Nạn Kinh: 81 câu hỏi khó về Nội Kinh và bước ngoặt "độc thủ thốn khẩu" của mạch học

Nạn Kinh, tên đầy đủ Hoàng Đế Bát Thập Nhất Nạn Kinh, là sách 81 câu hỏi đáp giải những chỗ khó của Nội Kinh, thành văn muộn nhất vào cuối Đông Hán. Câu hỏi đầu tiên đổi hẳn cách bắt mạch: thay vì xem mạch ở nhiều chỗ khắp thân như Nội Kinh, chỉ lấy một chỗ ở cổ tay, gọi là "độc thủ thốn khẩu". Tác giả theo truyền thống là Tần Việt Nhân (Biển Thước), nhưng chưa được xác nhận.

"Nạn" là gì: sách hỏi đáp

Chữ "nạn" ở đây đọc là nạn (khó), nghĩa là chỗ khó hiểu, chỗ vấn nạn. Mỗi nạn mở bằng một câu hỏi về một điểm trong Nội Kinh (bài Hoàng Đế Nội Kinh), rồi trả lời bằng chữ "Nhiên" (đúng vậy, như thế này) và giải thích. Có tám mươi mốt nạn, con số chín lần chín mà người xưa ưa dùng.

Hình thức hỏi đáp làm sách rất khác Nội Kinh. Nội Kinh dài, nhiều thiên viết ở nhiều thời, đôi chỗ nói ngược nhau. Nạn Kinh ngắn, chừng một vạn chữ, và có ý chọn lọc, thống nhất: chỗ nào Nội Kinh nói nhiều cách, Nạn Kinh chọn một cách và nói gọn.

Sáu nhóm nạn

Các nhà chú giải thường chia 81 nạn thành sáu nhóm theo chủ đề:

Nhóm đầu chiếm gần một phần ba sách, và là lý do Nạn Kinh được nhớ tới.

Nạn 1: chỉ lấy cổ tay

Dịch: Mười hai kinh đều có chỗ mạch đập, sao chỉ lấy thốn khẩu mà quyết định sinh tử, lành dữ của năm tạng sáu phủ? — Đáp: thốn khẩu là chỗ mạch hội lớn, là chỗ mạch đập của kinh Thủ Thái Âm (Phế).

Câu hỏi này cho thấy rõ cái Nạn Kinh đang thay đổi. Trong Nội Kinh, thiên Tam bộ cửu hậu luận của Tố Vấn mô tả một phép xem mạch ở nhiều chỗ trên thân: đầu, tay, chân, mỗi vùng ba điểm, tổng chín điểm. Nạn Kinh hỏi thẳng: nếu mạch ở đâu cũng có, sao chỉ cần một chỗ? Và trả lời: vì cổ tay là nơi mạch các kinh hội về.

Lý do thực tế cũng dễ thấy: bắt mạch cổ tay không cần người bệnh cởi áo, không cần chạm vào đầu, chân. Với xã hội có lễ giáo chặt, nhất là khi thầy thuốc nam khám người bệnh nữ, đó là phép khám dùng được.

Nạn 2 và 18: chia một chỗ thành chín điểm

Bỏ chín điểm khắp thân, Nạn Kinh dựng lại chín điểm ngay trên cổ tay:

Dịch: Từ quan xuống xích là phần xích, nơi âm cai quản; từ quan lên ngư tế (gò cơ dưới ngón cái) là phần thốn, nơi dương cai quản.

Dịch: Ba bộ là thốn, quan, xích; chín hậu là phù, trung, trầm.

Tức là cùng tên "tam bộ cửu hậu" của Nội Kinh, nhưng Nạn Kinh đổi nghĩa: ba bộ không còn là đầu, tay, chân, mà là ba vị trí thốn, quan, xích trên cổ tay; mỗi vị trí ấn ba mức nông, vừa, sâu. Ba nhân ba là chín. Đây là khung bắt mạch mà mọi sách mạch học về sau, từ Mạch Kinh của Vương Thúc Hoà tới y thư Việt, đều dùng (bài mạch trong Đông y).

Đây là ví dụ đẹp về cách một văn bản cổ "cải cách" mà không tuyên bố cải cách: giữ nguyên tên gọi, đổi nội dung bên trong.

Những ý mới khác: mệnh môn, tam tiêu, năm loại thương hàn

Mệnh môn (nạn 36).

Dịch: Hai quả thận không phải đều là thận; bên trái là thận, bên phải là mệnh môn.

Nội Kinh dùng chữ "mệnh môn" để chỉ mắt. Nạn Kinh đặt nó vào thận bên phải, coi là chỗ chứa tinh thần, gốc của nguyên khí. Câu này mở ra một cuộc tranh luận kéo tới đời Minh, khi Triệu Hiến Khả đặt mệnh môn giữa hai thận; Hải Thượng Lãn Ông tiếp nhận dòng tranh luận ấy (bài Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh).

Tam tiêu "có tên không hình" (nạn 25). "Tâm chủ dữ tam tiêu vi biểu lý, câu hữu danh nhi vô hình" — Tâm bào và tam tiêu làm biểu lý, đều có tên mà không có hình. Câu này giải thích vì sao có mười hai kinh dù chỉ có mười một tạng phủ "thấy được", và để lại tranh luận về tam tiêu tới hôm nay (bài lục phủ, kỳ hằng chi phủ).

Năm loại thương hàn (nạn 58). "Thương hàn hữu ngũ: hữu trúng phong, hữu thương hàn, hữu thấp ôn, hữu nhiệt bệnh, hữu ôn bệnh." Câu này cho thấy chữ "thương hàn" thời Hán là một phạm trù rộng gồm cả bệnh ôn, nền cho cách hiểu Thương Hàn Luận và về sau cho cuộc tranh luận của phái ôn bệnh.

Ai viết Nạn Kinh

Truyền thống: sách đề "Tần Việt Nhân soạn". Tần Việt Nhân chính là Biển Thước, danh y thời Chiến Quốc có truyện trong Sử Ký (bài Hoa Đà, Biển Thước).

Văn bản cho thấy: Sử Ký chép truyện Biển Thước nhưng không nói ông viết sách này. Hán Thư Nghệ Văn Chí không ghi tên Nạn Kinh. Mốc chắc nhất là lời tựa Thương Hàn Luận của Trương Trọng Cảnh cuối Đông Hán:

Dịch: Soạn sách có dùng Tố Vấn, Cửu Quyển, Tám Mươi Mốt Nạn, Âm Dương Đại Luận, Thai Lư Dược Lục.

Vậy cuối Đông Hán đã có một sách tên "Tám mươi mốt nạn". Việc gắn tên Tần Việt Nhân thấy rõ trong các lời tựa, lời chú từ khoảng đời Đường trở đi. Cách nói thận trọng: sách thành văn trước hoặc trong đời Đông Hán, người soạn không rõ, truyền thống gắn với Biển Thước.

Sách cổ nói gì

Dịch: Thốn khẩu là chỗ mạch hội lớn, là chỗ mạch đập của kinh Thủ Thái Âm. — Nạn Kinh, nạn 1

Bình: lý do Nạn Kinh đưa ra là lý do của mô hình kinh lạc: mạch mười hai kinh đều hội về Phế, mà mạch Phế lộ ra ở cổ tay. Người hôm nay có thể không nhận mô hình ấy, nhưng vẫn thấy được giá trị lịch sử: từ đây, khám bệnh Đông y gắn liền với hình ảnh ba ngón tay đặt lên cổ tay. Một câu hỏi đã định dáng cả một nghề.

Đọc cho đúng mức

• Tác giả Tần Việt Nhân là truyền thống; văn bản chỉ chứng được sách có từ cuối Đông Hán.
• Cách chia sáu nhóm nạn là của các nhà chú giải, không phải của chính sách.
• Mạch học cổ truyền là hệ thống quan sát của thời cổ. Nghiên cứu hiện đại về độ tin cậy giữa các thầy khi bắt cùng một mạch cho kết quả không đồng đều; mạch không thay được đo huyết áp, điện tim, xét nghiệm.
• Khái niệm mệnh môn, tam tiêu là khái niệm lý luận, không tương ứng một cơ quan giải phẫu.

Việc nên làm

• Muốn đọc Nạn Kinh, đọc kèm Nội Kinh phần tương ứng để thấy chỗ sách "giải" và chỗ sách "đổi".
• Đọc kỹ nạn 1, 2, 18 trước; đó là phần ngắn nhất mà ảnh hưởng lâu nhất.
• Khi đi khám y học cổ truyền, bắt mạch là một phần; vẫn nên làm các xét nghiệm, đo đạc thầy thuốc chỉ định.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Bát Thập Nhất Nạn Kinh — nạn 1, 2, 18, 25, 36, 58 (nguyên văn đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán).
• Trương Trọng Cảnh — Thương Hàn Luận, lời tựa (nguyên văn câu "Soạn dụng Tố Vấn…").
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Tam bộ cửu hậu luận (đại ý).
• Sử Ký — Biển Thước liệt truyện (đại ý).