Đường Cử xem tướng Thái Trạch: giai thoại tướng thuật trong Sử Ký, và câu đùa "thánh nhân bất tướng" mới là chỗ đáng đọc

Đường Cử là thầy tướng nổi tiếng nước Lương thời Chiến Quốc. Sử Ký kể Thái Trạch, một kẻ du thuyết người nước Yên đang thất thế, đến nhờ ông xem tướng. Đường Cử tả ông xấu một loạt rồi cười: nghe nói thánh nhân không xem tướng được, có lẽ là ông đây. Rồi đoán ông còn sống bốn mươi ba năm. Thái Trạch về sau làm tướng quốc nước Tần.

Giai thoại này hay được kể như bằng chứng thầy tướng giỏi. Đọc kỹ nguyên văn thì thấy gần như ngược lại: chính thầy tướng đã thừa nhận khuôn mặt này không đọc được, và phần "trúng" của câu chuyện là do Thái Trạch tự nói ra. Bài này dịch đoạn văn, đi từng câu, và đặt nó cạnh lời chê tướng thuật của Tuân Tử.

Thái Trạch là ai

Theo Phạm Thư Thái Trạch liệt truyện trong Sử Ký, Thái Trạch người nước Yên, đi du thuyết ở nhiều nước chư hầu, lớn nhỏ đều đã thử mà không ai dùng. Ông là một trong rất nhiều "du sĩ" thời Chiến Quốc: người có tài ăn nói, đi khắp các nước tìm một ông vua chịu nghe kế của mình.

Cuộc đời ông về sau, cũng theo Sử Ký: bị cướp mất nồi niêu trên đường, nghe tin tướng quốc Tần là Phạm Thư đang gặp khó, ông vào Tần, thuyết Phạm Thư nên lui về đúng lúc. Phạm Thư nghe theo, tiến cử ông. Thái Trạch làm tướng quốc nước Tần vài tháng, bị người dèm thì xin thôi, được phong hiệu Cương Thành Quân, ở Tần hơn mười năm, phục vụ mấy đời vua.

Cuộc gặp Đường Cử xảy ra trước tất cả những chuyện đó, lúc ông còn đang lận đận.

Đoạn văn, dịch từng câu

Câu hỏi của Thái Trạch:

Dịch: Tôi nghe tiên sinh xem tướng Lý Đoái, nói "trong vòng trăm ngày sẽ nắm quyền nước", có chuyện ấy không?

Lý Đoái là quyền thần nước Triệu, người cầm đầu biến loạn Sa Khâu khiến Triệu Vũ Linh Vương mất trong cảnh bị vây đói. Thái Trạch mở đầu bằng danh tiếng của thầy tướng: một lời đoán trúng về một người quyền lực. Ông không hỏi về mình ngay, mà hỏi để chắc rằng đang ngồi trước người giỏi.

Đường Cử đáp có. Rồi:

Đường Cử nhìn kỹ và cười:

Dịch: Tiên sinh mũi hếch, vai to, trán gồ, sống mũi xẹp, đầu gối cong. Tôi nghe nói thánh nhân không xem tướng được, chắc là tiên sinh chăng?

Năm nét được kể, năm nét mà sách tướng nào cũng coi là kém: mũi không thẳng, vai thô, trán lồi, sống mũi gãy, chân cong. Rồi câu đùa. Sử Ký ghi rõ ngay sau đó: Thái Trạch biết Đường Cử đùa mình.

Thái Trạch đáp:

Đại ý: phú quý thì tôi tự có, cái tôi không biết là tuổi thọ, xin được nghe.

Đường Cử đoán: tuổi thọ của tiên sinh, từ nay về sau còn bốn mươi ba năm.

Thái Trạch cười cảm ơn rồi đi, nói với người đánh xe, đại ý: ta ăn cơm kê thơm, cưỡi ngựa phi nhanh, đeo ấn vàng, thắt dải lụa tía ở lưng, vái chào trước mặt vua, ăn thịt hưởng phú quý bốn mươi ba năm, thế là đủ.

Câu đùa "thánh nhân bất tướng" nói gì

Câu này có hai tầng nghĩa, và cả hai đều đáng đọc.

Tầng thứ nhất, câu đùa. Truyền thuyết thời ấy kể các bậc thánh có hình dạng lạ: Thuấn mắt hai con ngươi, Vũ đi khập khiễng, Khổng Tử mặt như đeo mặt nạ (Tuân Tử liệt kê cả một bảng, xem bài Thiên Phi Tướng của Tuân Tử). Nên "người xấu đến thế này thì chắc là thánh" là một lời trêu thông minh: vừa chê vừa nịnh, và cho cả hai người một lối thoát khỏi việc phải phán cái tướng ấy là xấu.

Tầng thứ hai, lời thừa nhận. "Thánh nhân bất tướng" có thể hiểu là "bậc thánh thì không xem tướng mà biết được". Nói câu ấy, Đường Cử đang thừa nhận rằng có những người mà phép của ông không đọc được, và người đang ngồi trước mặt là một trường hợp như thế. Một thầy tướng nổi tiếng nhất thời mình, trước một khuôn mặt "xấu theo sách", đã không phán tướng ấy hèn mà chuyển sang đùa.

Đó mới là điểm đáng đọc của giai thoại. Không phải lời đoán trúng, mà là lúc thầy tướng dừng phép lại.

Phần "trúng" là của ai

Người kể chuyện tướng thuật thường tóm: Đường Cử xem tướng Thái Trạch, biết ông sẽ phú quý. Đọc lại đoạn văn:

Đường Cử không hề đoán Thái Trạch sẽ phú quý. Người khẳng định chuyện phú quý là chính Thái Trạch, một người đã bị từ chối khắp các nước mà vẫn nói "phú quý tôi tự có". Điều Sử Ký cho thấy rõ nhất ở đây là một tính cách: tự tin, biết mình muốn gì, và hỏi thầy tướng đúng một điều mình không tự quyết được.

Còn lời đoán duy nhất của Đường Cử, bốn mươi ba năm, thì Sử Ký không kiểm. Truyện không ghi Thái Trạch mất năm nào, nên không biết ông sống bốn mươi ba năm, ít hơn hay nhiều hơn. Một giai thoại được kể như chuyện thầy tướng giỏi, hoá ra chứa đúng một lời đoán có thể kiểm, và lời ấy không được kiểm.

Đường Cử trong mắt người cùng thời và đời sau

Đường Cử xuất hiện ở ít nhất ba văn bản với ba thái độ khác nhau:

• Tuân Tử, thiên Phi Tướng, nêu tên Đường Cử nước Lương cùng Cô Bố Tử Khanh như những thầy tướng "được thế tục khen" để mở đầu lời bác tướng thuật. Với Tuân Tử, danh tiếng của Đường Cử là triệu chứng của một thói xấu.
• Thái Thanh Thần Giám, sách tướng đời sau, dẫn Đường Cử như một bậc thầy, đại ý: không thích nói hình mà thích nói sắc, không thích nói tiếng mà thích nói khí (bài Thái Thanh Thần Giám). Ở đây Đường Cử được biến thành người khuyên đừng xem hình, chỉ xem cái ẩn hơn.
• Vương Sung, thiên Cốt Tướng của Luận Hành đời Đông Hán, lại đọc giai thoại này như một lần xem tướng hỏng. Ông viết: Khổng Tử nhìn lầm Tử Vũ, Đường Cử bị Thái Trạch làm cho lầm, cũng như người nước Trịnh xem tướng Khổng Tử, đều vì không thấy hết thực trạng của hình dạng. Với Vương Sung, lỗi không ở môn tướng mà ở người xem chưa đủ kỹ (bài Vương Sung và thiên Cốt Tướng).

Ba cách nhìn ấy, đặt cạnh câu "thánh nhân bất tướng", có một điểm chung đáng chú ý: cả lời chê của Tuân Tử lẫn lời khen của sách tướng đều đi tới chỗ hình dạng không đủ để đọc người; Vương Sung, người bênh tướng thuật, cũng chỉ cứu được nó bằng cách nói phải xem thêm những gì ngoài hình. Đường Cử trong Sử Ký, trước khuôn mặt Thái Trạch, cũng đi tới đúng chỗ đó, bằng một câu đùa.

Vì sao Tư Mã Thiên chép chuyện này

Sử Ký không phải sách tướng. Tư Mã Thiên chép giai thoại này trong truyện Thái Trạch vì một lý do kể chuyện rõ ràng: nó cho người đọc thấy Thái Trạch là người thế nào trước khi thành đạt. Bị chê xấu, bị trêu, ông cười; được hỏi gì, ông hỏi đúng điều mình cần; rời đi, ông nói với người đánh xe bằng giọng của người đã biết trước mình sẽ đeo ấn vàng.

Ở phần bàn cuối truyện, Tư Mã Thiên bình chung về Phạm Thư và Thái Trạch, đại ý: hai người là du sĩ, đi thuyết các nước đến bạc đầu mà không gặp, không phải vì kế của họ vụng mà vì thế lực nơi họ thuyết còn yếu; đến khi vào Tần, thế mạnh yếu đã khác, họ mới thành công; và kẻ sĩ cũng có phần gặp may. Tức là chính sử gia giải thích thành công của Thái Trạch bằng thời và thế, không bằng tướng.

Bài Lã Công xem tướng gả con cho Lưu Bang bàn câu hỏi rộng hơn: các chuyện xem tướng trong chính sử là ghi chép hay là cách kể chuyện. Chuyện Đường Cử là một ví dụ mà phần "kể chuyện" lộ rõ: nó phục vụ việc dựng chân dung Thái Trạch.

Sách cổ nói gì

Dịch: Tiên sinh mũi hếch, vai to, trán gồ, sống mũi xẹp, đầu gối cong. Tôi nghe nói thánh nhân không xem tướng được, chắc là tiên sinh chăng? — Sử Ký, Phạm Thư Thái Trạch liệt truyện

Bình: Năm chữ tả tướng mỗi chữ hai tiếng, gọn như một bản ghi của thầy tướng. Rồi câu đùa phá vỡ bản ghi ấy. Các nhà chú giải dịch từng chữ tả mũi, tả trán có khác nhau đôi chút; ý chung là một khuôn mặt sách tướng không khen.

Dịch: Tuổi thọ của tiên sinh, từ nay về sau còn bốn mươi ba năm. — Sử Ký, Phạm Thư Thái Trạch liệt truyện

Bình: Đây là câu duy nhất trong giai thoại mà Đường Cử nói thật lòng như một lời đoán. Và nó là câu mà cả bộ Sử Ký không quay lại để kiểm.

Đọc cho đúng mức

• Nguyên văn các câu dẫn theo bản Sử Ký thông hành; cách dịch các chữ tả tướng (mũi, trán, sống mũi) có dị biệt giữa các nhà chú, chúng tôi chọn cách hiểu phổ biến.
• Câu Thái Trạch đáp và câu nói với người đánh xe ghi đại ý.
• Lời bình cuối truyện của Tư Mã Thiên ghi đại ý.
• Giai thoại này cho thấy người thời Chiến Quốc tin và dùng thầy tướng, và cũng cho thấy chính thầy tướng có lúc thừa nhận giới hạn. Nó không phải bằng chứng rằng tướng mặt quyết định đường đời.

Việc nên làm

1. Khi nghe một giai thoại "thầy tướng đoán trúng", hỏi: ai nói câu đoán, câu nào kiểm được, và người kể có quay lại kiểm không.
2. Đọc bài về thiên Cốt Tướng của Vương Sung để thấy một nhà hoài nghi đời Hán lại dùng chính những giai thoại như thế này để bênh tướng thuật.
3. Đọc Phạm Thư Thái Trạch liệt truyện trọn vẹn, để thấy giai thoại xem tướng chỉ là một đoạn ngắn trong câu chuyện về thời thế và tài thuyết phục.
4. Nếu thấy mình có những nét mà sách tướng chê, nhớ rằng Thái Trạch có đủ năm nét và vẫn tự nói "phú quý tôi tự có". Tướng là chuyện của sách; việc làm là chuyện của mình.

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Phạm Thư Thái Trạch liệt truyện: đoạn Thái Trạch gặp Đường Cử (nguyên văn các câu dẫn theo bản Sử Ký thông hành; các câu khác đại ý), lời bình cuối truyện (đại ý).
• Tuân Tử — thiên Phi Tướng: đoạn nêu tên Đường Cử (đại ý).
• Vương Sung — Luận Hành, thiên Cốt Tướng: câu Khổng Tử lầm Tử Vũ, Đường Cử bị Thái Trạch làm cho lầm (đại ý).
• Thái Thanh Thần Giám: đoạn dẫn lời Đường Cử về hình, sắc, tiếng, khí (đại ý, theo bài riêng của trang).