Gieo quẻ trên mạng có "linh" không: ngẫu nhiên, thành tâm và cách dùng hợp lý

Không ai chứng minh được lòng thành truyền vào bộ tạo số ngẫu nhiên, nhưng cũng không ai chứng minh được nó truyền vào ba đồng xu. Vì vậy câu hỏi "online có linh không" thật ra là câu hỏi "gieo quẻ có linh không". Một công cụ gieo tốt cho xác suất đúng như đồng xu; khác biệt nằm ở người gieo có dừng lại suy nghĩ hay không.

Bài này nói thẳng phần kỹ thuật mà nhiều trang gieo quẻ tránh nói: máy lấy ngẫu nhiên từ đâu, tay người tung đồng xu có thật sự đều không, các loại công cụ trên mạng khác nhau thế nào. Rồi mới bàn đến chữ "linh" theo nghĩa người xưa.

Máy lấy ngẫu nhiên từ đâu

Có hai loại số ngẫu nhiên trong máy tính:

• Giả ngẫu nhiên. Một công thức toán sinh ra dãy số trông như ngẫu nhiên, bắt đầu từ một "hạt giống". Biết hạt giống thì đoán được cả dãy. Đủ tốt cho trò chơi, nhưng nếu hạt giống lấy theo giờ hệ thống thì hai người bấm cùng giây có thể ra cùng quẻ.
• Ngẫu nhiên dùng cho mật mã. Hệ điều hành gom nhiễu từ phần cứng (thời điểm ngắt, dao động điện, chuyển động chuột, gói mạng…) để tạo số không đoán trước được. Đây là loại dùng để sinh khoá ngân hàng.

Công cụ gieo quẻ mà các bài trụ Bốc dẫn tới có hai cách tung, cả hai đều lấy số từ nguồn ngẫu nhiên mật mã. Bấm gieo từng lần thì chính trình duyệt trên máy bạn tung ba đồng xu ảo cho mỗi hào bằng `crypto.getRandomValues`, nên quẻ sinh ra ngay trên máy người gieo. Bấm "gieo nhanh cả sáu" thì máy chủ tung đủ 18 đồng một lượt bằng hàm `random_int` của PHP. Mỗi đồng ra mỗi mặt với khả năng 1/2, ba đồng một hào, sáu hào một quẻ. Kết quả là đúng phân bố của phép ba đồng xu: lão âm 1/8, thiếu dương 3/8, thiếu âm 3/8, lão dương 1/8 (bảng so với cỏ thi ở bài gieo quẻ bằng ba đồng xu).

Đồng xu tung tay có "đều" hơn máy không

Không hẳn. Năm 2007, Persi Diaconis cùng hai đồng tác giả phân tích cơ học của cú tung và dự đoán đồng xu có xu hướng rơi đúng mặt nó nằm lúc bắt đầu, khoảng 51%. Năm 2023, một nhóm do František Bartoš dẫn đầu cho 48 người tung tổng cộng 350.757 lần để kiểm; kết quả khoảng 50,8% rơi đúng mặt ban đầu, gần sát dự đoán.

Lệch chưa đến một phần trăm, với việc gieo quẻ thì không đáng kể. Nhưng nó cho thấy một điều: tay người không phải nguồn ngẫu nhiên "thuần khiết" hơn máy. Lắc ba đồng xu trong lòng bàn tay úp rồi thả xuống, như cách gieo quẻ vẫn làm, còn làm mất phần lớn độ lệch ấy. Nói cách khác, cả tay lẫn máy, nếu làm đúng, đều cho ngẫu nhiên đủ tốt. Không bên nào "khoa học hơn" để linh hơn.

Bốn kiểu công cụ gieo trên mạng

Không phải công cụ nào gọi là "gieo quẻ" cũng làm cùng một việc. Trước khi dùng, nên biết nó thuộc kiểu nào:

Kiểu thứ hai đáng nói thêm vì hay bị hiểu nhầm là "máy lỗi". Mai Hoa Dịch Số lập quẻ từ thời điểm, nên hai người cùng giờ có cùng quẻ là chuyện đương nhiên. Sách Mai Hoa giải quyết chỗ đó bằng hai điều: chỉ lập quẻ khi có việc động đến mình, và đọc thêm "ngoại ứng", tức những gì xảy ra quanh người hỏi lúc ấy (xem ngoại ứng). Công cụ trên mạng không thấy được ngoại ứng của bạn, nên quẻ Mai Hoa theo giờ trên mạng chỉ là phần khung.

Kiểu thứ tư thì nên nói rõ: nó không sai về kỹ thuật, nhưng nó là một con số cố định gắn với bạn, không phải lời đáp cho một câu hỏi lúc này. Gọi nó là "gieo quẻ" là gọi nhầm tên.

"Linh" theo nghĩa người xưa nằm ở đâu

Hệ Từ thượng có một câu được dẫn nhiều nhất khi bàn chuyện quẻ ứng:

Dịch không nghĩ, không làm, lặng yên không động; có cảm thì thông suốt mọi lẽ trong thiên hạ.

Câu ấy đặt cái "linh" vào chữ cảm: người hỏi có cảm thì quẻ mới thông. Theo cách nghĩ ấy, công cụ không quyết định gì cả; đồng xu cổ, cọng cỏ thi hay một dòng mã đều là thứ "lặng yên không động". Cái quyết định là người hỏi đến với câu hỏi trong trạng thái nào. Một người gieo ba đồng xu cẩu thả, gieo đi gieo lại, thì theo đúng lý của Hệ Từ cũng không "linh" hơn người bấm nút một lần với câu hỏi đã nghĩ kỹ.

Cách giải thích này là niềm tin của người xưa, không phải điều đã được kiểm chứng. Thế kỷ 20, nhà tâm lý học Carl Jung viết lời tựa cho bản dịch Kinh Dịch của Richard Wilhelm, đề xuất khái niệm "đồng thời tính": những trùng hợp có ý nghĩa với người trải qua mà không có quan hệ nhân quả. Đó cũng là một cách diễn giải, chưa được khoa học xác nhận.

Nói thẳng: phần nào là thật

Có ba điều nói được mà không cần tin hay không tin vào cảm ứng:

1. Lời quẻ đa nghĩa. Lời hào là văn cổ, hình ảnh rộng. Người đọc thường thấy nó khớp với hoàn cảnh mình, một hiện tượng tâm lý học gọi là hiệu ứng Barnum. Biết vậy để đừng lấy cảm giác "khớp quá" làm bằng chứng.
2. Giá trị nằm ở việc dừng lại. Một hình ảnh lạ, như con chim hồng đậu lên cây hay giếng có nước mà không ai múc, buộc bạn nhìn việc của mình từ một góc khác. Việc đó có ích dù hình ảnh đến từ đồng xu hay từ máy.
3. Công cụ trên mạng dễ làm hỏng phần có ích ấy. Bấm nút quá nhanh: gieo lại chỉ mất một giây, nên rất dễ gieo đến khi vừa ý, đúng điều lời quẻ Mông gọi là "tái tam độc" (xem gieo lại quẻ).

Cách dùng công cụ gieo trên mạng cho có ích

• Viết câu hỏi ra trước khi mở trang, theo cách ở bài đặt câu hỏi trước khi gieo quẻ. Ô "câu hỏi" trên trang không thay được bước nghĩ.
• Chọn công cụ hiện đủ từng hào, có đánh dấu hào động. Công cụ chỉ đưa tên quẻ và một đoạn "luận" sẵn thì không cho bạn đọc lời hào.
• Gieo một lần, ghi lại ngay sáu hào, quẻ chính, quẻ biến vào sổ, rồi đóng trang. Đọc lời quẻ ở chỗ khác, chậm rãi.
• Không nhập thông tin riêng không cần thiết. Gieo quẻ không cần tên thật, số điện thoại hay ngày sinh. Trang nào đòi những thứ ấy để "gieo" thì đang làm việc khác.
• Nếu muốn có cảm giác nghi thức, dùng ba đồng xu thật. Không phải vì linh hơn, mà vì sáu lần tung bằng tay chậm hơn, cho bạn thêm vài phút để nghĩ.

Sách cổ nói gì

Dịch không nghĩ, không làm, lặng yên không động, có cảm thì thông suốt mọi lẽ trong thiên hạ. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: câu này không bàn đến công cụ. Nó đặt toàn bộ sức nặng vào người hỏi. Nếu tin vào cảm ứng, điều cần lo là mình có cảm thật không; nếu không tin, thì câu ấy vẫn là lời nhắc rằng quẻ chỉ phản chiếu cái mình mang đến.

Hỏi lần đầu thì bảo, hỏi lần hai lần ba là nhờn, nhờn thì không bảo. — Chu Dịch, lời quẻ Mông

Đọc cho đúng mức

Bài này không khẳng định quẻ có hay không có khả năng biết trước. Không có nghiên cứu nghiêm túc nào cho thấy quẻ gieo ra dự báo sự việc tốt hơn ngẫu nhiên; cũng không có cách nào kiểm chứng cảm ứng theo nghĩa Hệ Từ. Điều bài khẳng định hẹp hơn: về mặt xác suất, một công cụ dùng nguồn ngẫu nhiên mật mã cho kết quả tương đương ba đồng xu tung đúng cách.

Về độ lệch của đồng xu, các con số dẫn từ hai nghiên cứu năm 2007 và 2023; độ lệch phụ thuộc cách tung của từng người, có người lệch nhiều hơn, có người gần như không.

Việc nên làm

• Trước khi bấm gieo, viết câu hỏi và phép thử hai câu trả lời ra giấy.
• Kiểm công cụ: có hiện từng hào và hào động không, có đòi thông tin riêng không.
• Gieo một lần, chép kết quả, đóng trang; không bấm lại.
• Đọc lời quẻ theo thứ tự quẻ chính, hào động, quẻ biến; với quẻ nhiều hào động, xem quy tắc của Chu Hy.
• Sau ba mươi lần ghi sổ, đọc lại toàn bộ và tự đánh giá: quẻ giúp mình nghĩ rõ hơn ở đâu, và mình hay tự đọc lệch ở đâu.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Hệ Từ thượng (trích nguyên văn câu "cảm nhi toại thông").
• Chu Dịch, quẻ Mông, lời quẻ (trích nguyên văn).
• C. G. Jung, lời tựa bản dịch Kinh Dịch của Richard Wilhelm, bản tiếng Anh do Cary F. Baynes dịch, 1950 (dẫn đại ý khái niệm đồng thời tính).
• P. Diaconis, S. Holmes, R. Montgomery, "Dynamical bias in the coin toss", SIAM Review, 2007.
• F. Bartoš và cộng sự, "Fair coins tend to land on the same side they started: evidence from 350,757 flips", bản công bố năm 2023.