Nguyễn Bỉnh Khiêm và lý số: Thái Ất, giai thoại và văn bản còn lại

Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 – 1585), Trạng Trình, nổi tiếng giỏi lý số, nhưng phần văn bản xác thực của ông là thơ và một bài văn bia, không phải sách bói. Lý số ở ông hiện ra rõ nhất qua cách đọc thời thế theo Dịch: chữ Trung, chữ Nhàn, lẽ thịnh suy. Thái Ất và các lời sấm phần lớn là lớp người đời sau gắn thêm.

Một đời người: đỗ muộn, làm quan ngắn, ở ẩn dài

Nguyễn Bỉnh Khiêm quê làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, xứ Hải Dương xưa (vùng Vĩnh Bảo, Hải Phòng ngày nay). Ông học với Bảng nhãn Lương Đắc Bằng, nhưng sống qua thời Lê sơ suy, rồi nhà Mạc lên ngôi năm 1527, nên mãi tới khoa thi năm 1535 dưới triều Mạc ông mới đi thi, đỗ Trạng nguyên khi đã ngoài bốn mươi.

Ông làm quan khoảng bảy, tám năm. Sách truyền rằng ông dâng sớ xin chém mười tám kẻ lộng thần, vua không nghe, nên năm 1542 ông xin về. Ở quê, ông dựng am Bạch Vân để dạy học, lấy hiệu Bạch Vân cư sĩ, và dựng quán Trung Tân bên bờ sông. Nhà Mạc vẫn tôn ông, phong tước Trình Tuyền hầu rồi Trình Quốc công, nên dân gian gọi là Trạng Trình. Ông mất năm 1585, thọ chín mươi lăm tuổi tính theo tuổi ta.

Học trò ông có nhiều người thành danh: Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Dữ (tác giả Truyền Kỳ Mạn Lục), Lương Hữu Khánh. Một ông thầy ở ẩn mà học trò làm quan cả ở hai phía Mạc và Lê Trung Hưng: đó là bối cảnh để hiểu vì sao lời ông được nhiều phe tìm đến hỏi.

Ba lớp tư liệu: phải tách trước khi bàn

Mọi chuyện "Trạng Trình tiên tri" đều trộn ba lớp khác nhau. Tách ra thì thấy rõ cái gì đáng tin tới đâu.

Phần lớn bài viết trên mạng về "Trạng Trình lý số" dựng trên lớp thứ ba. Bài này đi theo chiều ngược lại: bắt đầu từ thơ.

Chữ Trung ở quán Trung Tân: một ý Dịch rất thật

Tên quán Trung Tân nghĩa là "bến giữa". Bài văn bia quán, theo các bản dịch, giải đại ý: "trung" là chỗ đứng giữa, không thái quá, không bất cập; "tân" là bến, nơi người ta dừng lại để biết điểm dừng. Một quán nghỉ cho khách qua đường được đặt tên như một lời răn về chỗ dừng.

Đây là ý Dịch thuần tuý. Trong Kinh Dịch, hào thứ hai và hào thứ năm là hai hào đắc trung, nằm giữa quẻ dưới và quẻ trên, và lời hào ở hai vị này thường tốt hơn hẳn các vị khác dù âm dương có đúng chỗ hay không (xem hào vị, trung chính, ứng tỷ). Trình Di đời Tống có ý, đại ý: đã trung thì không gì không chính, còn chính chưa hẳn đã trung. Nguyễn Bỉnh Khiêm đem chữ ấy đặt lên một cái quán, nghĩa là ông không xem Dịch như sách xem việc lành dữ, mà như một nguyên tắc sống.

Chữ Nhàn và lẽ thịnh suy trong thơ Nôm

Bài thơ Nôm nổi tiếng nhất của ông, bài Nhàn, thường được đọc như lời ca ngợi đời ẩn dật:

Đọc bằng con mắt lý số, bài thơ có một tầng khác: người thấy được lúc nào nên lui thì lui sớm. Ông về quê năm 1542, khi nhà Mạc còn giữ vững Thăng Long, trong lúc cuộc chiến với phe Lê Trung Hưng ở Thanh Hoá mới bắt đầu và còn kéo dài thêm nửa thế kỷ. Chữ "dại", chữ "khôn" ở đây là lối nói ngược quen thuộc: cái dại của người biết thời.

Bài Thói đời mở bằng hai câu cũng mang đúng tinh thần biến dịch:

Vũng thành đồi, đồi thành vũng, là hình ảnh của cặp quẻ Thái và Bĩ: thông rồi tắc, tắc rồi thông. Hệ Từ truyện của Kinh Dịch nói đại ý: cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu bền. Thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm lặp đi lặp lại ý ấy, bằng hình ảnh ruộng vườn chứ không bằng thuật ngữ quẻ hào.

Đây là chỗ chắc nhất để nói Nguyễn Bỉnh Khiêm "giỏi lý số": ông thấm cái lý của Dịch và sống theo nó. Còn ông có làm phép tính nào, ghi chép quẻ nào cho ai, thì văn bản xác thực của ông không cho biết.

Thái Ất: truyền thống nói gì, văn bản cho thấy gì

Theo truyền thống, Lương Đắc Bằng là người trao cho học trò bộ sách Thái Ất, và nhờ phép Thái Ất mà Nguyễn Bỉnh Khiêm đoán được vận nước. Thái Ất là một trong ba phép "tam thức", tính vận lớn theo con số tích luỹ từ một mốc thời gian rất xa, dùng cho việc nước, việc binh hơn là việc người (xem Thái Ất thần số).

Điều cần nói rõ: văn bản hiện còn chưa cho thấy một cuốn Thái Ất do chính tay ông soạn. Các sách Thái Ất mang tên Trạng Trình được biết đến đều là bản chép muộn, và việc gán tên người nổi tiếng cho sách thuật số là chuyện phổ biến ở cả Việt Nam lẫn Trung Hoa. Bài riêng Trạng Trình và Thái Ất đi kỹ vào lớp truyền thuyết này; ở đây chỉ cần nhớ: "Trạng Trình giỏi Thái Ất" là một mệnh đề của truyền thống, chưa phải của văn bản.

Ba lời khuyên chính trị: lý số hay là đọc thế?

Ba giai thoại được kể nhiều nhất về ông đều là lời khuyên cho các phe đang tranh nhau:

• Với Nguyễn Hoàng, đang lo bị anh rể Trịnh Kiểm hại: "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" (một dải Hoành Sơn, có thể dung thân muôn đời). Nguyễn Hoàng xin vào trấn Thuận Hoá năm 1558, mở đầu cơ nghiệp chúa Nguyễn.
• Với họ Trịnh, đang tính phế vua Lê: đại ý "giữ chùa thờ Phật thì ăn oản", tức cứ giữ vua Lê làm danh nghĩa mà nắm thực quyền.
• Với nhà Mạc, lúc thua: đại ý "Cao Bằng tuy nhỏ, có thể giữ thêm được vài đời". Họ Mạc quả có giữ Cao Bằng thêm mấy chục năm sau khi mất Thăng Long.

Ba lời khuyên này hay vì chúng đúng về địa chính trị, không cần tới quẻ nào. Vùng đất phía nam Hoành Sơn xa trung tâm, có núi chắn; giữ vua Lê giúp họ Trịnh khỏi mang tiếng cướp ngôi; Cao Bằng hiểm trở, sát biên giới. Một nhà quan sát sắc sảo, có nhiều học trò ở các phe, nói được những điều ấy.

Cũng phải thấy các câu này được chép rất muộn. Câu "Hoành Sơn nhất đái" có trong sử triều Nguyễn, viết khi nhà Nguyễn đã làm chủ cả nước gần hai trăm năm sau, và đó là một câu chuyện rất có lợi cho chính danh của họ Nguyễn: tổ tiên đi vào Nam theo lời một bậc hiền triết. Không vì thế mà câu chuyện sai; nhưng đó là lý do để đọc nó như sử liệu có chủ đích.

Sấm Trạng Trình: phép thử niên đại

Văn bản "Sấm Trạng Trình" phổ biến là một bài Nôm dài, có nhiều dị bản khác nhau rất xa. Phép thử đơn giản nhất mà người nghiên cứu văn bản dùng: xem văn bản nhắc tới sự kiện nào rõ nhất. Nếu những câu ứng nghiệm rành rọt nhất rơi vào thế kỷ mười chín, hai mươi, còn những câu về tương lai sau thời điểm chép thì mờ hẳn, thì nhiều khả năng văn bản được viết hoặc sửa vào thời điểm ấy.

Chuyện gán sấm cho người giỏi lý số không riêng gì Việt Nam; Trung Hoa có Thôi Bối Đồ gán cho Viên Thiên Cương, Lý Thuần Phong, có Thiêu Bính Ca gán cho Lưu Bá Ôn. Bài Thái Ất và các lời sấm giải thích cơ chế ấy. Site không giải lời sấm nào cho thời sự hôm nay.

Sách cổ nói gì

Dịch: Một dải Hoành Sơn, có thể dung thân muôn đời. — lời Nguyễn Bỉnh Khiêm theo sử triều Nguyễn chép, Đại Nam Thực Lục Tiền Biên

Bình: tám chữ không có thuật ngữ lý số nào. Nó là một nhận định địa lý quân sự: có núi chắn thì giữ được mình. Nếu coi đây là "tiên tri", thì đó là thứ tiên tri của người hiểu đất và hiểu người.

— Bạch Vân Quốc Ngữ Thi Tập, bài Thói đời (theo bản phổ biến)

Bình: đặt câu thơ cạnh ý Hệ Từ "cùng tắc biến, biến tắc thông" thì thấy Nguyễn Bỉnh Khiêm nói cùng một điều bằng tiếng Việt ruộng đồng. Lý số của ông là lý của sự đổi thay, không phải con số định sẵn.

Đọc cho đúng mức

• Văn bản thơ có vấn đề tác quyền. Một số bài Nôm gán cho ông được giới nghiên cứu bàn lại; bài Nhàn và Thói đời được chấp nhận rộng rãi, nhưng vẫn là văn bản qua nhiều lần chép.
• Sử chép sau ông lâu. Các lời khuyên chính trị đến từ sử và truyện viết cách ông một đến ba thế kỷ; nên đọc như truyền thống đáng quý, không như biên bản.
• "Giỏi Thái Ất" là lời truyền. Chưa có cuốn Thái Ất nào được xác nhận là do ông soạn; các sách mang tên ông là bản chép muộn.
• Sấm Trạng Trình không phải văn bản thế kỷ mười sáu theo hình thức nó đang lưu hành; có thể có cốt lõi cũ, nhưng đã được nhiều đời thêm thắt.
• Người tin vào lý số cũng nên thấy: chính Nguyễn Bỉnh Khiêm, qua thơ, đề cao biết thời mà lui, không đề cao đoán trước để cầu lợi.

Việc nên làm

• Muốn hiểu ông, đọc một tuyển thơ Bạch Vân Am có cả nguyên văn và bản dịch, rồi đọc bài văn bia quán Trung Tân. Đó là giọng thật của ông.
• Khi gặp một "lời sấm Trạng Trình" trên mạng, hỏi ba câu: chép ở sách nào, bản năm nào, câu ứng nghiệm rõ nhất rơi vào năm nào.
• Muốn thử cái lý "trung" của Dịch trong việc của mình, có thể gieo một quẻ và đọc kỹ hào hai, hào năm, như cách người xưa học Dịch.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Nguyễn Bỉnh Khiêm — Bạch Vân Quốc Ngữ Thi Tập: bài Nhàn, bài Thói đời (theo bản phổ biến).
• Nguyễn Bỉnh Khiêm — Bạch Vân Am Thi Tập; văn bia quán Trung Tân (đại ý theo các bản dịch).
• Đại Nam Thực Lục Tiền Biên — đoạn về Nguyễn Hoàng xin vào Thuận Hoá.
• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — các đoạn về triều Mạc.
• Chu Dịch — Hệ Từ truyện (đại ý "cùng tắc biến").