Dùng đồng xu nào để gieo quẻ: tiền cổ, xu Việt, xu ngoại và quy ước mặt âm, mặt dương

Đồng xu nào cũng gieo quẻ được: tiền cổ lỗ vuông, xu kim loại Việt Nam hay xu nước ngoài, miễn ba đồng giống nhau và tung ra hai mặt gần như ngang nhau. Điều quan trọng hơn loại xu là quy ước: mặt nào tính 3 (dương), mặt nào tính 2 (âm). Trên mạng đang lẫn hai quy ước ngược nhau; chọn một, ghi lại, giữ suốt.

Bài gieo quẻ bằng ba đồng xu đã hướng dẫn cách tung và quy đổi. Bài này trả lời những câu người mới hay hỏi trước khi bắt đầu: có cần tiền cổ không, mặt "sấp" mặt "ngửa" là mặt nào, vì sao hai trang mạng nói ngược nhau, và những thứ thật sự làm hỏng một lần gieo.

Hai quy ước đang lẫn trên mạng

Đọc vài trang hướng dẫn gieo quẻ tiếng Việt sẽ gặp ngay một mâu thuẫn: trang này nói ba mặt chữ là lão âm, trang kia nói ba mặt chữ là lão dương. Cả hai đều có gốc:

Quy ước A đến từ truyền thống Lục Hào, gắn với sách Hỏa Châu Lâm. Sách gọi bốn kết quả bằng bốn tên theo số mặt lưng (đại ý): một lưng là "đơn", hai lưng là "sách", ba lưng là "trùng", không lưng nào là "giao". Đơn là thiếu dương, sách là thiếu âm, trùng là lão dương, giao là lão âm. Lối gọi này đặt mặt lưng làm gốc, nên mặt lưng là dương. Công cụ gieo quẻ của aihuyenhoc dùng quy ước này.

Quy ước B gặp ở nhiều sách đời sau và sách hướng dẫn bằng tiếng nước ngoài dùng đồng xu hiện đại, coi mặt có chữ (hoặc mặt có hình người, mặt "ngửa") là dương. Lý lẽ thường nêu: mặt chính của đồng xu là mặt "trên", mặt "trên" thuộc dương.

Hai quy ước cho cùng một xác suất

Đổi quy ước chỉ là đổi tên hai mặt. Vì hai mặt có khả năng ra như nhau (mỗi mặt 1/2), cả hai quy ước cho đúng một bảng xác suất: lão dương 1/8, thiếu âm 3/8, thiếu dương 3/8, lão âm 1/8.

Nghĩa là không có quy ước nào "linh" hơn. Chỉ có một cách sai: hôm nay theo A, tháng sau theo B, hoặc tệ hơn, gieo xong mới chọn quy ước cho ra quẻ mình thích. Khi đó bạn có quyền đảo mọi hào dương thành âm và ngược lại, tức là quẻ nào cũng có thể biến thành quẻ đối của nó: Càn thành Khôn, Thái thành Bĩ.

Cách làm đúng: ghi quy ước vào trang đầu sổ gieo, kèm ảnh hai mặt của đồng xu bạn dùng.

"Sấp" và "ngửa": hai chữ nên tránh

Tiếng Việt quen nói "sấp, ngửa", nhưng không có định nghĩa chung cho đồng xu: người coi mặt có số là ngửa, người coi mặt có hình là ngửa, người lại gọi theo cách đồng xu nằm trên tay. Với tiền cổ lỗ vuông, nhiều người gọi mặt chữ là ngửa, nhưng cũng có nơi gọi ngược lại.

Vì vậy, khi đọc một hướng dẫn nói "ba ngửa là lão dương", hãy tìm xem họ coi mặt nào là ngửa. Không tìm được thì đừng theo. Khi tự ghi, dùng hai chữ không mơ hồ: mặt chữ và mặt lưng, hoặc mặt số và mặt hình với xu hiện đại.

Tiền cổ, xu Việt, xu ngoại: chọn loại nào

Một số người ưa tiền có niên hiệu mang chữ đẹp, như tiền đời Càn Long nhà Thanh vì có chữ "Càn". Đó là sở thích, không phải yêu cầu của bất kỳ sách gốc nào. Phép đồng xu trong sách cổ chỉ cần ba đồng tiền.

Cũng không cần mua "bộ xu đã khai quang" hay "tiền gieo quẻ chuyên dụng". Không sách gốc nào đòi hỏi điều đó. Giá trị của một bộ xu dành riêng là thói quen: cất riêng, chỉ dùng để gieo, nhắc mình ngồi yên với câu hỏi.

Những thứ thật sự làm hỏng một lần gieo

Loại xu không quan trọng, nhưng vài chi tiết vật lý thì có:

1. Ba đồng không giống nhau. Đồng nặng nhẹ, dày mỏng khác nhau, hay một đồng bị cong, dễ ra một mặt nhiều hơn.
2. Xoay đồng xu trên bàn thay vì tung. Khi xoay, phần nặng hơn của đồng xu có xu hướng nằm dưới; với một số loại xu, độ lệch rõ hơn nhiều so với tung.
3. Thả từ rất thấp, đồng xu không lật. Nghiên cứu năm 2023 của Bartoš và cộng sự với hơn ba trăm năm mươi nghìn lần tung cho thấy đồng xu có xu hướng rơi về mặt nó đang ở lúc bắt đầu, khoảng 51 so với 49. Lắc kỹ trong lòng bàn tay úp hoặc trong một vật đựng rồi mới thả sẽ làm mất ảnh hưởng này. Chi tiết ở bài gieo quẻ online có linh không.
4. Đồng xu lăn khỏi bàn hay dựng đứng. Tung lại riêng lần ấy; đừng tự quyết nó "nghiêng về mặt nào".
5. Ghi sai thứ tự. Lần tung thứ nhất là hào dưới cùng. Ghi ngược là lật cả quẻ.

Người gieo Lục Hào truyền thống hay bỏ ba đồng tiền vào một chiếc mai rùa hoặc ống tre, lắc rồi đổ ra. Cách này vừa mang tính nghi lễ, vừa làm đồng xu lật đủ nhiều lần; một cái cốc hay hai lòng bàn tay úp vào nhau cũng làm được việc ấy.

Không có xu thì sao

• Công cụ gieo trên site tung ba đồng xu ảo theo đúng quy ước A (gieo từng lần thì trình duyệt của bạn tung bằng `crypto.getRandomValues`; gieo nhanh cả sáu hào thì máy chủ tung bằng `random_int`), rồi ghi sẵn quẻ chính, hào động, quẻ biến và lối đọc theo Chu Hy.
• Cỏ thi hoặc que tre: phép gốc, cho xác suất khác đồng xu ở chỗ hào nào động, xem bói cỏ thi.
• Mai Hoa Dịch Số: lập quẻ bằng giờ, ngày, con số, không cần xu, xem lập quẻ Mai Hoa theo thời gian.

Mỗi cách cho một quẻ; điều quan trọng là bạn biết mình đang dùng cách nào và giữ nhất quán trong sổ gieo.

Sách cổ nói gì

Hỏa Châu Lâm (đại ý): lấy ba đồng tiền, một lưng là đơn, hai lưng là sách, ba lưng là trùng, không lưng là giao; đơn là hào dương tĩnh, sách là hào âm tĩnh, trùng là dương động, giao là âm động. — Hỏa Châu Lâm

Bình: sách Hỏa Châu Lâm được truyền thống gắn với một đạo sĩ đời Tống, người soạn và niên đại còn bàn cãi. Đoạn trên là gốc của bốn ký hiệu O, X, vạch liền, vạch đứt trong sổ của thầy bói đời sau. Bài dẫn đại ý cách gọi, không trích nguyên văn.

Vậy nên cát hung là tượng của được và mất. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: Hệ Từ đặt cát hung vào việc được hay mất của chính con người, không vào công cụ bói. Chu Hy trong Dịch Học Khải Mông cũng dành công sức khôi phục phép cỏ thi, coi phép tiền là cách làm tắt của đời sau (đại ý). Đồng xu nào cũng chỉ là công cụ; cái quẻ nói về là việc của bạn.

Đọc cho đúng mức

• Quy ước A theo Hỏa Châu Lâm là quy ước truyền thống của Lục Hào, không phải quy ước "đúng" duy nhất. Người theo quy ước B có lý lẽ riêng và cho cùng xác suất.
• Mọi lời quảng cáo xu gieo quẻ "linh hơn" không có cơ sở trong sách gốc.
• Gieo bằng đồng xu là một cách lấy ngẫu nhiên. Nó không chứng minh quẻ mang ý trời; cách dùng hợp lý là để soi lại việc của mình.

Việc nên làm

• Chọn ba đồng xu giống nhau, chụp ảnh hai mặt, ghi quy ước (mặt nào là 3, mặt nào là 2) vào trang đầu sổ gieo.
• Lắc kỹ trong lòng bàn tay úp hoặc trong một cái cốc, đừng xoay đồng xu trên mặt bàn.
• Khi đọc hướng dẫn trên mạng, tìm xem họ theo quy ước nào trước khi làm theo.
• Muốn bắt đầu ngay mà không có xu, dùng công cụ gieo quẻ ở cuối bài.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Hỏa Châu Lâm — cách gọi đơn, sách, trùng, giao (đại ý; người soạn và niên đại còn bàn cãi).
• Chu Hy — Dịch Học Khải Mông (đại ý về phép cỏ thi và phép tiền).
• Chu Dịch — Hệ Từ thượng.
• F. Bartoš và cộng sự — "Fair coins tend to land on the same side they started: evidence from 350,757 flips", 2023.