Thần Tướng Toàn Biên: bộ tổng tập tướng thuật mang tên Trần Đoàn, Viên Trung Triệt — phần nào gốc, nên đọc phần nào

Thần Tướng Toàn Biên là bộ tổng tập tướng thuật lớn nhất còn lưu hành, đề "Trần Đoàn bí truyền, Viên Trung Triệt đính chính". Thực chất đó là một kho gom nhiều lớp văn bản: vài phú cũ có đời sống riêng, nhiều ca quyết vô danh dùng chung với Ma Y, và phần biên soạn đời Minh. Đọc phần tổng luận và khung trước, phần lời đoán sau.

Lời đề tác giả nói gì, và không nói gì

Mở các bản Toàn Biên sẽ thấy hai cái tên. Trần Đoàn đời Tống là người "truyền"; Viên Trung Triệt đời Minh, con thầy tướng Liễu Trang, là người "đính chính". Cách đề này rất quen trong sách thuật số: một danh nhân xa xưa làm gốc, một người gần hơn đứng ra chỉnh lý.

Hai cái tên có độ tin khác hẳn nhau:

• Trần Đoàn là đạo sĩ có thật, có truyện trong Tống Sử, nhưng truyện ấy không nhắc gì đến tướng thuật (bài Trần Đoàn xếp các lớp gán tên cho ông theo độ tin). Gắn Toàn Biên vào ông là gán uy tín, không phải ghi tác giả.
• Viên Trung Triệt là người có thật, theo nghề tướng của cha, làm quan dưới triều Vĩnh Lạc, có soạn sách — Cổ Kim Thức Giám là bộ gom chuyện xem tướng trong sử mang tên ông. Việc ông tham gia chỉnh lý một bộ tướng thư là có thể, nhưng bản ta đọc hôm nay đã qua tay nhiều lần in lại đời Thanh, nên không thể nói chữ nào là của ông.

Cách đọc an toàn: coi Toàn Biên là bộ sách đời Minh – Thanh gom tướng thuật lưu hành, chứ không phải sách của một người. Bài Liễu Trang tướng pháp kể về hai cha con họ Viên.

Một kho gom: năm lớp văn bản chồng lên nhau

Không ai tách lớp được Toàn Biên tới từng câu. Nhưng nhìn vào chính văn bản, có thể chia thành mấy lớp theo dấu hiệu bên trong — văn phong, tên gán, chỗ trùng với sách khác — rồi đặt độ tin cho từng lớp.

Bảng này không phải kết luận của giới văn bản học, mà là cách đọc thận trọng: chỗ nào có thể kiểm ở ngoài thì dựa vào đó; chỗ nào chỉ có trong bộ này thì đọc nhẹ tay.

Toàn Biên và Ma Y: hai cửa vào một kho

Người mới đọc hay hỏi: Ma Y Thần Tướng và Thần Tướng Toàn Biên khác nhau thế nào? Câu trả lời thật thà là trùng nhau rất nhiều. Các khối khung (tam đình, mười hai cung, lưu niên bộ vị), nhiều bài ca phú, cả Tâm Tướng thiên gán cho Trần Đoàn, đều gặp ở cả hai.

Khác nhau chủ yếu ở độ dày và cách xếp:

• Ma Y gọn, thiên về bộ vị và tranh, hợp với người học nghề — bài Ma Y Thần Tướng.
• Toàn Biên dày hơn, chép thêm nhiều thiên tổng luận, nhiều bài phú, phần khí sắc và phần phân loại hình người kỹ hơn, có cả những thiên mang tên các danh gia xưa.

Có thể hình dung một kho tướng thuật chung đã lưu hành từ đời Tống – Nguyên tới Minh, và Ma Y với Toàn Biên là hai cách múc ra từ kho ấy, một bên múc ít mà gọn, một bên múc nhiều mà nặng. Chính vì vậy, khi thấy hai sách nói giống nhau, đó không phải hai nguồn xác nhận nhau, mà là cùng một nguồn được in hai lần.

Toàn Biên vào bộ sách của triều đình

Đầu đời Thanh, khi soạn bộ loại thư khổng lồ Cổ Kim Đồ Thư Tập Thành (hoàn thành dưới thời Ung Chính), người biên tập đưa Thần Tướng Toàn Biên vào phần Nghệ Thuật điển, mục Tướng Thuật. Việc này giúp Toàn Biên có một bản in "chính thức", được chép lại nhiều về sau.

Nhưng nên phân biệt hai bộ sách lớn đời Thanh:

• Cổ Kim Đồ Thư Tập Thành là loại thư — gom tư liệu theo đề mục, không xét nhiều về giá trị.
• Tứ Khố Toàn Thư là tuyển tập — chọn sách đáng giữ và viết lời đề yếu đánh giá. Phần tướng thư của Tứ Khố chỉ chép vài bộ như Nguyệt Ba Động Trung Ký, Ngọc Quản Chiếu Thần Cục, Thái Thanh Thần Giám, Nhân Luân Đại Thống Phú.

Toàn Biên có mặt ở bộ thứ nhất, không có ở bộ thứ hai — một chi tiết nói khá nhiều về cách giới học giả đời Thanh nhìn nó: là tư liệu nghề cần lưu, chưa phải văn bản đáng tuyển. Bài Thủy Kính Tập và Nhân Luân Đại Thống Phú giới thiệu một trong những bộ được Tứ Khố chọn.

Thập quán: mười điều xem, và vì sao bắt đầu bằng uy nghi

Phần đáng đọc nhất của Toàn Biên với người hôm nay là những thiên tổng luận ở đầu sách, trong đó nổi tiếng là Thập quán — mười điều cần xem khi nhìn một người. Thứ tự các mục giữa các bản có chỗ khác, nhưng ba mục đầu khá ổn định, đại ý:

1. Xem uy nghi. Như hổ xuống núi mà trăm thú tự sợ, như chim ưng bay lên mà cáo thỏ tự run. Uy không nằm riêng ở mắt mà ở cả khí và thần.
2. Xem sự vững vàng và tinh thần. Thân như con thuyền lớn giữa sóng, lay mà không động; ngồi nằm đi đứng, thần khí trong trẻo.
3. Xem trong hay đục. Tức chất người trong sáng hay nặng nề, dày hay mỏng.

Sau đó mới tới đầu trán, ngũ nhạc tam đình, ngũ quan lục phủ, lưng eo, tay chân, đường vân, khí sắc.

Điều đáng nói là thứ tự: ba điều đầu đều là thứ thấy được khi người ta đang sống, đang động — cách đứng, cách ngồi, cái vững của một người — chứ không phải hình mũi hay dày mỏng của tai. Bộ vị cụ thể bị đẩy xuống sau. Đây cũng là thứ tự mà bài trình tự tự xem tướng và bài thần khí dựa vào.

Nên đọc phần nào, theo thứ tự nào

Toàn Biên dày, đọc từ đầu tới cuối dễ chán và dễ lạc vào lời đoán. Một lộ trình gọn:

1. Các thiên tổng luận và Thập quán. Để biết người xưa đặt cái gì lên trước.
2. Phần khung: tam đình, ngũ nhạc tứ độc, mười hai cung, lưu niên bộ vị. Đọc đối chiếu với các bài tam đình, 12 cung tướng mặt, lưu niên bộ vị.
3. Phần thần, khí, thanh âm. Đây là chỗ Toàn Biên hay hơn Ma Y — mô tả động tướng kỹ hơn.
4. Các bài phú có đời sống riêng, nhất là Nhân Luân Đại Thống Phú — đọc kèm bản có chú để biết chữ nào đang bàn.
5. Để sau cùng, hoặc chỉ tra khi cần: lời đoán từng bộ vị, tướng phụ nữ, tướng trẻ nhỏ, nốt ruồi.

Những phần ở bước 5 là nơi tập trung nhiều câu phán theo giới, theo hình dạng bẩm sinh. Site này dẫn chúng khi cần phân tích, không dùng để nói về người thật.

Sách cổ nói gì

Thần Tướng Toàn Biên, Thập quán, mục đầu, đại ý: xem uy nghi, như hổ xuống núi trăm thú tự sợ, như chim ưng bay lên cáo thỏ tự run; không giận mà có uy, cái uy ấy không chỉ ở mắt mà ở cả gò má và thần khí.

Mục thứ hai, đại ý: xem sự vững và tinh thần; thân như chiếc thuyền chở vạn hộc giữa sóng lớn, lay không động, kéo không theo; ngồi nằm đi đứng, thần khí trong trẻo.

Bình: hai hình ảnh này nói về cái vững trong lúc bị lay. Hổ, ưng là hình ảnh của uy, nhưng chiếc thuyền mới là hình ảnh đáng nghĩ: cái tướng thư đề cao không phải dáng đẹp lúc yên, mà là người không chao đảo khi sóng tới. Thứ ấy không đo được bằng thước, chỉ thấy qua việc — gần với ý "xem việc làm" của Tâm Tướng thiên và của Tuân Tử (bài Tuân Tử Phi Tướng).

Các câu dẫn ở đây là đại ý; Toàn Biên có nhiều dị bản và chúng tôi không chép nguyên văn khi chưa đối chiếu được bản khắc.

Đọc cho đúng mức

Tên tác giả là tôn vinh. "Trần Đoàn bí truyền" là cách đặt sách vào một dòng truyền thống, không phải ghi nhận ai viết. Người dẫn "theo Trần Đoàn" nên hiểu là "theo bộ Toàn Biên".

Hai sách giống nhau không xác nhận nhau. Ma Y và Toàn Biên trùng nhiều vì múc từ cùng một kho. Nhiều trang mạng dẫn cả hai như "hai nguồn đều nói" — thật ra chỉ là một nguồn.

Thứ tự trong sách tốt hơn cách người ta dùng sách. Chính Toàn Biên đặt uy nghi, tinh thần, trong đục lên trước bộ vị. Lối xem tướng phổ biến lại làm ngược: nhảy thẳng vào "mũi thế này thì sao". Đó là đọc sai sách, không phải theo sách.

Lời đoán chưa được kiểm chứng. Như mọi tướng thư, Toàn Biên là kinh nghiệm truyền và chép lại; giá trị của nó là tư liệu về cách người xưa quan sát, không phải công cụ đánh giá người.

Việc nên làm

• Chọn bản có giữ chữ Hán đối chiếu, ghi rõ bản gốc dùng để dịch; tránh bản lược chỉ còn lời đoán.
• Đọc theo lộ trình năm bước ở trên, ghi chú chỗ nào trùng Ma Y để khỏi đọc hai lần.
• Khi gặp một câu "Thần Tướng Toàn Biên nói…" trên mạng, hỏi thiên nào, bản nào; không trả lời được thì coi là truyền miệng.
• Dùng Thập quán như một danh sách tự quan sát mình: mình đứng, ngồi, nói có vững không — phần ấy luyện được.

Nguồn tham khảo

• Thần Tướng Toàn Biên, bản lưu hành đề Trần Đoàn bí truyền, Viên Trung Triệt đính chính — các thiên tổng luận, Thập quán, ca phú (đại ý).
• Cổ Kim Đồ Thư Tập Thành — Nghệ Thuật điển, Tướng Thuật bộ (nơi chép Toàn Biên).
• Tứ Khố Toàn Thư tổng mục — bộ Tử, loại Thuật số, mục tướng thư (để đối chiếu những bộ được tuyển).
• Minh Sử — Phương Kỹ truyện, truyện Viên Củng và Viên Trung Triệt (đại ý).