Ma Y Thần Tướng: Ma Y đạo giả, Trần Đoàn và bộ sách tướng phổ biến nhất — truyền thuyết và văn bản

Ma Y Thần Tướng (còn gọi Ma Y Tướng Pháp) là bộ sách tướng phổ biến nhất ở Trung Hoa và Việt Nam. Theo truyền thống, sách do Ma Y đạo giả — vị đạo sĩ mặc áo gai ở núi Hoa Sơn đời Tống — truyền cho Trần Đoàn. Văn bản hiện còn thì là bản in đời Minh – Thanh, gom nhiều bài ca, bài phú của nhiều lớp người, không phải sách một người viết.

Ma Y đạo giả là ai

"Ma Y" nghĩa là áo gai — loại áo thô của người ở ẩn. Ma Y đạo giả không có tên họ, không có tiểu sử trong chính sử. Những gì ta biết về ông đều nằm trong lời kể của chính giới tướng thuật và các truyện dân gian: một đạo sĩ ở Hoa Sơn, mặc áo gai, giỏi xem người, từng gặp Trần Đoàn và truyền cho ông phép tướng.

Chuyện cụ thể nhất về ông nằm trong bút ký đời Tống, thường được dẫn theo Thiệu Thị Văn Kiến Lục của Thiệu Bá Ôn (con trai Thiệu Khang Tiết). Đại ý: Tiền Nhược Thủy lúc còn là thư sinh lên Hoa Sơn tìm Trần Đoàn, muốn học đạo. Trần Đoàn hẹn hôm khác trở lại. Hôm sau Tiền tới, thấy một vị sư già ngồi bên lò lửa, nhìn chăm chú hồi lâu rồi nói người này không có cốt tiên, chỉ làm được người "giữa dòng nước xiết mà dũng cảm lui về". Sách nói vị sư ấy chính là Ma Y đạo giả. Tiền Nhược Thủy về sau làm tới chức cao trong Xu Mật viện rồi từ quan khi còn trẻ — thành ngữ "cấp lưu dũng thoái" hay được kể là bắt nguồn từ đây.

Chuyện hay, nhưng nên đọc đúng loại của nó: đây là bút ký chép sau khi đời Tiền Nhược Thủy đã xong, người chép là một nhà nho đời sau, và Ma Y xuất hiện như một nhân vật phụ không lời giải thích. Nó cho thấy cái tên Ma Y đã gắn với Hoa Sơn và Trần Đoàn từ đời Tống. Nó không cho thấy Ma Y viết sách.

Nên đọc Ma Y đạo giả như một nhân vật của truyền thống, giống cách ta đọc Thiên Cơ, Quỷ Cốc trong các môn khác: một cái tên để gắn uy tín cho một dòng tri thức, không phải một tác giả có thể kiểm chứng.

Trần Đoàn: người có thật, sách gán tên

Trần Đoàn (tên chữ Đồ Nam, hiệu Phù Dao Tử, được ban hiệu Hy Di tiên sinh) là người có thật, sống cuối đời Đường qua Ngũ Đại đến đầu Tống, có truyện trong Tống Sử phần Ẩn Dật. Sử chép đại ý ông ở ẩn ở Hoa Sơn, giỏi Dịch, nổi tiếng ngủ lâu, được vua Tống mời vào triều. Ông cũng là người được coi là gốc của dòng "Tiên Thiên học" mà Thiệu Ung kế thừa.

Danh tiếng của Trần Đoàn khiến rất nhiều môn gán sách cho ông: Tử Vi Đẩu Số, Thần Tướng Toàn Biên, và các thiên trong Ma Y. Bài Thần Tướng Toàn Biên cho thấy cùng một kiểu gán tên ấy. Điều sử chép về Trần Đoàn không nhắc tới việc ông học tướng với Ma Y đạo giả hay viết sách tướng.

Cấu trúc sách: nhiều tầng chồng lên nhau

Không có "một" Ma Y Thần Tướng. Các bản in khác nhau ở số quyển và thứ tự, nhưng thường có những khối sau:

• Phần khung: mười hai cung, tam đình, ngũ nhạc tứ độc, lưu niên bộ vị (bản đồ tuổi trên mặt), ngũ quan, lục phủ, học đường. Đây là phần mà mọi bài xem tướng về sau đều dùng (bài 12 cung tướng mặt, lưu niên bộ vị).
• Phần bộ vị chi tiết: từng phần mắt, mày, mũi, miệng, tai, trán, tay chân, nốt ruồi, kèm tranh vẽ và lời đoán ngắn.
• Phần khí sắc: màu sắc theo mùa, theo vùng mặt.
• Phần ca, phú: những bài văn vần như Thạch Thất Thần Dị phú, Kim Tỏa phú, Ngân Thi ca, cùng các khẩu quyết gán cho Đạt Ma. Văn vần để học thuộc, nhiều câu lặp ý nhau giữa các bài.
• Phần luận tâm: Tâm Tướng thiên, gán cho Trần Đoàn, đặt lòng người trên mặt người.

Đọc kỹ sẽ thấy những tầng này không hẳn ăn khớp. Một bộ phận có thể được đọc khác nhau ở phần bộ vị và phần ca phú. Đó là dấu hiệu của sách tập hợp: người biên soạn gom những gì lưu hành, ít sửa cho thống nhất.

Vì sao Ma Y thành sách nền

Có ba lý do khiến Ma Y vượt các tướng thư khác về độ phổ biến:

1. Có khung rõ. Mười hai cung, tam đình, lưu niên bộ vị là những bản đồ dễ nhớ, dễ dạy. Người mới học có chỗ bám.
2. Có tranh. Các bản in đời Thanh thường có hình vẽ mặt, tay, nốt ruồi — rất hợp cho người không đọc giỏi chữ Hán.
3. Rẻ và nhiều bản. Sách phổ thông được in đi in lại, rồi dịch, lược thuật sang tiếng Việt. Trong khi đó những tướng thư được giới học giả trọng hơn lại ít bản in phổ thông.

Ngược lại, khi triều Thanh soạn Tứ Khố Toàn Thư, phần tướng thư chỉ chọn chép vài bộ có lai lịch văn bản rõ hơn, như Nguyệt Ba Động Trung Ký, Thái Thanh Thần Giám, Nhân Luân Đại Thống Phú (xem Thủy Kính Tập và Nhân Luân Đại Thống Phú); Ma Y không có chỗ trong đó, giới học giả coi nó là sách bình dân. Hai đánh giá ấy không mâu thuẫn: một cuốn sách có thể là sách dạy nghề phổ biến nhất mà vẫn không phải sách có giá trị văn bản cao nhất.

Đọc Ma Y thế nào cho có ích

Đọc phần khung trước, phần lời đoán sau. Khung (tam đình, mười hai cung) cho biết người xưa nhìn mặt theo cách nào. Lời đoán từng bộ phận ("mũi thế này thì…") là phần yếu nhất, dễ thành phán người.

Tách lời đoán khỏi lối quan sát. Nhiều câu trong Ma Y thực chất là nhận xét hành vi: mắt không nhìn thẳng, giọng không vững, ngồi không yên. Những câu đó còn dùng được hôm nay như gợi ý quan sát. Còn những câu nối một nét mặt bẩm sinh với giàu nghèo, hôn nhân thì nên đọc như tư liệu lịch sử.

Bỏ những câu phán theo giới, theo thân phận. Ma Y có nhiều câu đoán phụ nữ "hại chồng", "khó đường con cái" chỉ vì hình mắt, gò má, giọng nói. Site này không dùng những câu đó để nói về người thật; nếu dẫn thì để phân tích định kiến. Bài nhân tướng học là gì giải thích lập trường này.

Sách cổ nói gì

Lòng là gốc của dáng mạo, xét lòng thì thiện ác tự hiện; việc làm là bề ngoài của lòng, xem việc làm thì hoạ phúc có thể biết. — Tâm Tướng thiên, gán cho Trần Đoàn, chép trong các bản Ma Y Tướng Pháp

Thiên này đi tiếp bằng một chuỗi câu đối nhau, đại ý: người có lòng nhân hậu thì tướng dần hiền, người gian trá thì tướng dần hiểm — tức là tướng đổi theo lòng.

Bình: điều đáng chú ý là chính bộ sách phổ biến nhất của tướng thuật lại đặt ở đâu đó trong mình một thiên nói rằng mặt mũi không quyết định. Lập trường này gần với Tuân Tử ở thiên Phi Tướng, người đã đại ý chê thuật xem tướng từ thời Chiến Quốc (bài Tuân Tử Phi Tướng). Tướng thư đời sau không bác Tuân Tử mà hấp thụ ông, bằng cách thêm một tầng "tâm tướng" lên trên tầng "hình tướng".

Đọc cho đúng mức

Ma Y là tư liệu văn hóa quý: nó cho thấy người xưa quan sát con người theo những khung nào, và họ gán ý nghĩa ra sao. Nhưng các lời đoán trong sách chưa từng được kiểm chứng theo nghĩa khoa học; chúng là kinh nghiệm truyền miệng được ghi lại, cộng với rất nhiều câu chép lại của nhau.

Gán tác giả cho Ma Y đạo giả hay Trần Đoàn là truyền thống, không phải sự kiện được xác nhận. Khi một cuốn sách hay một người nói "theo Ma Y Thần Tướng của Trần Đoàn", hãy hiểu là "theo bộ sách tập hợp đời Minh – Thanh mang tên ấy".

Việc nên làm

• Nếu tìm sách đọc, chọn bản có ghi rõ nguồn bản in và người dịch, có giữ chữ Hán đối chiếu.
• Đọc Tâm Tướng thiên và phần khung trước; để phần lời đoán bộ vị đọc sau cùng.
• Đọc kèm Tuân Tử thiên Phi Tướng để có góc nhìn phản biện.
• Đừng dùng lời đoán trong sách để đánh giá người thật trong tuyển dụng, hôn nhân.

Nguồn tham khảo

• Ma Y Tướng Pháp, bản lưu hành đời Minh – Thanh: Tâm Tướng thiên (câu mở đầu dẫn nguyên văn, phần sau đại ý), Thạch Thất Thần Dị phú, Kim Tỏa phú, Ngân Thi ca (đại ý).
• Tống Sử — Ẩn Dật truyện, phần Trần Đoàn (dẫn đại ý).
• Tuân Tử — thiên Phi Tướng (dẫn đại ý).
• Thiệu Bá Ôn — Thiệu Thị Văn Kiến Lục, chuyện Tiền Nhược Thủy và vị sư già ở Hoa Sơn (dẫn đại ý).
• Tứ Khố Toàn Thư tổng mục, bộ Tử, loại Thuật số — mục tướng thư (để đối chiếu những tướng thư được chép).