Ngũ Hành Đại Nghĩa của Tiêu Cát: bách khoa ngũ hành đời Tùy, thất truyền ở Trung Hoa, còn ở Nhật

Ngũ Hành Đại Nghĩa là bộ sách năm quyển của Tiêu Cát đời Tùy, gom lại gần như mọi điều người xưa nói về ngũ hành: tên gọi, con số, sinh khắc, hợp, hình, hại, xung và phép phối với vạn vật. Sách thất truyền ở Trung Hoa sau đời Tống nhưng được giữ ở Nhật Bản, in lại năm 1799 và trở về Trung Hoa năm 1804. Đến nay nó vẫn là thước đo tốt để kiểm những bảng ngũ hành chép tràn lan.

Tiêu Cát: một quý tộc nhà Lương làm thầy số cho nhà Tùy

Tiêu Cát là cháu của Tiêu Ý, anh của Lương Vũ Đế, tức dòng hoàng tộc nhà Lương ở Giang Nam. Khi quân Tây Ngụy hạ Giang Lăng giữa thế kỷ VI, ông bị đưa lên phương Bắc, làm quan dưới triều Bắc Chu, rồi được hai vua Tùy Văn Đế, Tùy Dạng Đế trọng dụng nhờ giỏi âm dương, toán số. Tùy Thư có truyện riêng về ông, kể ông xem đất, chọn ngày, giải điềm cho triều đình (đại ý).

Ông sống ở chỗ giao nhau của hai thế giới: học thuật phương Nam của nhà Lương và bộ máy phương Bắc đang thống nhất thiên hạ. Ngũ Hành Đại Nghĩa mang đúng dấu ấn ấy: nó không đề xuất thuyết mới, mà gom và sắp xếp những gì sách vở từ đời Hán đến đời Nam Bắc triều đã nói.

Năm quyển, hai mươi bốn đoạn

Sách chia năm quyển, hai mươi bốn đoạn, khoảng bốn mươi mục:

Đọc mục lục là thấy tham vọng của sách: từ một con số đến một vị thần, từ tính người đến chức quan, tất cả đều được đặt vào khung năm hành. Joseph Needham gọi đây là một trong những sách quan trọng nhất thời trung cổ về ngũ hành, và nhận xét rằng nó bàn nhiều về câu hỏi tự nhiên hơn là xem số (đại ý).

Vì sao giới nghiên cứu quý sách này

Giá trị lớn nhất của Ngũ Hành Đại Nghĩa nằm ở các câu trích. Tiêu Cát dẫn rất nhiều sách đời Hán đã mất, nhất là các vĩ thư — loại sách giải kinh pha thần bí, bị cấm và đốt từ đời Tùy trở đi. Nguyễn Nguyên đời Thanh khen sách văn phong chất phác và dẫn sấm vĩ có hệ thống; Lý Học Cần coi nó là chìa khoá để gỡ những chỗ khó của học thuyết ngũ hành, vì nhiều đoạn vĩ thư chỉ còn thấy ở đây (đại ý).

Nói cách khác: muốn biết người đời Hán thật sự nghĩ gì về ngũ hành — trước khi các lớp thuật số đời Tống, Minh phủ lên — Ngũ Hành Đại Nghĩa là một trong ít cửa sổ còn lại.

Đường đi sang Nhật và về lại Trung Hoa

Ở Nhật, sách được dùng làm sách giáo khoa cho các quan Âm Dương liêu — cơ quan lo lịch, thiên văn, bói toán của triều đình Heian. Phần lớn kiến thức ngũ hành của Âm Dương đạo Nhật Bản có gốc từ đây. Chuyện một cuốn sách Trung Hoa sống sót ở Nhật rồi trở về sau gần tám thế kỷ cũng là lời nhắc cho người đọc sách cổ: văn bản ta đọc hôm nay có một đường đi, và đường đi ấy quyết định độ tin của nó (bài đọc sách huyền học cổ).

Dùng sách để kiểm các bảng ngũ hành trên mạng

Đây là chỗ Ngũ Hành Đại Nghĩa có ích thực tế nhất. Bảng phối đầy đủ theo từng nguồn đã có ở bài ngũ hành phối vạn vật; dưới đây là bốn kiểu lỗi hay gặp, đặt cạnh điều sách thật sự nói.

1. Con số "hợp mệnh". Nhiều trang ghi "mệnh Kim hợp số 6, 7, mệnh Hỏa hợp số 9". Những con số ấy lấy từ số của quẻ trong bát quái hậu thiên (Càn 6, Đoài 7, Ly 9). Còn khi bàn số của ngũ hành, phần Luận số dùng hệ sinh số – thành số: Thủy 1 và 6, Hỏa 2 và 7, Mộc 3 và 8, Kim 4 và 9, Thổ 5 và 10, theo thứ tự Hồng Phạm (bài Hà Đồ, Lạc Thư). Hai hệ đều có nguồn, nhưng cho hai bộ số khác nhau cho cùng một hành. Một bảng không ghi mình theo hệ nào là một bảng không kiểm được.

2. Nhầm hành của địa chi với hành nạp âm. Sách phối mười hai chi với ngũ hành theo phương và mùa: Dần, Mão thuộc Mộc; Tỵ, Ngọ thuộc Hỏa; Thân, Dậu thuộc Kim; Hợi, Tý thuộc Thủy; Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thuộc Thổ. Còn "mệnh" mà người ta hay nói (Hải Trung Kim, Lư Trung Hỏa…) là nạp âm của cả cặp can chi năm sinh, một hệ khác hẳn (bài vì sao gọi là nạp âm). Câu "tuổi Tý mệnh Thủy" trộn hai hệ: chi Tý thuộc Thủy, nhưng người tuổi Giáp Tý có nạp âm Kim, Bính Tý nạp âm Thủy, Mậu Tý nạp âm Hỏa.

3. Bỏ mất lý do của hợp, xung, hình, hại. Các bảng "tam hợp, lục hợp, tứ hành xung, lục hại" trên mạng thường chỉ liệt kê. Ngũ Hành Đại Nghĩa giải lý do: tam hợp là ba ngôi sinh, vượng, mộ của một hành hợp lại (Thân Tý Thìn: Thủy sinh ở Thân, vượng ở Tý, mộ ở Thìn); can hợp như Giáp với Kỷ là quan hệ vợ chồng — Mộc khắc Thổ, Giáp dương lấy Kỷ âm làm vợ (đại ý). Biết lý do thì thấy ngay bảng nào chép sai; chỉ thuộc danh sách thì không. Các cặp cụ thể ở bài lục hợp, lục hại, tam hình và tam hợp, tứ hành xung.

4. Cắt mất phần "theo mùa". Mạng hay viết "Mộc khắc Thổ" như một luật cố định. Sách bàn kỹ phần phù ức: một hành mạnh hay yếu tuỳ mùa — vượng, tướng, hưu, tù, tử — và Thổ vượng ở mười tám ngày cuối mỗi mùa (bài vượng tướng hưu tù tử, Thổ vượng tứ quý). Sinh khắc mà không xét mạnh yếu là đọc một nửa sách.

Sách cổ nói gì

Một là Thủy, hai là Hỏa, ba là Mộc, bốn là Kim, năm là Thổ. — Thượng Thư, Hồng Phạm

Ngũ hành là gì? Là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Nói "hành" là muốn nói cái nghĩa vận hành khí cho trời. — Bạch Hổ Thông, Ngũ Hành

Bình: hai câu này là nền mà Tiêu Cát dựng phần Thích danh và Luận số. Chữ "hành" là đi, vận hành, không phải "nguyên tố" đứng yên; ngũ hành là năm cách khí chuyển động. Đọc như vậy thì sinh khắc, vượng suy theo mùa trở nên tự nhiên.

Ngũ Hành Đại Nghĩa, Luận hợp, đại ý: tam hợp là ba ngôi sinh, vượng, mộ của một hành cùng hướng về nhau; can hợp là âm dương thành đôi như vợ chồng.

Đọc cho đúng mức

Sách là bách khoa, không phải luật. Tiêu Cát gom những gì đời Hán – Nam Bắc triều đã nói, kể cả chỗ các nguồn mâu thuẫn. Dẫn sách để biết người xưa nghĩ gì, không phải để chứng minh một bảng phối là "đúng" với tự nhiên.

Bản ta đọc đã qua tay Nhật và tay người hiệu đính. Bản lưu hành rộng nhất là bản Hứa Tông Ngạn hiệu đính từ bản Dật Tồn; các bản chép tay ở Nhật có chỗ khác. Những câu chúng tôi dẫn từ Ngũ Hành Đại Nghĩa đều ghi đại ý.

Ngũ hành là khung phân loại, không phải khoa học tự nhiên. Bài ngũ hành có khoa học không bàn chỗ đứng của nó.

Việc nên làm

• Gặp một bảng "số hợp mệnh", "màu hợp mệnh", hỏi: bảng này theo hệ nào — Hà Đồ hay bát quái, chi hay nạp âm?
• Khi học hợp, xung, hình, hại, học kèm lý do (sinh vượng mộ, âm dương vợ chồng) thay vì học thuộc danh sách.
• Nếu đọc được chữ Hán, tìm bản Ngũ Hành Đại Nghĩa hiệu đính đời Thanh hoặc các bản khảo cứu hiện đại; mục lục năm quyển ở trên giúp tìm đúng chỗ.
• Đọc cùng bài ngũ hành phối vạn vật để có bảng đầy đủ kèm nguồn từng dòng.

Nguồn tham khảo

• Tiêu Cát — Ngũ Hành Đại Nghĩa, năm quyển; bản Dật Tồn Tùng Thư và bản hiệu đính của Hứa Tông Ngạn (dẫn đại ý).
• Tùy Thư — truyện Tiêu Cát (đại ý).
• Thượng Thư — Hồng Phạm; Bạch Hổ Thông — Ngũ Hành (trích nguyên văn).
• Tục Nhật Bản Kỷ; Nhật Bản Quốc Kiến Tại Thư Mục Lục; Lâm Thuật Trai, Dật Tồn Tùng Thư (đại ý về đường truyền).
• Lời bình của Nguyễn Nguyên, Lý Học Cần, Joseph Needham về giá trị sách (đại ý, theo các bản giới thiệu sách).