La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp: ẩn sĩ núi Thiên Nhẫn, giai thoại xem thiên văn và chuyện chọn đất Phượng Hoàng Trung Đô

La Sơn Phu Tử là tên vua Quang Trung gọi Nguyễn Thiếp (1723 – 1804), nhà nho ở ẩn dưới chân núi Thiên Nhẫn, Nghệ An. Ông từ chối nhiều lần mới ra giúp Tây Sơn: bàn kế đánh quân Thanh, xem đất dựng Phượng Hoàng Trung Đô, lập Sùng Chính Viện dịch sách ra chữ Nôm. Tiếng "xem thiên văn đoán thời thế" của ông là lớp giai thoại; các lời khuyên còn chép lại đều là lập luận về người và việc.

Một người ẩn mà không xa đời

Nguyễn Thiếp người làng Nguyệt Ao, huyện La Sơn (Can Lộc, Hà Tĩnh nay). Ông đỗ đầu kỳ thi Hương ở Nghệ An, làm huấn đạo rồi tri huyện Thanh Giang (Thanh Chương nay), đến năm 1768 thì bỏ quan, dựng trại Bùi Phong dưới chân núi Thiên Nhẫn để dạy học. Người đương thời gọi ông bằng nhiều tên: Khải Xuyên, Hạnh Am, Lạp Phong cư sĩ, Lục Niên tiên sinh (theo tên thành Lục Niên của Lê Lợi ở gần đó). Riêng vua Quang Trung, trong thư từ, gọi ông là "Phu tử", "La Sơn tiên sinh".

Phần lớn những gì ta biết về ông đi qua công trình của Hoàng Xuân Hãn: cuốn La Sơn Phu Tử in ở Paris năm 1952 (Minh Tân), sau tái bản ở Hà Nội năm 1993, tập hợp thư từ giữa Quang Trung và Nguyễn Thiếp, các bài văn tấu, thơ, gia phả. Hoàng Xuân Hãn cũng là người viết Lịch và Lịch Việt Nam (bài Hoàng Xuân Hãn và lịch Việt). Nguồn chính của bài này là cuốn sách ấy cùng các đoạn sử, truyện có chép tên ông.

Bốn lần mời và một lời đoán

Từ năm 1786, Nguyễn Huệ nhiều lần gửi thư, sai quan mang lễ vật ra Nghệ An mời ông; ông lần lượt từ chối, lấy cớ là bề tôi nhà Lê, tuổi già, tài mọn. Năm 1788, trên đường ra Bắc, Nguyễn Huệ mời được ông đến gặp. Cuối năm ấy, sau khi lên ngôi Hoàng đế, Quang Trung kéo quân ra đánh quân Thanh, dừng ở Nghệ An, lại vời ông đến hỏi.

Hoàng Lê Nhất Thống Chí, hồi mười bốn, chép cuộc gặp này. Đại ý lời Nguyễn Thiếp: bây giờ trong nước trống không, lòng người tan rã; quân Thanh ở xa tới, không biết tình hình quân ta mạnh yếu, không hiểu thế nên đánh nên giữ ra sao; chúa công ra chuyến này, không quá mười ngày, quân Thanh sẽ bị dẹp tan.

Lời đoán "không quá mười ngày" sau này được kể như một lời tiên tri. Nhưng đọc lại cả câu thì đó là một lập luận quân sự: quân địch ở xa, chủ quan, không nắm tình hình; muốn thắng phải đánh nhanh, kéo dài thì khó. Không có chữ nào về sao trời, quẻ bói hay khí số. Trận Ngọc Hồi – Đống Đa diễn ra trong những ngày đầu năm Kỷ Dậu 1789 đúng với khuôn đánh nhanh ấy. Nên nhớ thêm: Hoàng Lê Nhất Thống Chí là tiểu thuyết lịch sử của dòng họ Ngô Thì, viết gần thời sự kiện nhưng vẫn là văn chương; lời thoại trong đó không phải biên bản.

Chọn đất Phượng Hoàng Trung Đô

Sau chiến thắng, Quang Trung muốn dựng một kinh đô ở Nghệ An, nơi đứng giữa Bắc Hà và Phú Xuân. Ông giao Nguyễn Thiếp đi xem đất. Nơi được chọn là vùng Yên Trường, dưới chân núi Dũng Quyết (thành phố Vinh nay). Thành được dựng, gọi là Phượng Hoàng Trung Đô. Trong một bức thư năm 1789 Quang Trung viết, đại ý: trẫm nay đóng đô ở Nghệ An, gần gũi với tiên sinh, tiên sinh hãy ra giúp nhau trị nước.

Nhiều bài viết hiện nay giải thích việc chọn đất bằng thế "tứ linh": núi Quyết là rồng, núi con Mèo là lân… Đó là cách đọc phong thuỷ phổ biến của đời sau. Về phía văn bản, điều chắc nhất là Nguyễn Thiếp được giao xem đất và chọn được chỗ; còn ông dùng phép nào, nhìn núi sông theo sách nào, chúng tôi chưa thấy tài liệu gốc nói rõ. Ngoài phong thuỷ, vị trí ấy còn có lý do rất thực tế: giữa hai miền, gần đường bộ, đường sông, dựa núi.

Quang Trung mất năm 1792, kinh đô chưa kịp hoàn chỉnh. Phượng Hoàng Trung Đô dần bị bỏ, nay chỉ còn dấu vết.

Tiếng "xem thiên văn": giai thoại và chứng cứ

Trong lời truyền ở xứ Nghệ và trên nhiều trang viết, Nguyễn Thiếp được tả như người "trên thông thiên văn, dưới tường địa lý", nhìn sao mà biết vận nước, biết trước nhà Lê sẽ mất, Tây Sơn sẽ lên. Đây là hình mẫu quen thuộc của người ẩn sĩ trong văn hoá Á Đông: Gia Cát Lượng ở gò Ngoạ Long, Nguyễn Bỉnh Khiêm ở am Bạch Vân (bài Nguyễn Bỉnh Khiêm và lý số).

Khi tách lớp, có ba điều nên ghi:

• Những lời khuyên của ông được chép lại, trong Hoàng Lê Nhất Thống Chí và trong tờ tấu năm 1791 (ba điều "Quân đức", "Dân tâm", "Học pháp"), đều là lập luận về lòng người, sức quân, đạo trị nước, không viện tới thiên văn.
• Việc ông được giao xem đất cho thấy người đương thời tin ông thạo địa lý theo nghĩa cổ. Nhà nho thời ấy học Kinh Dịch, thiên văn, địa lý như một phần của học vấn; biết những thứ ấy không có nghĩa là làm nghề bói.
• Những câu chuyện cụ thể kiểu "đêm ấy ông nhìn sao rồi nói…" mà chúng tôi gặp đều không dẫn nguồn văn bản. Chúng tôi xếp chúng vào lớp giai thoại cho tới khi thấy chứng cứ.

Sùng Chính Viện: việc lớn nhất mà ít được kể

Năm 1791, Quang Trung lập Sùng Chính Viện ở chính nơi ông dạy học và cử ông làm viện trưởng. Nhiệm vụ: dịch sách kinh điển chữ Hán ra chữ Nôm để dạy học. Trong khoảng hai năm, viện dịch xong Tiểu Học, Tứ Thư, Kinh Thi, và soạn các bộ giải âm, diễn nghĩa Ngũ Kinh. Đây là một trong những nỗ lực sớm nhất đưa sách thánh hiền sang tiếng Việt, hơn một thế kỷ trước những bản dịch quốc ngữ mà site đã giới thiệu, như Chu Dịch của Phan Bội Châu hay Kinh Dịch của Ngô Tất Tố.

Quang Trung mất năm 1792, công việc dở dang. Năm 1801, khi Phú Xuân vào tay chúa Nguyễn, Nguyễn Thiếp xin về núi. Đại Nam Thực Lục chép, đại ý, vua Gia Long dụ ông về núi nên đào tạo nhiều học trò, rồi sai quan quân đưa về. Ông mất năm 1804 ở trại Bùi Phong.

Sách cổ nói gì

Tờ tấu "Học pháp" của Nguyễn Thiếp mở đầu bằng một câu của Lễ Ký:

Ngọc không mài thì không thành đồ dùng; người không học thì không biết đạo. — Lễ Ký, thiên Học Ký

Tờ tấu "Dân tâm" dựa trên ý của Thượng Thư:

Dân là gốc của nước, gốc vững thì nước yên. — Thượng Thư, thiên Ngũ Tử Chi Ca

Bình: hai câu sách cổ ông chọn để nói với một vị vua vừa thắng trận lớn không phải câu về thiên mệnh hay khí số, mà về việc học và lòng dân. Nếu muốn hiểu "La Sơn Phu Tử xem thời thế" thế nào, đó là bằng chứng rõ hơn mọi giai thoại về sao trời.

Đọc cho đúng mức

• Lời thoại trong Hoàng Lê Nhất Thống Chí là văn chương lịch sử; nó gần với tinh thần các cuộc gặp, không phải lời nguyên văn.
• Chi tiết "tứ linh" khi chọn đất Phượng Hoàng là cách giải thích của các bài viết đời sau; chưa thấy nguồn gốc ghi phép xem đất ông dùng.
• Các giai thoại xem thiên văn chưa có nguồn văn bản; bài ghi lại như một lớp truyền tụng.
• Các mốc năm tháng theo Hoàng Xuân Hãn và các nguồn tiểu sử phổ biến; một số chi tiết (năm đỗ thi Hương) các nguồn ghi lệch nhau.

Việc nên làm

• Đọc La Sơn Phu Tử của Hoàng Xuân Hãn để thấy thư từ hai chiều giữa Quang Trung và Nguyễn Thiếp; đó là nguồn gần nhất với con người thật.
• Đọc bài "Bàn luận về phép học" (trích tờ tấu Học pháp) trong sách giáo khoa với con mắt người đọc sử: một nhà nho nói gì với một vị vua mới.
• Khi gặp giai thoại "ông nhìn sao mà biết…", hỏi nguồn; không có nguồn thì đọc như truyện kể.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Xuân Hãn — La Sơn Phu Tử, Minh Tân, Paris, 1952; tái bản Văn học, Hà Nội, 1993 (theo thư mục Open Library).
• Ngô gia văn phái — Hoàng Lê Nhất Thống Chí, hồi mười bốn (đại ý lời Nguyễn Thiếp).
• Lễ Ký, thiên Học Ký — "Ngọc bất trác, bất thành khí; nhân bất học, bất tri đạo" (nguyên văn).
• Thượng Thư, thiên Ngũ Tử Chi Ca — "Dân duy bang bản, bản cố bang ninh" (nguyên văn).
• Đại Nam Thực Lục — đoạn chép việc vua Gia Long cho Nguyễn Thiếp về núi (đại ý, qua trích dẫn).