Dùng Kinh Dịch để soi một việc: hỏi thế nào thì quẻ trả lời được

Quẻ trả lời được khi câu hỏi có ba điều: chỉ một việc, đóng lại ở một lựa chọn cụ thể ("nên nhận hay không", "nếu làm theo cách này thì cần giữ gì"), và có thời hạn. Câu hỏi rộng như "năm nay mình thế nào" thì quẻ nào cũng khớp mà không quẻ nào giúp được gì. Người xưa còn thêm một điều: tự nghĩ và hỏi người trước, phân vân thật mới hỏi quẻ.

Bài này viết cho người muốn dùng Kinh Dịch như một tấm gương để nghĩ cho rõ một việc của chính mình. Nó không hứa quẻ "biết trước tương lai"; nó chỉ cách đặt câu hỏi sao cho lời quẻ, lời hào có chỗ bám, và cách đọc câu trả lời mà không tự lừa mình.

Người xưa hỏi quẻ ở bước thứ mấy

Thiên Hồng Phạm trong Thượng Thư, một trong những văn bản cổ nhất bàn về việc bói, xếp việc hỏi quẻ ở bước cuối của một chuỗi:

Khi ngươi có điều nghi lớn, hãy bàn với lòng mình, bàn với khanh sĩ, bàn với dân chúng, bàn với bói rùa bói cỏ.

Thứ tự ấy là một quy trình ra quyết định khá hiện đại. Tự suy nghĩ trước. Hỏi những người có hiểu biết và trách nhiệm. Hỏi những người chịu ảnh hưởng. Rồi mới hỏi quẻ. Hồng Phạm còn bàn tiếp các trường hợp lòng mình, quan lại, dân chúng, rùa, cỏ thi thuận nghịch khác nhau thì xử thế nào; quẻ là một tiếng nói trong năm tiếng nói, không phải tiếng nói duy nhất.

Ngày nay, "khanh sĩ" là người có chuyên môn về việc bạn hỏi: bác sĩ, luật sư, người đi trước trong nghề. "Thứ nhân" là những người sẽ chịu ảnh hưởng: gia đình, đồng nghiệp. Hỏi quẻ trước khi hỏi họ là đi ngược thứ tự của chính sách cổ.

Phân vân thật mới hỏi: chuyện Đấu Liêm

Tả Truyện, Hoàn Công năm 11, chép một chuyện ngắn mà sắc. Quân Sở sắp giao chiến, viên tướng Khuất Hà lo quân ít, muốn xin thêm quân, rồi hỏi có nên bói một quẻ không. Đấu Liêm đáp, đại ý: quân thắng ở chỗ hoà, không ở chỗ đông; quân đã xuất rồi còn cầu thêm gì. Rồi ông nói một câu được truyền mãi:

Bói là để quyết điều nghi; không nghi thì bói làm gì?

Quân Sở đánh và thắng. Câu chuyện có hai bài học cho người tự hỏi quẻ hôm nay. Một: khi đã biết rõ việc đúng phải làm, hỏi quẻ chỉ là tìm cớ để khỏi làm hoặc để được trấn an. Hai: hỏi quẻ hợp nhất khi bạn đã cân nhắc kỹ mà các lẽ vẫn ngang nhau.

Ba điều kiện của một câu hỏi tốt

Một việc. "Có nên nghỉ việc, chuyển vào Nam và mở quán không?" là ba việc. Quẻ ra một tình thế; ba việc thì không biết tình thế ấy nói về việc nào. Tách ra, hỏi việc đứng đầu chuỗi trước.

Đóng, hoặc nửa đóng. Câu hỏi đóng là "nên hay không", "nhận hay từ chối". Câu nửa đóng là "nếu mình làm theo cách A thì cần giữ điều gì". Dạng thứ hai thường hợp với Kinh Dịch hơn, vì lời quẻ, lời hào phần lớn là lời khuyên cách xử thế chứ không phải lời phán có hay không. Khi Chu Hy soạn nghi thức bói cỏ thi (Thệ nghi) in trong Chu Dịch Bản Nghĩa, lời khấn của người hỏi, đại ý, phải nêu rõ mình là ai, hỏi việc gì, và "chưa biết nên hay không". Câu hỏi đã có khung từ trong nghi thức.

Có thời hạn. "Trong ba tháng tới", "đến hết năm nay", "trong đợt tuyển dụng này". Không có mốc thời gian thì lời quẻ không có chỗ đối chiếu, và bạn không bao giờ biết mình đã hiểu đúng hay sai.

Thêm hai điều kiện người xưa coi trọng:

• Việc của mình. Hỏi "người ấy nghĩ gì về mình" là hỏi lòng người khác, quẻ không có chỗ bám. Đổi thành "mình nên cư xử thế nào trong mối quan hệ này".
• Việc ngay thẳng. Tả Truyện, Chiêu Công năm 12, Tử Phục Huệ Bá nói với kẻ mưu phản Nam Khoái: "Dịch bất khả dĩ chiêm hiểm", Dịch không thể dùng để bói việc mờ ám. Lời quẻ tốt chỉ tốt cho người xứng với nó. Chuyện này kể kỹ ở bài Kinh Dịch là gì.

Câu hỏi hỏng và cách sửa

Dòng cuối cần nói thêm. Có người hỏi hai lần cho hai phương án và lo rằng như thế là "hỏi lại". Không phải: hai phương án là hai việc khác nhau. "Hỏi lại" là hỏi đúng một việc thêm lần nữa vì không vừa ý câu trả lời; điều đó người xưa cấm, xem bài gieo lại quẻ.

Đọc câu trả lời như soi gương: ví dụ quẻ Tiệm

Giả sử câu hỏi là: "Trong sáu tháng tới, nếu mình nhận lời chuyển sang dẫn một nhóm mới, mình nên giữ điều gì?" Gieo ra quẻ Tiệm, hào lục tứ động.

Bước 1, đọc quẻ chính. Tiệm là Tốn (gió, cây) trên Cấn (núi) dưới: cây trên núi, lớn chậm mà chắc. Lời quẻ: "Tiệm: nữ quy cát, lợi trinh", tiến dần như con gái về nhà chồng theo đủ lễ thì tốt, lợi giữ chính. Đại Tượng: "Sơn thượng hữu mộc, Tiệm; quân tử dĩ cư hiền đức thiện tục", trên núi có cây, người quân tử nhân đó giữ đức hiền và làm tốt phong tục. Ý chung: việc này tốt nếu đi từng bước, đừng nóng vội.

Bước 2, đọc hào động. Sáu hào quẻ Tiệm là sáu chặng bay của con chim hồng. Lục tứ: "Hồng tiệm vu mộc, hoặc đắc kỳ giốc, vô cữu", chim hồng tiến tới cây; có khi được cành ngang, không lỗi. Chim hồng chân có màng, vốn không đậu trên cây được; lên cây là đến chỗ không hợp với mình, nhưng nếu tìm được cành ngang bằng phẳng thì vẫn yên. Theo hào vị, lục tứ là hào âm ở vị âm, đắc chính, nằm sát dưới cửu ngũ, đỡ lấy người trên: vị trí của người làm việc gần cấp trên, chưa phải người quyết.

Bước 3, đọc quẻ biến. Hào bốn đổi thành dương, Tốn trên thành Càn: quẻ biến là Độn (Thiên Sơn Độn), lui, giữ khoảng cách. Độn không phải "bỏ chạy"; nó là biết lúc nào nên lùi một bước để giữ mình.

Bước 4, viết ra ba dòng. Không phải "quẻ tốt hay xấu", mà ba câu trả lời:

• Tình thế: một bước tiến hợp lý, nhưng nên đi chậm (Tiệm).
• Vị trí của mình: chỗ mới chưa hợp sở trường; việc đầu tiên là tìm "cành ngang", tức một chỗ đứng vững trong nhóm mới (lục tứ).
• Điều mình sẽ làm khác: không ôm hết việc ngay; giữ khoảng cách với những cuộc tranh giành chưa cần thiết (Độn).

Ba dòng ấy là của bạn, không phải của quẻ. Quẻ chỉ đưa cho bạn một hình ảnh, con chim hồng lên cây, để bạn nhìn việc của mình từ một góc khác. Nếu hình ảnh ấy không gợi ra điều gì đúng với hoàn cảnh, đừng ép nó.

Sau khi hỏi: ghi lại và hẹn ngày xem lại

Lễ Ký, thiên Khúc Lễ, có câu đại ý: bói không quá ba lần. Người xưa không hỏi đi hỏi lại một việc. Lời quẻ Mông còn nói gắt hơn: "Sơ phệ cáo, tái tam độc, độc tắc bất cáo", bói lần đầu thì bảo, hỏi hai ba lần là nhờn, nhờn thì không bảo nữa. Bài đặt câu hỏi trước khi gieo quẻ bàn kỹ câu này.

Thay vì hỏi lại, hãy ghi lại. Một cuốn sổ, mỗi lần một trang: ngày hỏi, câu hỏi, quẻ, hào động, quẻ biến, ba dòng bạn viết ra, và ngày hẹn xem lại, đúng bằng thời hạn trong câu hỏi. Đến ngày ấy, viết thêm việc thật đã diễn ra. Sau vài chục trang, bạn sẽ biết mình hay đọc lệch ở đâu: hay tô hồng, hay lo xa, hay bỏ qua hào động. Đó mới là thứ Kinh Dịch dạy được.

Sách cổ nói gì

Có điều nghi lớn, hãy bàn với lòng mình, với khanh sĩ, với dân chúng, với bói. — Thượng Thư, Hồng Phạm, mục Kê nghi

Bình: bói đứng cuối, sau ba lần hỏi người. Sách cổ không đặt quẻ thay cho suy nghĩ.

Bói để quyết điều nghi; không nghi thì bói làm gì? — Tả Truyện, Hoàn Công năm 11, lời Đấu Liêm

Bình: câu hỏi đáng gieo quẻ là câu bạn đã nghĩ kỹ mà vẫn ngang nhau. Câu đã có lời đáp trong lòng thì gieo quẻ chỉ để tự trấn an.

Đọc cho đúng mức

Lời quẻ, lời hào là văn cổ, đa nghĩa; cùng một hào có thể có hai, ba lời giải (xem tượng số và nghĩa lý). Cách đọc ở ví dụ trên theo lối nghĩa lý, dùng lời kinh làm gương soi. Các phép đoán khác như Lục Hào, Mai Hoa đọc cùng quẻ ấy bằng ngũ hành, sinh khắc, và có thể ra lời khuyên khác.

Hỏi quẻ không thay được thông tin và chuyên môn. Những việc về sức khoẻ, pháp lý, tiền bạc lớn, hãy hỏi người có chuyên môn trước; quẻ, nếu muốn hỏi, chỉ nên dùng để nghĩ về thái độ của mình trước việc ấy. Kết quả gieo quẻ là ngẫu nhiên; giá trị nằm ở việc bạn chịu dừng lại suy nghĩ, không nằm ở chỗ quẻ "biết" điều gì.

Việc nên làm

• Trước khi gieo, viết câu hỏi ra giấy và kiểm ba điều: một việc, đóng hoặc nửa đóng, có thời hạn.
• Làm đủ ba bước của Hồng Phạm trước: tự nghĩ, hỏi người hiểu việc, hỏi người chịu ảnh hưởng.
• Đọc theo thứ tự: quẻ chính, hào động, quẻ biến; rồi viết ba dòng: tình thế, vị trí của mình, điều mình sẽ làm khác.
• Ghi sổ, hẹn ngày xem lại đúng thời hạn trong câu hỏi.
• Nắm trước tám quẻ đơn và hào vị để tự đọc được lý do của lời hào.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Thượng Thư, thiên Hồng Phạm, mục Kê nghi (trích nguyên văn).
• Tả Truyện, Hoàn Công năm 11 (lời Đấu Liêm, trích nguyên văn câu cuối, phần còn lại dẫn đại ý); Chiêu Công năm 12 (chuyện Nam Khoái).
• Lễ Ký, thiên Khúc Lễ thượng (dẫn đại ý).
• Chu Dịch, quẻ Tiệm: lời quẻ, Đại Tượng, hào lục tứ; quẻ Mông: lời quẻ.
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa, phần Thệ nghi (dẫn đại ý).