư mang tên Đào Duy Từ có trận đồ bát quái là điều dễ hiểu trong khung ấy.

Hổ Trướng Khu Cơ là sách gì

"Hổ trướng" là trướng của tướng (trướng da hổ), tức sở chỉ huy; "khu cơ" là then chốt, cơ yếu. Tên sách có nghĩa là "những then chốt nơi trướng tướng". Theo các mô tả và bản in Sài Gòn năm 1974, sách chia theo khung Tam tài:

Bản in 1974 còn có phụ lục về luỹ Trường Dục và luỹ Đồng Hới. Chi tiết này cho thấy người biên tập gắn sách chặt với công trình của Đào Duy Từ.

Lớp thuật số trong sách: bốn chỗ cụ thể

Trận Bát môn kim tỏa: tám cửa của Kỳ Môn

Trận này xếp quân thành các đội mang tên tám quẻ (Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài) xen với các đội mang tên tám cửa Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai. Đây đúng là tám cửa (bát môn) của Kỳ Môn Độn Giáp (xem Kỳ Môn Độn Giáp là gì và bát môn). Hiệu lệnh bằng chiêng trống cho từng đội tiến lui theo thứ tự đã định, để thành một vòng vây "khoá vàng" có cửa sinh cửa tử.

Điều cần thấy: trong trận đồ, tám cửa là tên đội và vị trí, không có phép tính cục theo tiết khí như bàn Kỳ Môn dùng để chọn giờ. Kỳ Môn ở đây là bộ từ vựng để tổ chức, không phải công cụ dự đoán.

Cờ bát quái và tám trận

Sách tả việc dùng cờ mang tên các quẻ để điều tám trận Thiên, Địa, Phong, Vân, Long, Hổ, Điểu, Xà: giơ bốn cờ Khảm, Ly, Chấn, Đoài thì nhóm trận này đánh, giơ bốn cờ Càn, Khôn, Tốn, Cấn thì nhóm kia đánh. Tám trận này là bộ "bát trận" quen thuộc trong binh thư Trung Hoa. Bát quái ở đây làm việc của bảng mã hiệu lệnh: tám ký hiệu dễ nhận, có sẵn thứ tự.

Cờ ngũ hành báo địa hình

Sách dặn khi hành quân, quân đi trước gặp rừng núi thì dựng cờ hành Mộc, gặp sông thì cờ Thuỷ, gặp đám cháy thì cờ Hoả, gặp thành luỹ hay đất cao thì cờ Thổ, gặp quân giặc thì cờ Kim. Ngũ hành (xem bảng bát quái vạn vật loại tượng) thành bảng mã màu để báo tin từ xa, một cách dùng rất thực tế của một hệ biểu tượng ai cũng thuộc.

Phép làm cờ xem hướng gió

Ở Tập Thiên có phép dựng một lá cờ, có nghi thức, để xem gió thổi về đâu mà biết lành dữ cho trận. Phần này gần với "chiêm hậu", tức xem khí hậu, mây gió để đoán việc quân, một môn có trong binh thư Trung Hoa từ đời Hán. Đồng thời, trong các thiên hoả công, sách dặn xem chiều gió để phóng lửa: đó là lớp thực dụng của cùng một mối quan tâm.

Thuật số trong binh pháp: dùng để làm gì

Đặt bốn chỗ trên cạnh nhau, ta thấy thuật số trong Hổ Trướng Khu Cơ làm ba việc:

1. Ngôn ngữ tổ chức. Bát quái, bát môn, ngũ hành là những bộ ký hiệu có thứ tự, có quan hệ, binh lính được dạy thuộc từ trước. Dùng chúng để đặt tên đội, cờ, hiệu lệnh giúp chỉ huy nhanh.
2. Tinh thần. Một đạo quân tin rằng trận đồ của mình hợp với trời đất thì vững lòng hơn. Phép xem gió có nghi lễ cũng có tác dụng ấy.
3. Quan sát thật. Gió, địa hình, thời tiết là dữ kiện quân sự có thật; phần "chiêm" chỉ là lớp vỏ nghi lễ bọc quanh việc quan sát.

Nhìn như vậy thì không cần chọn giữa "Đào Duy Từ là thầy độn giáp" và "thuật số là mê tín". Ông, hoặc người soạn sách, dùng thuật số như mọi tướng lĩnh cùng thời ở Đông Á: một phần là công cụ, một phần là niềm tin.

Văn bản có những câu hỏi gì

Tác giả. Các bản in và phần lớn tài liệu ghi Hổ Trướng Khu Cơ là của Đào Duy Từ; sách có phụ lục về luỹ do ông đắp. Nhưng các bản chép tay chữ Hán hiện còn (thư viện khoa học ở Hà Nội lưu nhiều bản) không phải bản tay ông, và một binh thư thường được người đời sau bổ sung khi chép lại. Vì vậy, nói chính xác là "sách tương truyền của Đào Duy Từ".

Quan hệ với Binh Thư Yếu Lược. Đây là câu hỏi thú vị nhất. Binh Thư Yếu Lược, sách thường gắn tên Trần Hưng Đạo, khi được dịch và in chung với Hổ Trướng Khu Cơ đã cho thấy nhiều đoạn trùng nhau gần như từng chữ giữa hai sách, ví dụ phép chế tên lửa tẩm thuốc độc với cùng một bài thuốc và cùng liều lượng. Hai cuốn cách nhau ba thế kỷ theo truyền thống mà có đoạn trùng như vậy thì hoặc một bên chép của bên kia, hoặc cả hai cùng chép một nguồn chung. Sử cũ chép Trần Quốc Tuấn có soạn "Binh gia yếu lược" nhưng Phan Huy Chú đã ghi sách ấy thất lạc từ lâu; nhiều nhà nghiên cứu vì vậy nghi bản Binh Thư Yếu Lược hiện còn là bản soạn muộn, có lấy từ Hổ Trướng Khu Cơ. Câu hỏi này chưa có kết luận chung.

Bản dịch để đối chiếu. Bản dịch dễ tìm nhất là bản in chung "Binh Thư Yếu Lược (phụ Hổ Trướng Khu Cơ)" do Nguyễn Ngọc Tỉnh, Đỗ Mộng Khương dịch, Đào Duy Anh hiệu đính, đã tái bản nhiều lần. Bài này đọc phần trận đồ theo bản in Sài Gòn năm 1974 (bản số hoá có chất lượng nhận dạng chữ kém), chưa đối chiếu được với nguyên bản chữ Hán; người cần trích dẫn chính xác nên dùng bản dịch có hiệu đính và đối chiếu bản Hán.

Sách cổ nói gì

Quân ra phải có kỷ luật; không có thì dù tốt cũng thành xấu. — Chu Dịch, quẻ Sư, hào Sơ Lục

Bình: quẻ Sư (quân đội) mở đầu bằng chữ "luật", không phải bằng điềm hay số. Đặt cạnh Hổ Trướng Khu Cơ, câu này giải thích vì sao bát quái, bát môn trong sách chủ yếu làm việc của hiệu lệnh: một đạo quân thắng nhờ kỷ luật và tổ chức, còn ký hiệu chỉ là cách để kỷ luật ấy vận hành.

Đại ý từ Hổ Trướng Khu Cơ, Tập Địa: trận Bát môn kim tỏa lấy tám đội mang tên tám cửa Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai xen với tám đội mang tên tám quẻ, nghe chiêng trống mà tiến lui, khép thành vòng vây.

Đại ý từ Đại Nam Liệt Truyện Tiền Biên: Đào Duy Từ làm bài Ngoạ Long cương, tự ví với Gia Cát Lượng; chúa Nguyễn đọc mà biết tài, vời về dùng.

Đọc cho đúng mức

• Có Kỳ Môn, nhưng là Kỳ Môn làm hiệu lệnh. Sách không dạy lập bàn Kỳ Môn chọn giờ đánh; ai nói Đào Duy Từ "dùng Kỳ Môn đoán trận" là nói quá văn bản.
• "Tương truyền" là chữ đúng. Tác giả và lớp biên tập của sách còn câu hỏi; quan hệ với Binh Thư Yếu Lược chưa ngã ngũ.
• Thành công của luỹ Trường Dục, luỹ Thầy là thành công của địa thế, công trình và tổ chức; không nên gán cho trận đồ bát quái.
• Truyện đời ông có nhiều lớp kể. Chuyện chăn trâu, chuyện bài Ngoạ Long cương là truyện ký đời sau chép lại; chi tiết năm tháng giữa các nguồn không hoàn toàn khớp.
• Bài này chưa đối chiếu nguyên bản Hán, chỉ dựa vào bản in Việt ngữ; chỗ nào cần trích nguyên văn nên kiểm lại.

Việc nên làm

1. Đọc Hổ Trướng Khu Cơ qua bản dịch có hiệu đính, đọc cùng Binh Thư Yếu Lược để tự thấy các đoạn trùng.
2. Khi gặp tên Hưu, Sinh, Thương, Đỗ… trong binh thư, phân biệt "tên đội trong trận đồ" với "cửa trong bàn Kỳ Môn tính theo giờ".
3. Nếu có dịp vào Quảng Bình, tìm dấu tích luỹ Thầy ở Đồng Hới và luỹ Trường Dục để thấy địa thế mà ông chọn.
4. Đọc bài Kỳ Môn Độn Giáp là gì của site để biết bát môn nằm ở đâu trong một bàn Kỳ Môn thật.
5. Khi trích Hổ Trướng Khu Cơ trên mạng, ghi rõ bản dịch nào, trang nào; nhiều trang chép lại không có nguồn.

Nguồn tham khảo

• Hổ Trướng Khu Cơ, bản in Sài Gòn năm 1974 (bản số hoá trên Internet Archive), các phần Tập Thiên và Tập Địa (đại ý).
• Binh Thư Yếu Lược (phụ Hổ Trướng Khu Cơ), Nguyễn Ngọc Tỉnh, Đỗ Mộng Khương dịch, Đào Duy Anh hiệu đính (đại ý).
• Đại Nam Liệt Truyện Tiền Biên, truyện Đào Duy Từ (đại ý).
• Chu Dịch, quẻ Sư (đối chiếu bản số hoá).