Tranh Mã đáo thành công: gốc thành ngữ, chuyện tám con ngựa của Chu Mục Vương và chỗ treo cho hợp

Tranh Mã đáo thành công thường treo ở phòng khách hoặc phòng làm việc, đầu ngựa chạy vào phía trong phòng chứ không chạy ra cửa, tâm tranh cao khoảng 1,45 – 1,5 m tính từ sàn. Thành ngữ "mã đáo thành công" gốc là chuyện chiến trận: ngựa về tới nơi là việc đã xong. Tranh tám con ngựa gắn với Bát Tuấn — tám ngựa kéo xe của Chu Mục Vương trong truyện cổ. Còn những lời như "treo là thăng tiến" là của người bán tranh.

"Mã đáo thành công": câu của chiến trận và đường xa

Thành ngữ này hay đi thành cặp "kỳ khai đắc thắng, mã đáo thành công" — cờ vừa mở đã thắng, ngựa vừa tới đã xong việc. Cụm này thấy nhiều trong tạp kịch, tiểu thuyết từ đời Nguyên – Minh trở đi (dẫn đại ý), dùng cho tướng ra trận, sứ giả đi xa, người đi thi.

Nghĩa gốc vì thế rất cụ thể: thời ngựa là phương tiện nhanh nhất, tin báo bằng ngựa về tới là tin việc đã thành. Câu này là lời chúc lên đường, không phải phép phong thủy. Nó không có trong Táng Thư, Bát Trạch Minh Kính hay bất kỳ sách nhà ở nào.

Người Việt dùng câu này rất rộng: chúc khai trương, chúc thi cử, chúc người đi làm ăn xa. Tranh ngựa mang câu ấy thành món quà quen của các dịp này, và từ quà tặng mà thành "tranh phong thủy".

Tám con ngựa: Bát Tuấn của Chu Mục Vương

Phần lớn tranh Mã đáo thành công vẽ tám con. Con số này có gốc trong truyện cổ hơn thành ngữ nhiều.

Mục Thiên Tử Truyện — một văn bản kể chuyện Chu Mục Vương đi tuần du phương Tây, được tìm thấy trong mộ cổ thời Tấn — chép tám con ngựa quý kéo xe của nhà vua. Theo bản lưu hành, tên tám con là Xích Ký, Đạo Ly, Bạch Nghĩa, Du Luân, Sơn Tử, Cừ Hoàng, Hoa Lưu, Lục Nhĩ (dẫn đại ý; các sách đời sau chép tên khác nhau). Sử Ký của Tư Mã Thiên cũng nhắc Tạo Phụ, người giỏi đánh xe, được Chu Mục Vương tin dùng với những con ngựa quý ấy (dẫn đại ý).

"Bát tuấn" — tám con ngựa tốt — từ đó thành đề tài vẽ lâu đời. Họa sĩ cung đình đời Thanh Lang Thế Ninh (một giáo sĩ người Ý làm việc trong cung) còn vẽ cả Bách Tuấn Đồ, trăm con ngựa, năm 1728. Sang thế kỷ 20, những con ngựa phi bằng mực tàu của họa sĩ Từ Bi Hồng trở thành kiểu mẫu mà phần lớn tranh ngựa in bán ở Việt Nam hôm nay đang chép lại.

Trong tiếng Quảng, "bát" (tám) đọc gần "phát" — lớp nghĩa thứ hai này được người bán tranh nhấn mạnh, nhưng nó đến sau chuyện Bát Tuấn rất lâu.

Số ngựa: tách tích cổ khỏi lời chào hàng

Đọc bảng để thấy: chỉ con số 8 và 100 có gốc tác phẩm, truyện cổ. Các con số khác là lời chúc bằng đồng âm. Không có sách nào nói số ngựa nào "kỵ". Chọn số ngựa theo bố cục tranh và theo bức tường là đủ.

Ngựa chạy về hướng nào: quy tắc dân gian và lý do thị giác

Quy tắc hay gặp nhất: đầu ngựa hướng vào trong nhà, không phi ra cửa — vì "ngựa về" mới là mã đáo, ngựa chạy ra cửa là "đi mất". Đây là lối nói dân gian, nhưng nó trùng với một nguyên tắc treo tranh có thật: mắt người nhìn tranh đi theo hướng chuyển động trong tranh. Ngựa chạy về phía giữa phòng thì kéo mắt vào trong, bố cục phòng chụm lại; ngựa chạy ra mép tường, ra cửa thì kéo mắt ra ngoài, cảm giác bức tranh "trôi" khỏi phòng.

Vài lời khuyên khác hay nghe và cách đọc:

• Ngựa thuộc Ngọ, phương Nam — nên treo tường phía Nam. Đây là phép phối địa chi với phương vị, có lý theo bảng can chi; nhưng không có sách nào bắt tranh ngựa phải ở phía Nam.
• Người tuổi Tý không nên treo tranh ngựa vì Tý – Ngọ xung. Đây là lời khuyên chỉ thấy trên mạng gần đây; không có trong sách nhà ở.
• Không treo tranh ngựa phi trong phòng ngủ. Lý do được nói là ngựa phi "động", phòng ngủ cần "tĩnh". Về thị giác cũng vậy: một đàn ngựa tung bờm đối diện giường không phải thứ dễ nhìn trước khi ngủ.

Treo ở đâu, cao bao nhiêu: số đo cụ thể

Chỗ hợp nhất cho tranh ngựa là phòng khách (tường sau sofa, tường đối diện cửa vào nhưng không chắn lối) và phòng làm việc (sau lưng bàn hoặc tường bên). Vài con số người treo tranh hay dùng:

Mấy điều kỹ thuật: tranh khung gỗ lớn có thể nặng trên 10 kg — tường thạch cao cần tắc kê chuyên dụng, tranh dài nên treo hai điểm cho khỏi lệch. Tranh in vải tránh nắng chiếu thẳng vì mực in phai nhanh.

Còn chuyện "kích thước tranh theo Lỗ Ban" mà nhiều nơi bán tranh quảng cáo: thước Lỗ Ban là thước nghề mộc, dùng đo cửa, giường, bàn, bếp. Bộ sách nghề mộc không nói tới tranh treo. Nếu người bán nói tranh "chuẩn Lỗ Ban", hỏi lại họ dùng thước nào (52,2 cm, 42,9 cm hay 38,8 cm) — ba thước cho ba kết quả khác nhau.

Bài tranh treo phòng khách bàn các đề tài tranh khác, bài tranh sơn thủy treo hướng nào bàn riêng tranh núi sông; vị trí sofa và tường treo xem bài vị trí đặt sofa. Ai thích ngựa ở dạng tượng đặt bàn thì có bài tượng ngựa đặt ở đâu.

Đọc cho đúng mức

• Mục Thiên Tử Truyện, Sử Ký dẫn đại ý; tên tám con ngựa theo bản lưu hành, các sách chép khác nhau.
• Thành ngữ "mã đáo thành công" dẫn đại ý theo cách dùng phổ biến trong văn học Nguyên – Minh; chúng tôi không dẫn một tác phẩm cụ thể làm gốc.
• Các quy tắc chiều ngựa chạy, phương Nam, tuổi xung là lối nói dân gian và lời khuyên trên mạng, không có trong sách phong thủy cổ.
• Số đo treo tranh là thông lệ của người làm trưng bày, không phải quy chuẩn.
• Không có bằng chứng nào cho thấy treo tranh ngựa làm thay đổi công việc hay thu nhập; tranh đẹp, treo đúng chỗ thì làm phòng dễ chịu — thế là đủ.

Việc nên làm

• Chọn đề tài vì thích: tám ngựa theo tích Bát Tuấn, một ngựa theo ý "mã đáo".
• Treo ở phòng khách hoặc phòng làm việc; không treo đối diện giường.
• Cho ngựa chạy về phía giữa phòng, không phi ra cửa.
• Đo trước: tâm tranh khoảng 1,45 – 1,5 m; trên sofa cách lưng 20 – 25 cm, rộng khoảng 2/3 sofa.
• Tranh nặng: tắc kê đúng loại tường, hai điểm treo; tránh nắng chiếu.

Với người thích hình ảnh con ngựa như một lời chúc lên đường, ngoài tranh còn có thể chọn một vật nhỏ mang hành Hỏa của chi Ngọ, đặt ở bàn làm việc — như lời nhắc giữ nhịp và tinh thần tiến tới, không phải lời hứa thành công:

Nguồn tham khảo

• Mục Thiên Tử Truyện — tám con ngựa của Chu Mục Vương (dẫn đại ý; tên ngựa theo bản lưu hành).
• Sử Ký — Tư Mã Thiên, chuyện Tạo Phụ đánh xe cho Chu Mục Vương (dẫn đại ý).
• Thành ngữ "kỳ khai đắc thắng, mã đáo thành công" — cách dùng trong văn học Nguyên – Minh (dẫn đại ý).
• Bách Tuấn Đồ — Lang Thế Ninh, 1728; tranh ngựa của Từ Bi Hồng, thế kỷ 20.
• Thông lệ treo tranh của người làm trưng bày (tham chiếu chung).