Liễu Trang tướng pháp: Viên Liễu Trang, thầy tướng đời Minh và giai thoại xem tướng Chu Đệ

Liễu Trang tướng pháp là bộ tướng thư mang tên Viên Củng (1335–1410), hiệu Liễu Trang, thầy tướng đầu đời Minh có truyện trong Minh Sử. Ông nổi tiếng vì nhận ra Yên vương Chu Đệ lẫn giữa đám vệ sĩ và đoán người ấy sẽ làm vua. Sách mang tên ông là bản tập hợp đời sau, dày nhất ở phần khí sắc.

Viên Củng là ai: một thầy tướng có hồ sơ trong chính sử

Hiếm thầy tướng nào được chính sử chép kỹ như Viên Củng. Minh Sử đặt ông vào phần Phương Kỹ truyện — phần dành cho thầy thuốc, thầy bói, thầy tướng, nhà thiên văn — cùng chỗ với nhiều người có nghề thuật khác. Theo truyện ấy, ông tên chữ Đình Ngọc, người huyện Ngân, đất Chiết Giang ngày nay, tự xưng Liễu Trang cư sĩ.

Điều đáng đọc nhất trong truyện không phải những lần đoán trúng, mà là đoạn kể ông học nghề thế nào. Đại ý: ông từng đi biển, gặp một vị dị tăng tên Biệt Cổ Nhai, được truyền phép xem tướng. Vị tăng bắt ông luyện mắt trước khi được xem người:

• nhìn thẳng mặt trời cho tới khi mắt hoa;
• rải đậu đỏ, đậu đen lẫn nhau trong buồng tối rồi nhặt cho đúng màu;
• treo chỉ năm màu ngoài cửa sổ, đứng trong nhà nhìn dưới ánh trăng mà gọi tên từng màu.

Khi phân biệt không sai mới được xem người. Và phép của ông, Minh Sử chép, là xem vào ban đêm, thắp hai bó đuốc, nhìn hình trạng và khí sắc của người, rồi đối chiếu thêm với năm tháng sinh.

Đọc kỹ ba bài tập ấy sẽ hiểu Liễu Trang coi cái gì là cốt lõi của nghề: phân biệt sắc độ thật nhỏ trong ánh sáng kém. Đó là kỹ năng của người xem khí sắc — những vệt màu mờ trên trán, dưới mắt, quanh mũi — chứ không phải của người tra bảng hình mũi, hình tai. Phần còn lại của tiếng tăm ông đều đứng trên cái nền ấy.

Giai thoại Chu Đệ: đọc nguyên một cảnh

Chuyện nổi tiếng nhất về Liễu Trang chép trong Minh Sử, và nó đi qua một người trung gian: nhà sư Đạo Diễn, tức Diêu Quảng Hiếu, mưu sĩ thân cận nhất của Yên vương Chu Đệ.

Lần gặp Đạo Diễn. Theo truyện Diêu Quảng Hiếu trong Minh Sử, Liễu Trang gặp nhà sư ở chùa trên núi Tung Sơn, nhìn rồi nói đại ý: nhà sư gì lạ vậy, mắt hình tam giác, dáng như hổ bệnh, tính ắt thích giết chóc, là hạng người như Lưu Bỉnh Trung. Lưu Bỉnh Trung là nhà sư làm mưu sĩ cho Hốt Tất Liệt dựng nhà Nguyên. Sử chép Đạo Diễn nghe xong thì rất mừng — một lời phán nghe như chê, mà người nghe hiểu là được ví với bậc khai quốc.

Lần thử ở quán rượu. Đạo Diễn tiến cử Liễu Trang với Yên vương. Chu Đệ muốn thử, chọn chín vệ sĩ dáng người giống mình, ăn mặc như nhau, cầm cung tên ngồi uống rượu trong quán, mình lẫn vào giữa. Liễu Trang vừa nhìn đã bước tới quỳ trước Chu Đệ, nói đại ý: sao điện hạ lại xem nhẹ thân mình mà tới chốn này. Chín người kia cười cho là nhầm; ông càng nói chắc.

Lời phán trong cung. Yên vương đứng dậy về, rồi cho gọi Liễu Trang vào cung xem kỹ. Lời ông được chép lại (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"): đi như rồng, bước như hổ, góc trán bên trái nhô cao, là tướng thiên tử thái bình; tới tuổi bốn mươi, râu dài quá rốn thì lên ngôi.

Đoạn hay bị bỏ qua. Minh Sử chép tiếp: Liễu Trang còn xem cho các tướng tá, binh lính trong phủ Yên vương, hứa với ai cũng sẽ thành công hầu tướng soái. Yên vương sợ lời ấy lộ ra ngoài, cho ông về quê. Đến khi lên ngôi, mới vời ông ra, cho làm Thái Thường Tự thừa.

Chu Đệ sinh năm 1360, khởi binh năm 1399 trong cuộc chiến mà sử gọi là Tĩnh Nạn, lên ngôi năm 1402 — tức là khoảng bốn mươi hai tuổi. Con số "bốn mươi" trong lời đoán trúng gần đúng.

Đọc giai thoại như một văn bản chính trị

Một người làm sử nghiêm túc sẽ đặt ba câu hỏi trước khi tin chuyện này.

Ai cần câu chuyện này? Chu Đệ lên ngôi bằng cách đánh đổ cháu mình là vua Kiến Văn. Một triều vua cướp ngôi cần chứng cứ rằng trời đã định từ trước, và lời một thầy tướng nổi tiếng là loại chứng cứ rất được ưa. Thực Lục đời Hồng Vũ còn bị sửa lại dưới thời Vĩnh Lạc để hợp với quan điểm của người thắng; Minh Sử thì do triều Thanh soạn, dựa trên chính những tư liệu đời Minh ấy.

Lời đoán đã làm gì? Đoạn Liễu Trang hứa công hầu cho từng người trong phủ cho thấy lời tướng ở đây không chỉ đoán, mà làm việc: nó trấn an, nó cổ vũ những người sắp liều mạng theo một cuộc khởi binh. Chu Đệ đuổi ông về vì sợ lộ, nghĩa là chính ông vua cũng hiểu lời ấy có sức nặng chính trị, không chỉ là chuyện số.

Khuôn chuyện có quen không? Có. Lã Công xem tướng Lưu Bang rồi gả con gái (bài Lã Công xem tướng Lưu Bang), Viên Thiên Cương xem tướng đứa trẻ họ Võ (bài Viên Thiên Cương, Lý Thuần Phong), Hứa Phụ xem tướng mẹ vua Hán Văn Đế (bài Hứa Phụ xem tướng) — đều là chuyện "người tướng giỏi nhận ra chân mệnh thiên tử khi còn hàn vi", và đều được chép khi ông vua ấy đã ngồi vững. Chuyện Liễu Trang thuộc đúng thể loại này.

Không cần kết luận Liễu Trang là người bịa. Rất có thể ông có thật tài quan sát, và có thật cuộc gặp. Nhưng câu chữ cụ thể của lời đoán, và độ khớp của nó với kết quả, là phần mà ta nên đọc như văn của người thắng.

Viên Trung Triệt: người con nối nghề và làm sách

Con Liễu Trang là Viên Trung Triệt (1376–1458), cũng theo nghề tướng, làm quan ở Thượng Bảo ty dưới triều Vĩnh Lạc. Minh Sử chép ông kèm truyện cha. Với người học tướng, Trung Triệt quan trọng hơn cha ở một điểm: ông là người làm sách.

• Cổ Kim Thức Giám: một bộ gom các chuyện xem tướng trong sử từ xưa tới đời ông, xếp theo người. Đây là kiểu sách "án lệ": không dạy phép, mà kể ai đã xem ai và đoán gì. Đọc nó giống đọc sổ tay ghi những lần trúng của cả nghề — và cũng vì thế, không có lần trật nào.
• Thần Tướng Toàn Biên: bộ tổng tập tướng thuật lớn nhất, lưu hành với lời đề "Trần Đoàn bí truyền, Viên Trung Triệt đính chính". Bài Thần Tướng Toàn Biên bàn kỹ chuyện phần nào gốc, phần nào chép thêm.

Nhờ hai cha con, đầu đời Minh trở thành mốc gom tướng thuật thành sách lớn — giống như vai trò mà các bản Ma Y đóng ở tầng sách bình dân (xem Ma Y Thần Tướng).

Sách Liễu Trang Tướng Pháp có gì

Truyện Viên Củng trong Minh Sử nói nhiều về tài xem tướng của ông, nhưng không nói ông soạn một bộ tướng thư. Sách mang tên Liễu Trang Tướng Pháp (hay Liễu Trang Thần Tướng) mà ta đọc hôm nay là bản lưu hành đời sau, các bản in khác nhau về số quyển và thứ tự. Những khối thường gặp:

Cái khung hỏi đáp "vua hỏi, thầy đáp" là một lối viết sách quen thuộc, mượn uy một cuộc gặp lịch sử để giảng phép. Nó cho biết người biên soạn muốn sách được đọc như lời của Liễu Trang; nó không chứng minh đó là lời của ông.

Khí sắc: chỗ Liễu Trang khác Ma Y

Nếu Ma Y mạnh ở bản đồ — mười hai cung, lưu niên bộ vị — thì dòng Liễu Trang mạnh ở thời: hôm nay sắc mặt người này thế nào, tháng này vùng nào sáng lên, vùng nào xám đi. Bài khí sắc đã đặt bảng màu chung của các sách; ở đây chỉ nói chỗ khác về phương pháp.

Xem bằng đuốc, không xem bằng nắng. Nghe lạ, nhưng có lý. Ánh nắng ban ngày đổi màu theo giờ, theo mây, theo tường nhà hắt lại; hai bó đuốc đặt cố định cho một nguồn sáng đều, ấm, lặp lại được giữa các lần xem. Liễu Trang đang cố làm cái mà người chụp ảnh hôm nay gọi là giữ nguyên điều kiện ánh sáng để so sánh.

Đối chiếu với năm tháng sinh. Minh Sử nói ông xem khí sắc rồi "tham" thêm năm tháng sinh. Tức là ngay từ đầu, Liễu Trang không coi tướng là một phép đứng một mình; ông đặt nó cạnh mệnh. Cách làm này giải thích vì sao trong sách mang tên ông, khí sắc được gắn với mùa và tháng.

Chỗ yếu cũng nằm ở đây. Sắc mặt đổi theo giấc ngủ, rượu, nắng gió, bệnh, và theo cả ánh đèn. Một người mất ngủ ba đêm có "khí sắc xấu" hoàn toàn chính đáng — nhưng đó là chuyện sức khoẻ, không phải chuyện vận. Ở điểm này tướng thuật chạm vào y học, và khi hai bên chồng nhau, nên tin bác sĩ trước.

Sách cổ nói gì

Đi như rồng, bước như hổ, góc trán nhô cao chọc trời, là bậc thiên tử thái bình. Tới tuổi bốn mươi, râu dài quá rốn, thì lên ngôi báu. — Minh Sử, Phương Kỹ truyện, truyện Viên Củng (lời Liễu Trang xem tướng Yên vương)

Bình: để ý thứ tự của lời phán. Hai vế đầu là dáng đi — động tướng, thứ chỉ thấy khi người ta di chuyển — rồi mới tới một bộ vị trên trán. Lời đoán thời điểm thì gắn với râu, một thứ mọc theo năm tháng. Đọc như một bài học nghề, đây là lời của người xem tướng động trước tướng tĩnh (bài tướng đi bàn phần này). Đọc như sử, đây là một câu được chép lại sau khi Chu Đệ đã lên ngôi, nên độ khớp với kết quả không nói được gì về tài đoán.

Minh Sử, truyện Diêu Quảng Hiếu, đại ý: Liễu Trang thấy Đạo Diễn, nói nhà sư này mắt tam giác, hình như hổ bệnh, tính ắt thích giết, là hạng Lưu Bỉnh Trung; Đạo Diễn nghe thì rất mừng.

Bình: một lời phán nghe như nói xấu mà người nghe lại mừng — vì cái người ấy muốn nghe không phải "tốt hay xấu" mà là "có làm nên việc lớn không". Lời tướng được đón nhận tuỳ người nghe đang mong gì; đó là một bài học đáng nhớ hơn cả bản thân lời phán.

Đọc cho đúng mức

Tách ba tầng. Viên Củng là người có thật, có truyện trong chính sử: tin được. Những lần ông xem trúng: là sử chép sau sự kiện, chỉ giữ lần trúng. Sách Liễu Trang Tướng Pháp: là bản tập hợp mang tên ông, không có chứng cứ ông tự viết.

Chính sử không phải bằng chứng cho tướng thuật. Việc Minh Sử chép một lời đoán trúng chỉ cho biết lời ấy được tin và được ghi; nó không cho biết bao nhiêu lời khác đã trật. Đây là chỗ mà mọi giai thoại tướng thuật đều vướng.

Khí sắc dễ lẫn với sức khoẻ. Phần mạnh nhất của dòng Liễu Trang cũng là phần dễ gây hiểu lầm nhất: thấy mặt vàng, mặt xám, quầng mắt thâm mà đọc thành vận là bỏ qua một tín hiệu cơ thể.

Phái khác. Các thầy tướng theo dòng Ma Y coi bản đồ bộ vị là gốc, khí sắc là ngọn; dòng Liễu Trang đẩy khí sắc lên ngang hàng. Băng Giám về sau gói lại bằng một câu: bộ mặt như mệnh, khí sắc như vận (xem Băng Giám).

Việc nên làm

• Khi đọc Liễu Trang Tướng Pháp, đọc phần khí sắc trước vì đó là phần riêng của dòng này; phần bộ vị đã có ở Ma Y.
• Đọc phần Vĩnh Lạc bách vấn như một sách giáo khoa dạng hỏi đáp, không như biên bản lịch sử.
• Nếu muốn hiểu giai thoại Chu Đệ, đọc kèm truyện Diêu Quảng Hiếu và lịch sử cuộc Tĩnh Nạn; câu chuyện sẽ có nghĩa khác hẳn.
• Thấy sắc mặt mình hay người thân thay đổi kéo dài, đi khám trước rồi hẵng nghĩ tới sách.

Nguồn tham khảo

• Minh Sử — Phương Kỹ truyện, truyện Viên Củng, phụ truyện Viên Trung Triệt (lời đoán Yên vương dẫn nguyên văn; phần còn lại đại ý).
• Minh Sử — truyện Diêu Quảng Hiếu, đoạn Viên Củng xem tướng Đạo Diễn (đại ý).
• Liễu Trang Tướng Pháp, bản lưu hành — phần khí sắc, phần Vĩnh Lạc bách vấn (đại ý; các bản in khác nhau về số quyển).
• Viên Trung Triệt — Cổ Kim Thức Giám (đại ý, để đối chiếu thể loại).