Hà Lạc Lý Số: lập quẻ mệnh từ bát tự bằng số Hà Đồ và Lạc Thư

Hà Lạc Lý Số là phép lập "quẻ mệnh" từ tám chữ năm, tháng, ngày, giờ sinh: mỗi thiên can đổi ra một số theo Lạc Thư, mỗi địa chi đổi ra hai số theo Hà Đồ; cộng số lẻ được thiên số, cộng số chẵn được địa số; mỗi số ứng một quẻ đơn, ghép lại thành quẻ kép. Một hào trong quẻ, gọi là nguyên đường, được chọn theo giờ sinh để đọc vận.

Sách và người: truyền thống nói gì, văn bản cho thấy gì

Theo truyền thống, phép này do Trần Đoàn (Hi Di tiên sinh) đặt ra và Thiệu Ung (Thiệu Khang Tiết) truyền lại. Bản in thường đề "Trần Đoàn soạn, Thiệu Ung thuật".

Văn bản hiện còn cho thấy: bản sớm nhất mà thư mục các thư viện lớn ghi nhận là bản khắc đời Minh; thư viện Harvard-Yenching, chẳng hạn, có bản khắc đời Sùng Trinh (1628 – 1644), với các mục như "nguyên đường hỗ hoán thức", "nguyên khí nguyên số". Không có văn bản đời Tống nào ghi phép này dưới tên Trần Đoàn hay Thiệu Ung. Cũng như Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư và Mai Hoa Dịch Số, việc gắn tên hai bậc Dịch học đời Tống là cách tôn một môn học (xem bài Trần Đoàn và Thiệu Khang Tiết).

Ở Việt Nam, chữ "Hà Lạc" quen tai hơn nội dung phép tính. Nhiều người nghe "quẻ Hà Lạc" mà không biết nó tính từ đâu; bài này đi từng bước.

Vì sao gọi là "Hà Lạc": can theo Lạc Thư, chi theo Hà Đồ

Đây là chỗ hay nhất của phép tính, và là chỗ ít sách nói rõ.

Địa chi lấy số Hà Đồ. Hà Đồ xếp mười số thành năm cặp theo năm hành: Thủy 1 – 6, Hoả 2 – 7, Mộc 3 – 8, Kim 4 – 9, Thổ 5 – 10 (bài Hà Đồ Lạc Thư). Mỗi chi thuộc hành nào thì mang cả cặp số của hành đó:

Thiên can lấy số Lạc Thư, qua phép nạp giáp. Mỗi can được "nạp" vào một quẻ đơn (Càn nạp Giáp, Nhâm; Khôn nạp Ất, Quý; Cấn nạp Bính; Đoài nạp Đinh; Khảm nạp Mậu; Ly nạp Kỷ; Chấn nạp Canh; Tốn nạp Tân), rồi lấy số hậu thiên của quẻ ấy, tức số ô Lạc Thư:

Số 5 nằm giữa Lạc Thư, không có quẻ, nên không can nào mang số 5.

Như vậy một cái tên "Hà Lạc" gói ba hệ cổ: Hà Đồ (cho chi), Lạc Thư (cho can) và nạp giáp của Kinh Phòng đời Hán (nối can với quẻ). Người hiểu điều này sẽ thấy phép tính không phải tuỳ tiện; nó là một cố gắng gộp các bảng số lớn của Dịch học vào một lá số.

Lập quẻ từng bước, với một lá số có thật

Lấy một lá số đã dùng ở bài dụng thần là gì: nam, sinh 11 giờ 30 ngày 3/3/1976. Bộ máy Bát Tự của site cho tứ trụ Bính Thìn – Canh Dần – Giáp Dần – Canh Ngọ.

Bước 1: đổi tám chữ ra số.

Bước 2: cộng số lẻ, cộng số chẵn.

• Số lẻ (thiên số): 3 + 3 + 5 + 3 + 3 + 7 = 24.
• Số chẵn (địa số): 8 + 6 + 10 + 8 + 8 + 2 = 42.

Con số 25 và 30 dùng ở bước sau không phải tuỳ chọn: tổng các số lẻ từ 1 tới 9 là 25, tổng các số chẵn từ 2 tới 10 là 30, đúng như câu trong Hệ Từ truyện dẫn ở dưới.

Bước 3: rút gọn và đổi ra quẻ đơn. Thiên số hơn 25 thì trừ đi 25 (hoặc bội số của 25), địa số hơn 30 thì trừ đi 30; còn lại lấy chữ số hàng đơn vị. Số ứng với quẻ theo Lạc Thư: 1 Khảm, 2 Khôn, 3 Chấn, 4 Tốn, 6 Càn, 7 Đoài, 8 Cấn, 9 Ly.

• Thiên số 24 chưa tới 25, lấy hàng đơn vị là 4: Tốn.
• Địa số 42 trừ 30 còn 12, lấy hàng đơn vị là 2: Khôn.

Bước 4: ghép quẻ. Người nam sinh năm can dương (và nữ sinh năm can âm) đặt quẻ thiên số ở trên; nam năm âm, nữ năm dương thì ngược lại. Bính là can dương, người này là nam, nên Tốn ở trên, Khôn ở dưới: Phong Địa Quan, quẻ thứ hai mươi. Đây là quẻ tiên thiên của lá số.

Đọc kiểm lại bằng tay: hai lần cộng đều có thể soát bằng cách cộng tất cả mười hai số (24 + 42 = 66) rồi so với tổng của bảng bước 1. Chúng tôi đã chạy tứ trụ bằng bộ máy của site và cộng lại bằng một đoạn mã riêng; hai cách cho cùng kết quả.

Bước khó: nguyên đường, quẻ hậu thiên và số năm mỗi hào

Từ đây, các bản chép bắt đầu lệch nhau, nên chúng tôi chỉ trình bày khung chung.

• Nguyên đường là một hào trong quẻ tiên thiên, chọn theo giờ sinh: giờ dương tìm trong các hào dương, giờ âm tìm trong các hào âm, theo một bảng phân giờ phụ thuộc quẻ có mấy hào dương. Bảng này mỗi bản ghi một kiểu, và đó là lý do hai phần mềm Hà Lạc có thể cho hai nguyên đường khác nhau từ cùng một lá số.
• Quẻ hậu thiên: đổi âm dương hào nguyên đường, rồi hoán vị quẻ trên và quẻ dưới theo quy tắc riêng, được quẻ thứ hai dùng cho nửa sau cuộc đời.
• Số năm mỗi hào: các bản lưu hành chép hào dương quản chín năm, hào âm quản sáu năm, đi lần lượt từ hào nguyên đường. Quẻ Quan có hai hào dương, bốn hào âm, nên quẻ tiên thiên của ví dụ trên phủ 2 × 9 + 4 × 6 = 42 năm.

Sau đó người đọc tra lời quẻ, lời hào của Chu Dịch, kèm những bài thơ đoán riêng của sách Hà Lạc cho từng hào, để luận từng quãng năm.

Trường hợp số 5 và những chỗ các bản không thống nhất

Khi thiên số hay địa số rút gọn ra 5, không có quẻ nào ở giữa Lạc Thư để nhận. Sách cho "gửi cung" sang một quẻ khác, tuỳ người sinh ở thượng nguyên, trung nguyên hay hạ nguyên (mỗi nguyên sáu mươi năm; hạ nguyên hiện nay tính từ năm Giáp Tý 1984) và tuỳ nam nữ, âm dương. Có bản gửi sang Cấn hoặc Khôn, có bản gửi sang Ly hoặc Đoài. Đây là chỗ chúng tôi chưa tìm được hai bản khắc cùng một lời, nên không đưa bảng ra đây.

Những chỗ khác cũng có dị bản: số rút gọn ra 0 (như 20, 30) thì lấy chữ số hàng chục; trường hợp thiên số đúng bằng 25, địa số đúng bằng 30. Người dùng phần mềm Hà Lạc nên hỏi phần mềm ấy theo bản nào.

Vì sao ngày nay ít người dùng

• Nặng tính toán, nhẹ quan sát. Quẻ Hà Lạc là kết quả của một chuỗi cộng trừ; khác với Tử Vi có địa bàn mười hai cung để nhìn, hay Bát Tự có ngũ hành để cân. Người học phải thuộc lời của 384 hào và các bài thơ đoán.
• Độ phân giải thấp. Chỉ có 64 quẻ tiên thiên, và nhiều lá số khác hẳn nhau về ngũ hành lại cho cùng một quẻ. Tám chữ có hàng trăm nghìn tổ hợp, dồn về 64 ô.
• Dị bản ở bước then chốt. Nguyên đường và số 5 là hai bước định ra phần lớn lời luận, cũng là hai bước sách chép lệch nhiều nhất.
• Bát Tự và Tử Vi đã chiếm chỗ. Từ đời Thanh tới nay, người muốn luận số mệnh chi tiết đi theo Tử Bình hoặc Đẩu Số; Hà Lạc còn lại như một phép tham khảo.

Giá trị của nó hôm nay nằm ở chỗ khác: nó là ví dụ rõ nhất về cách người xưa cố gộp Dịch học tượng số (Hà Đồ, Lạc Thư, nạp giáp) với mệnh học (bát tự) vào một hệ.

Sách cổ nói gì

Dịch: Số trời là hai mươi lăm, số đất là ba mươi; cộng số trời đất là năm mươi lăm, đó là cái làm nên biến hoá và vận hành quỷ thần. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng truyện

Bình: Hệ Từ chỉ nói tổng các số lẻ (1+3+5+7+9 = 25) và các số chẵn (2+4+6+8+10 = 30). Hà Lạc Lý Số lấy đúng hai con số ấy làm "vòng" để rút gọn thiên số và địa số. Đây là cách sách thuật số đời sau mượn uy tín của kinh: câu trong Hệ Từ là triết lý về số, còn việc dùng nó để trừ ra quẻ mệnh là phát triển của người làm thuật số, không có trong kinh.

Phần lời đoán riêng của sách Hà Lạc cho từng hào, chúng tôi chưa đối chiếu được bản khắc nên không trích nguyên văn.

Đọc cho đúng mức

• Hà Lạc Lý Số là phép thuật số đời Minh gắn tên Trần Đoàn, Thiệu Ung; không có cơ sở để coi đó là "phép của Phục Hy" hay của Kinh Dịch nguyên thuỷ.
• Quẻ mệnh nói lên một hình ảnh để suy ngẫm, không phải bản đồ cuộc đời. Cùng một quẻ Quan có thể ứng với rất nhiều người khác nhau.
• Phần mềm Hà Lạc trên mạng thường không ghi theo bản nào ở bước nguyên đường và số 5; hai phần mềm cho hai kết quả là chuyện thường.
• Muốn luận vận chi tiết, Bát Tự và Tử Vi có hệ thống kiểm chéo tốt hơn (bài tử vi và bát tự khác nhau).

Việc nên làm

• Lập tứ trụ bằng công cụ Bát Tự, rồi tự làm bốn bước trên bằng giấy bút; dừng ở quẻ tiên thiên là đủ để hiểu phép.
• Đọc lời quẻ, Đại Tượng của quẻ mình ra, như đọc một lời khuyên về thái độ, không như lời đoán.
• Nếu dùng phần mềm, ghi lại nó cho nguyên đường ở hào nào, rồi so với một phần mềm khác trước khi tin.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Hà Lạc Lý Số — đề Trần Đoàn soạn, Thiệu Ung thuật (đại ý cách lập quẻ; lời đoán từng hào chưa đối chiếu bản khắc).
• Chu Dịch — Hệ Từ thượng truyện (nguyên văn).
• Thư mục thư viện Harvard-Yenching — bản khắc Hà Lạc Lý Số đời Sùng Trinh nhà Minh.
• Tứ trụ ví dụ lập bằng bộ máy Bát Tự của aihuyenhoc.com; phép cộng số kiểm lại bằng mã riêng.