Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh: sách tầm long gắn tên Dương Quân Tùng, nguyên văn câu mở chín sao

Hám Long Kinh là bài ca dài về tầm long, tức đi theo dãy núi để tìm mạch, chia núi thành chín dạng mang tên chín sao Bắc Đẩu; Nghi Long Kinh là sách đi kèm, bàn những chỗ núi khó phân định. Cả hai gắn tên Dương Quân Tùng đời Đường, nhưng Tứ Khố Toàn Thư ghi rằng thời Tống sách còn chưa đề tên ông. Đọc nguyên văn, đây là sách của người đi núi, không phải sách bàn hướng.

Hai cuốn, một bộ: ba văn bản trong Tứ Khố

Tứ Khố Toàn Thư chép bộ này gồm ba phần, đại ý theo đề yếu:

Các nhà biên soạn Tứ Khố còn ghi một việc biên tập đáng chú ý: bản cũ có lời chú và hình vẽ của Lý Quốc Mộc, nhưng họ cho là kém nên bỏ đi, chỉ giữ chính văn. Bản ta đọc trên Wikisource tiếng Hán là chính văn ấy.

Tác giả: một cái tên vắng mặt trong chính sử

Đề yếu Tứ Khố mở bằng câu, đại ý: sách cũ đề Dương Quân Tùng đời Đường soạn; Quân Tùng không thấy trong sử truyện, chỉ Trực Trai Thư Lục Giải Đề của Trần Chấn Tôn có ghi họ tên. Rồi họ chỉ ra thêm: các thư mục đời Tống ghi Nghi Long Kinh, Biện Long Kinh mà không đề tên người soạn, vậy là ở đời Tống sách này chưa được đề là của Quân Tùng.

Truyền thuyết về ông thì nhiều: làm quan coi thiên văn đời Đường Hy Tông, mang sách cấm ra khỏi cung khi Hoàng Sào vào Trường An, đi về Giang Tây, đặt mộ cho người nghèo nên được gọi "Dương Cứu Bần". Các nhà biên soạn Tứ Khố gạt những chuyện này là không đáng tin. Bài Dương Công phong thủy tách hai lớp này kỹ hơn.

Vì vậy, bài này gọi là "gắn tên Dương Quân Tùng". Sách có gốc lâu đời, được giữ vì lời văn và nội dung, không vì tên người viết.

Đoạn mở đầu: bản đồ thế giới của người đi núi

Dịch: Núi Tu Di là xương của trời đất, trấn giữa trời đất làm vật lớn. Như sống lưng và gáy của người, sinh ra bốn chi, rồng núi vọt lên.

Dịch: Bốn chi chia ra bốn thế giới, nam bắc đông tây là bốn nhánh.

Sách mượn núi Tu Di của vũ trụ luận Phật giáo làm cột sống, rồi mô tả các dãy núi tỏa ra như tứ chi. Câu tiếp theo nói thẳng nhánh nào là quan trọng: "Duy hữu nam long nhập Trung Quốc, thai tông dựng tổ lai kỳ đặc" — chỉ có rồng phía nam đi vào Trung Quốc, ôm tổ nuôi tông, đến thật lạ. Rồi sách ví sông ngòi như ruột: "Hoàng Hà cửu khúc vi đại tràng", Hoàng Hà chín khúc là ruột già.

Hai điều nên thấy. Thứ nhất, đây là địa lý tưởng tượng của một thời: núi Tu Di không có trên bản đồ thật. Thứ hai, ẩn dụ "thân người" chạy suốt sách: núi là xương, sông là ruột, mạch là gân. Tầm long là đi theo "xương sống" của đất, từ núi tổ xuống núi cha mẹ, tới chỗ mạch dừng. Bài long mạch giảng cán long, chi long theo đúng hình ảnh này.

Chín sao: nguyên văn câu mở của từng sao

Bảng hình núi, ngũ hành, cát hung của chín sao đã có ở bài cửu tinh trong Hám Long Kinh. Ở đây chúng tôi đưa câu mở nguyên văn của từng sao, đối chiếu bản số hoá Tứ Khố, để người học thấy sách thật viết thế nào.

Đọc câu mở thấy ngay lối viết: mỗi sao một vật ví quen thuộc (măng, trống, rắn, chuông, cờ, khăn), kèm ngay một điều kiện loại trừ. Tham Lang phải thẳng, nghiêng là không phải; Văn Khúc phải "chính hình", lệch là thành lưới tung. Sách không dạy gán tên dễ dãi.

Ba chỗ ít ai đọc: Phá Quân, Hữu Bật và câu kết

Phá Quân có tổ cao. Sau câu mở, sách tả: "Lưỡng bàng thất hiểm lạc khanh hãm, bích lập phản liệt hình khuynh y" — hai bên mất chỗ hiểm, rơi xuống hố, vách đứng nứt toác, hình nghiêng lệch. Nhưng ngay sau lại viết: "Bất tri thử tinh xuất lục phủ, thượng hữu tam thai viễn vi tổ" — không biết sao này ra từ sáu phủ, phía trên có Tam Thai xa làm tổ. Tức là một dạng núi bị xếp hung vẫn có thể có gốc rất cao. Sách không phán một ngọn núi chỉ bằng dáng của riêng nó.

Hữu Bật đi ngầm. "Tuỳ long bác hoán ẩn tích khứ, mạch tích tiện thị ẩn diệu hành" — theo rồng đổi dạng mà ẩn dấu đi, dấu mạch chính là sao ẩn đang đi. Đây là cách sách giải thích mạch chạy qua đồng bằng, chỗ không có núi để nhìn. Với người Việt sống ở châu thổ, đây là câu đáng nhớ: đồng bằng không phải "không có long", chỉ là long đi ngầm, phải nhìn gò, nhìn nước mà biết.

Câu kết. "Hung hoạ chi tinh hung hoạ sinh, phúc đức chi tinh chiêu phúc đức; tạo hoá nguyên lai chỉ chưởng gian, thử thị thần tiên chân pháp tắc." — Sao hung hoạ sinh hung hoạ, sao phúc đức gọi phúc đức; tạo hoá vốn ở trong lòng bàn tay, ấy là phép thật của thần tiên. Đây là lời tự đề cao kiểu khẩu quyết, chúng tôi dẫn để thấy giọng văn, không để tin rằng núi định họa phúc cho ai.

Nghi Long Kinh: sách cho lúc không chắc

Nếu Hám Long dạy gọi tên, Nghi Long Kinh dạy cách xử lý khi không gọi được tên. Tên sách nghĩa là "kinh về rồng còn ngờ". Theo đề yếu Tứ Khố, thiên thượng dạy tìm nhánh trong thân núi lớn, lấy chỗ nước khép lại (quan cục, thủy khẩu) làm mốc; thiên trung dạy lần tới cuối mạch xem núi chầu, núi án; thiên hạ là mười câu hỏi người tầm long phải tự trả lời.

Điểm đáng giữ: sách lấy nước làm mốc để xác nhận núi. Mắt có thể lầm dáng núi, nhưng nước chảy về đâu, khép lại ở đâu thì đo được. Đây là cùng tinh thần với câu "được nước là trên" của Táng Thư, và với phần thủy pháp.

Sách cổ nói gì

Dịch: Núi Tu Di là xương của trời đất, trấn giữa trời đất làm vật lớn. — Hám Long Kinh, câu mở đầu

Bình: chữ "cốt" (xương) là chìa khoá đọc cả sách. Người tầm long đọc núi như đọc bộ xương: đâu là sống lưng, đâu là tay chân, đâu là đốt cuối. Không có câu nào trong đoạn mở bàn 24 sơn hay vận năm.

Dịch: Tham Lang vọt lên như măng mọc thành đỉnh; nếu là cành nghiêng thì không phải. — Hám Long Kinh, thiên Tham Lang

Bình: vế sau là luật loại trừ. Gọi sai tên núi thì mọi suy luận phía sau đều sai, nên sách đặt điều kiện ngay câu đầu.

Đọc cho đúng mức

• Quyền tác giả của Dương Quân Tùng là truyền thống; đề yếu Tứ Khố ghi rằng ở đời Tống sách chưa đề tên ông.
• Bản ta đọc là chính văn bản Tứ Khố, đã bỏ lời chú và hình vẽ của Lý Quốc Mộc. Các bản lưu hành khác có thể lệch chữ ở vài câu.
• Địa lý trong đoạn mở là địa lý tưởng tượng; giá trị của sách nằm ở phép quan sát dáng núi, không ở bản đồ.
• Chuyện cát hung của từng sao là đánh giá theo tiêu chí chọn đất xưa; không có nghiên cứu nào cho thấy hình núi quyết định đời người sống gần nó.

Việc nên làm

• Đọc bảng câu mở chín sao ở trên cùng lúc với bảng hình núi ở bài cửu tinh sơn; một bên là chữ, một bên là hình.
• Khi đi thực địa, tập gọi tên một ngọn núi rồi tự kiểm điều kiện loại trừ (thẳng hay nghiêng, chính hình hay lệch).
• Ở đồng bằng, tìm dấu mạch bằng gò đất và dòng nước, đúng như câu về Hữu Bật.
• Đọc bài năm dạng núi theo ngũ hành trước nếu chưa quen gọi tên núi.

Nguồn tham khảo

• Hám Long Kinh, bản Tứ Khố Toàn Thư (gắn tên Dương Quân Tùng) — đoạn mở đầu, câu mở của chín sao, các câu về Phá Quân, Hữu Bật, đoạn kết (nguyên văn đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục — đề yếu Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh, Táng Pháp Đảo Trượng (đại ý về tác giả, nội dung ba thiên Nghi Long, việc bỏ lời chú của Lý Quốc Mộc).
• Nghi Long Kinh — nội dung ba thiên (đại ý theo đề yếu).