Tướng thuật ở Việt Nam: thầy tướng chợ, sách tướng in trước 1975 và ca dao tự cãi nhau

Tướng thuật ở Việt Nam chủ yếu là sách Hán truyền sang — Ma Y là sách nền — cộng với bản dịch, bản lược thuật quốc ngữ đời sau. Cái thuần Việt nhất không nằm trong sách mà nằm ở ba chỗ: những thầy tướng ngồi chợ, những chữ tướng thuật đã thấm vào tiếng nói hằng ngày, và ca dao tục ngữ — nơi người Việt vừa tin vừa cãi việc xem mặt.

Trong sử: lời khen tướng của nhà sư

Sử Việt chép chuyện xem tướng ít hơn sử Trung Hoa nhiều, và cách chép cũng khác. Đoạn nổi tiếng nhất là ở đầu kỷ nhà Lý trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư: Lý Công Uẩn thuở nhỏ được sư Lý Khánh Văn nuôi ở chùa; sư Vạn Hạnh thấy cậu bé, khen đại ý rằng đứa trẻ này không phải người thường, lớn lên ắt gỡ được rối ren, làm bậc minh chủ trong thiên hạ.

Đặt cạnh những chuyện Lã Công xem tướng Lưu Bang hay Liễu Trang xem tướng Chu Đệ (bài Liễu Trang tướng pháp), chuyện này thuộc cùng thể loại "người tinh mắt nhận ra bậc đế vương khi còn hàn vi", và cũng được chép sau khi Lý Công Uẩn đã lên ngôi. Điểm khác là người nói không phải thầy tướng chuyên nghề, mà là một nhà sư — người có uy tín đạo đức và quan hệ chính trị thật với triều mới. Bài thiền sư Vạn Hạnh bàn vai trò ấy.

Đó là một nét đáng để ý: ở Việt Nam, lời "biết người" có trọng lượng thường đến từ nhà sư, nhà nho, người già trong làng, nhiều hơn từ thầy tướng có danh. Tướng thuật như một nghề có tên tuổi, có dòng phái riêng, gần như không để lại dấu trong sử Việt.

Tướng thuật trong tiếng Việt hằng ngày

Nơi tướng thuật thấm sâu nhất vào đời sống Việt là ngôn ngữ. Rất nhiều cách nói thường ngày mang dấu tướng thư mà người dùng không để ý:

Bảng này cho thấy một điều: người Việt không cần đọc Ma Y mà vẫn "xem tướng" hằng ngày, qua những chữ đã thành sẵn. Và cũng qua đó, những định kiến của tướng thư đi vào lời nói mà không ai phải chịu trách nhiệm — "mắt ti hí" thành lời chê mà không cần lý do. Bài tam đình và các kiểu mắt giải nghĩa gốc của vài chữ trong bảng.

Thầy tướng chợ: nghề đọc người trong hai phút

Hình ảnh quen thuộc của tướng thuật ở Việt Nam không phải một cuốn sách mà là một người: ngồi ghế nhựa ở góc chợ, cổng chùa, bến xe, đôi khi kiêm xem chỉ tay, xem tuổi. Không có hồ sơ, không có trường phái, nhưng có một kỹ năng thật: đọc người lạ thật nhanh.

Quan sát cách làm của một thầy tướng chợ sẽ thấy phần lớn thông tin đến từ những thứ không thuộc sách tướng:

• Tay: chai ở lòng bàn tay, móng có dầu máy, có mực, có phấn — gợi nghề.
• Quần áo, đồ đeo: mới hay cũ, nhẫn cưới, đồng hồ — gợi hoàn cảnh.
• Giọng nói: giọng vùng nào, nói nhanh hay chậm.
• Lý do ngồi xuống: người trẻ ngồi xuống thường hỏi chuyện tình, chuyện thi; người trung niên hỏi chuyện tiền, chuyện con; người đi cùng người khác thường hỏi chuyện đôi lứa.
• Phản ứng: thầy nói một câu chung, nhìn nét mặt người nghe, rồi đi tiếp theo hướng người ấy gật.

Giới nghiên cứu gọi lối này là đọc lạnh: suy từ dấu hiệu nhỏ và từ phản ứng của người nghe. Kết hợp với những câu chung chung ai nghe cũng thấy đúng — "bề ngoài cứng nhưng trong lòng nhiều lo nghĩ", "từng bị người thân hiểu lầm" — là đủ để người nghe tin thầy "nói trúng". Bài hiệu ứng Barnum giải thích cơ chế này.

Nói vậy không phải để coi thường những người làm nghề này. Đọc lạnh là một kỹ năng quan sát thật, và một thầy tướng chợ giỏi thường nói chuyện tử tế, khuyên người ta những điều bình thường mà có ích: giữ sức khoẻ, đừng vội, nghĩ cho con. Cái cần tỉnh là: những điều thầy nói đúng thường đến từ quan sát hành vi và hoàn cảnh, không phải từ hình mũi.

Sách tướng in quốc ngữ: từ bản dịch tới sách bỏ túi

Khi chữ quốc ngữ phổ biến trong thế kỷ XX, sách tướng cũng chuyển sang quốc ngữ. Trên các sạp sách cũ ngày nay vẫn gặp nhiều sách tướng in ở Hà Nội, Sài Gòn từ trước 1975. Nhìn chung có ba loại:

1. Bản dịch, lược thuật tướng thư Hán: chủ yếu là các bản Ma Y, đôi khi Liễu Trang, Thần Tướng Toàn Biên. Bản tốt có giữ chữ Hán hoặc phiên âm câu phú, có chú thích; bản kém chỉ còn lời đoán.
2. Sách tổng hợp: gom tướng mặt, chỉ tay, nốt ruồi, có khi cả tướng phương Tây, viết lại theo giọng người soạn, ít ghi nguồn.
3. Sách mỏng, sách bỏ túi: in rẻ, tranh vẽ đơn giản, lời đoán ngắn — loại sách gần với thầy tướng chợ nhất.

Bài này cố ý không liệt kê tên sách và tác giả. Tên sách tướng quốc ngữ bị chép sai rất nhiều trên mạng — sai tên người soạn, gộp hai sách làm một, gán năm in tuỳ ý. Tên nào chưa kiểm được trên thư mục thư viện thì chúng tôi chưa ghi; thư mục chi tiết sẽ nằm ở bài sách tướng tiếng Việt khi đã đối chiếu xong.

Một nhận xét chung có thể nói chắc: sách tướng quốc ngữ gần như không có phần phản biện — không ai dịch kèm thiên Phi Tướng của Tuân Tử (bài Tuân Tử Phi Tướng) hay bàn chuyện tác giả gán tên. Người đọc Việt nhận tướng thuật dưới dạng đã gọt hết lớp tranh luận, chỉ còn lời phán.

Ca dao, tục ngữ: người Việt cãi nhau về khuôn mặt

Nếu sách tướng quốc ngữ thiếu phản biện, thì ca dao tục ngữ lại đầy. Đặt cạnh nhau, chúng chia thành mấy phe rõ rệt.

Phe tin mặt. "Trông mặt mà bắt hình dong", "Nhân hiền tại mạo", "Khôn ngoan hiện ra mặt, què quặt hiện ra chân tay". Ở đây khuôn mặt là chỗ lòng người lộ ra.

Phe nghi mặt. "Tốt gỗ hơn tốt nước sơn, xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người", "Cái nết đánh chết cái đẹp", "Mặt người dạ thú", "Mặt sứa gan lim". Câu cuối đặc biệt hay: mặt mềm như sứa mà gan cứng như gỗ lim — một lời bác tướng thuật gọn hơn cả Tuân Tử.

Phe phán theo hình. "Những người ti hí mắt lươn, trai thì trộm cướp, gái buôn chồng người", "Những người béo trục béo tròn, ăn vụng như chớp, đánh đòn không đau". Đây là tướng thuật ở dạng thô nhất: một hình dáng gắn với một tật xấu, không cần lý lẽ.

Phe hai mặt chuẩn. "Đàn ông miệng rộng thì sang, đàn bà miệng rộng tan hoang cửa nhà". Cùng một nét, đàn ông được khen, đàn bà bị chê. Câu này cho thấy rõ nhất rằng những lời phán theo tướng không đo khuôn mặt, mà đo kỳ vọng xã hội dành cho từng giới.

Hai phe đầu tồn tại song song, giống y cuộc tranh luận giữa tướng thư và Tuân Tử hai nghìn năm trước. Còn hai phe sau là phần site này dẫn ra để phân tích định kiến, không để dùng.

Hôm nay: từ chợ lên mạng

Tướng thuật ở Việt Nam hôm nay chuyển dần từ góc chợ lên màn hình: bài viết "nốt ruồi này nghĩa là gì", video "xem tướng người nổi tiếng", ứng dụng chụp mặt rồi trả lời đoán. Có ba thay đổi đáng để ý:

• Mất người đối diện. Thầy tướng chợ ít nhất còn nhìn người thật, nghe giọng, thấy tay. Bài viết và ứng dụng chỉ có một tấm ảnh — mất hết phần thần, khí, cử chỉ mà chính tướng thư coi trọng nhất (bài xem tướng qua ảnh).
• Phóng đại lời phán. Tiêu đề càng chắc càng nhiều người bấm, nên lời đoán trên mạng thường nặng hơn cả sách gốc.
• Trích dẫn trôi. Câu phú được gắn tên sách tuỳ tiện — trang này ghi Ma Y, trang kia ghi Thủy Kính (bài Thủy Kính Tập nói kỹ chuyện này).

Sách cổ nói gì

Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, kỷ nhà Lý, đại ý: sư Vạn Hạnh thấy Lý Công Uẩn lúc nhỏ, khen rằng đứa trẻ này không phải người thường, mai sau lớn lên ắt có thể gỡ rối ren, làm bậc minh chủ trong thiên hạ.

Bình: đây là lời khen người, không phải lời đoán theo bộ vị — sử không chép sư nhìn mũi hay trán. Cách sử Việt chép "tướng" là chép sự nhận ra con người, và người nhận ra là một bậc tu hành có uy tín. Đó là cái khác với dòng tướng thư Trung Hoa, nơi lời đoán thường gắn với một bộ phận cụ thể (như "vằn dọc vào miệng" của Hứa Phụ).

Tục ngữ: "Tốt gỗ hơn tốt nước sơn, xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người."

Bình: câu tục ngữ này gần như là bản dịch dân gian của thiên Phi Tướng — "tướng hình bất như luận tâm". Người Việt không cần đọc Tuân Tử để đi tới cùng một kết luận.

Đọc cho đúng mức

Ít tư liệu sử. Tướng thuật Việt Nam như một nghề có dòng phái gần như không để lại văn bản riêng; phần lớn ta biết qua sách Hán truyền sang, sách quốc ngữ thế kỷ XX và lời truyền miệng.

Ca dao không phải một tiếng nói. Ca dao tục ngữ là kho của nhiều đời, nhiều vùng, tự mâu thuẫn. Dẫn một câu để chứng minh "người Việt tin tướng" cũng dễ như dẫn một câu để chứng minh điều ngược lại.

Tên sách in cần kiểm. Những thông tin về sách tướng quốc ngữ trên mạng hay sai tên tác giả, năm in. Chúng tôi chỉ ghi khi đã đối chiếu thư mục thư viện.

Lời phán theo giới, theo hình là định kiến. Những câu như "đàn bà miệng rộng" được dẫn để thấy định kiến hoạt động thế nào, không phải để đọc người.

Việc nên làm

• Khi gặp thầy tướng, để ý xem lời nói trúng đến từ đâu: từ khuôn mặt, hay từ tay, quần áo, giọng nói và phản ứng của chính mình.
• Ghi lại lời xem tướng, phân ra câu kiểm được và câu chung chung; đọc lại sau một thời gian.
• Khi mua sách tướng cũ, chọn bản có ghi nguồn dịch, có chữ Hán hoặc phiên âm đối chiếu.
• Với ca dao về tướng, đọc theo cặp: một câu tin mặt đi với một câu nghi mặt, để thấy người xưa đã tự cãi nhau ra sao.
• Tránh dùng những chữ chê theo hình dạng ("mắt ti hí", "mặt gian") để nói về người thật.

Nguồn tham khảo

• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — Bản kỷ, kỷ nhà Lý, đoạn Lý Thái Tổ thuở nhỏ và lời sư Vạn Hạnh (đại ý).
• Nguyễn Văn Ngọc — Tục ngữ phong dao (tham khảo các câu tục ngữ, ca dao về tướng mạo).
• Vũ Ngọc Phan — Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam (tham khảo).
• Ma Y Tướng Pháp, bản lưu hành — để đối chiếu gốc các cách nói về hình mặt (đại ý).