Kim Nguyên tứ đại gia: bốn trường phái Lưu Hoàn Tố, Trương Tòng Chính, Lý Đông Viên, Chu Đan Khê và thời thế sinh ra họ

Kim Nguyên tứ đại gia là bốn thầy thuốc đời Kim, Nguyên (thế kỷ 12 – 14) mỗi người lập một hướng chữa riêng: Lưu Hoàn Tố dùng thuốc mát (hàn lương), Trương Tòng Chính đánh đuổi tà (công tà), Lý Đông Viên bồi bổ tỳ vị (bổ thổ), Chu Đan Khê nuôi phần âm (tư âm). Mỗi phái sinh ra từ một hoàn cảnh: dịch sốt, lạm dụng thuốc bổ, chiến tranh đói khát, đời sống dư thừa.

Vì sao lại có "phái" vào thời Kim Nguyên

Trước đời Tống, y học Trung Hoa chủ yếu là chép và gom: sách phương lớn, bản thảo lớn. Đời Tống, triều đình in sách y hàng loạt, có cả Hoà Tễ Cục Phương, một bộ phương chuẩn bán ở các cục thuốc nhà nước. Thuận tiện, nhưng sinh ra thói quen: bệnh gì cũng tra phương sẵn, phần nhiều là phương cay ấm, thơm táo.

Từ thế kỷ mười hai, khi phương Bắc thuộc nhà Kim rồi nhà Nguyên, chiến tranh kéo dài, dịch bệnh liên miên, các thầy thuốc bắt đầu đặt câu hỏi với phương sẵn. Mỗi người trả lời bằng kinh nghiệm của vùng và thời mình, và lập luận bằng Nội Kinh. Kết quả là bốn hướng, về sau được gọi gọn là bốn đại gia.

Bảng so bốn phái

Năm sinh mất của Lưu và Trương chỉ là khoảng ước; các nguồn ghi lệch nhau.

Lưu Hoàn Tố: sáu khí đều hoá hoả

Lưu Hoàn Tố, người Hà Gian, đọc thiên Chí chân yếu đại luận của Tố Vấn (đoạn bệnh cơ mười chín điều, bài bệnh cơ 19 điều) và rút ra rằng phần lớn bệnh thuộc hoả, nhiệt. Ý được tóm thành câu "lục khí giai tòng hoả hoá": phong, hàn, thử, thấp, táo khi uất lại trong người đều biến thành nhiệt.

Bối cảnh: phương Bắc thời Kim nhiều dịch sốt, mà thầy thuốc quen dùng phương cay ấm của Cục Phương. Lưu đổi hướng sang thuốc mát. Ông thường được coi là người mở đường cho tư duy về bệnh nhiệt, mà mấy trăm năm sau phái ôn bệnh phát triển trọn vẹn (bài ôn bệnh học).

Trương Tòng Chính: bệnh là khách, phải đuổi

Trương Tòng Chính, hiệu Tử Hoà, đi theo Lưu Hoàn Tố một đoạn rồi đi xa hơn. Đại ý ông viết trong Nho Môn Sự Thân: bệnh không phải thứ thân người vốn có; nó từ ngoài vào hay từ trong sinh ra đều là tà khí; tà đã vào thì phải đuổi nhanh. Ông dùng ba phép: ra mồ hôi, gây nôn, tẩy xổ (hãn, thổ, hạ).

Bối cảnh: tầng lớp khá giả thời ấy chuộng thuốc bổ, có bệnh hay không cũng bổ. Trương phản đối bằng một lối nói mạnh: tà chưa đi mà bổ là "đóng cửa nhốt giặc". Phái ông bị đời sau phê là quá tay, nhưng ý cốt lõi, đừng bổ khi cơ thể đang có thứ cần tống ra, vẫn được giữ.

Lý Đông Viên: chiến tranh, đói khát và tỳ vị

Lý Cảo, hiệu Đông Viên, là người sống qua một biến cố lớn: năm 1232, quân Mông Cổ vây kinh thành Biện Lương của nhà Kim. Trong Nội Ngoại Thương Biện Hoặc Luận, ông kể đại ý: sau khi giải vây, người trong thành mắc bệnh nhiều vô kể, mỗi ngày các cửa thành đưa xác ra hàng nghìn, kéo dài gần ba tháng. Các thầy thuốc chữa như bệnh ngoại cảm (dùng phép làm ra mồ hôi, tẩy xổ) nên càng hỏng.

Lý Đông Viên cho rằng gốc bệnh là nội thương: đói khát, lo sợ, lao nhọc kéo dài làm tỳ vị suy, khí hư mà sinh sốt. Ông viết Tỳ Vị Luận, coi tỳ vị là gốc nuôi khí của cả thân; đại ý: tỳ vị bị tổn thì trăm bệnh từ đó mà sinh (bài tỳ vị là gốc hậu thiên).

Đây là một trong những ví dụ rõ nhất về việc hoàn cảnh xã hội tạo ra lý thuyết y học. Bệnh của người vừa qua vây hãm khác bệnh của người bình thường bị cảm gió; Lý Đông Viên thấy cái khác ấy và đặt tên cho nó.

Chu Đan Khê: đời sống dư thừa và phần âm

Chu Chấn Hanh, hiệu Đan Khê, sống ở Giang Nam thời Nguyên, vùng giàu có, ăn uống béo ngọt, rượu chè, và quen dùng phương thơm cay táo nhiệt của Cục Phương. Ông viết Cục Phương Phát Huy để phê phán thói ấy, và Cách Trí Dư Luận với thiên nổi tiếng:

Dịch: Dương thường thừa, âm thường thiếu. — Cách Trí Dư Luận

Ý ông: phần âm (tinh huyết, tân dịch) khó sinh mà dễ hao, nhất là với lối sống ham muốn nhiều; vì thế phải giữ âm, hạ bớt hoả. Phái ông được gọi là tư âm.

Hai trăm năm sau, Trương Cảnh Nhạc đời Minh phản bác thẳng: dương không thừa, âm cũng không phải lúc nào cũng thiếu; ông nghiêng về ôn bổ, giữ dương khí. Cuộc đối thoại Đan Khê – Cảnh Nhạc kéo dài trong y học về sau.

Dư âm tới Hải Thượng Lãn Ông

Hải Thượng Lãn Ông học sâu Cảnh Nhạc Toàn Thư và Phùng Thị Cẩm Nang (bài Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh). Đó là dòng đời Minh Thanh đã tiêu hoá cả bốn phái Kim Nguyên rồi tranh luận lại: nhận phần tỳ vị của Đông Viên, đối thoại với phần tư âm của Đan Khê, coi trọng thủy hoả trong thận (mệnh môn). Vì vậy, nói Lãn Ông "theo phái nào" trong bốn phái là không đúng; đúng hơn là ông đứng ở cuối một cuộc tranh luận năm trăm năm mà bốn đại gia mở đầu, và chọn lời giải hợp với người bệnh xứ nóng ẩm mình gặp.

Sách cổ nói gì

Dịch: Dương thường thừa, âm thường thiếu. — Chu Đan Khê, Cách Trí Dư Luận

Bình: câu này hay bị trích như một chân lý chung. Đọc trong bối cảnh, nó là lời chẩn đoán cho một tầng lớp, một thời: người Giang Nam thời Nguyên ăn uống dư thừa và quen uống thuốc táo nhiệt. Đặt cạnh Lý Đông Viên với những người vừa qua vây hãm đói khát, ta thấy hai lời giải ngược nhau cho hai hoàn cảnh ngược nhau. Bài học của Kim Nguyên tứ đại gia không phải là phái nào đúng, mà là mỗi lý thuyết có địa chỉ.

Đọc cho đúng mức

• Năm sinh mất của Lưu Hoàn Tố, Trương Tòng Chính là ước; Lý Đông Viên, Chu Đan Khê theo tài liệu phổ biến.
• Ý của Lưu, Trương, Lý dẫn đại ý; chỉ câu của Chu Đan Khê trích nguyên văn vì chắc chữ.
• Gọi là "bốn đại gia" là cách gom của đời sau; thời ấy còn nhiều thầy thuốc khác.
• Các khái niệm hư, thực, âm, dương, hoả là ngôn ngữ của y học cổ; chúng không tương ứng trực tiếp chỉ số xét nghiệm nào.

Việc nên làm

• Đọc bảng so bốn phái rồi tự hỏi: người bệnh trước mặt giống hoàn cảnh của phái nào; đó là cách các danh y về sau dùng bốn phái.
• Đọc trích đoạn vây thành Biện Lương của Lý Đông Viên: một trang sử y học cảm động và dễ hiểu.
• Không tự "bổ âm", "bổ dương" theo lời truyền miệng; mệt mỏi, sút cân, sốt kéo dài cần được khám tìm nguyên nhân.

Nguồn tham khảo

• Lưu Hoàn Tố — Tố Vấn Huyền Cơ Nguyên Bệnh Thức (đại ý "lục khí giai tòng hoả hoá").
• Trương Tòng Chính — Nho Môn Sự Thân (đại ý về công tà).
• Lý Cảo — Nội Ngoại Thương Biện Hoặc Luận (đại ý đoạn vây Biện Lương năm 1232); Tỳ Vị Luận (đại ý).
• Chu Chấn Hanh — Cách Trí Dư Luận, thiên "Dương hữu dư âm bất túc luận" (nguyên văn câu chính); Cục Phương Phát Huy (đại ý).
• Trương Cảnh Nhạc — Cảnh Nhạc Toàn Thư (đại ý phản biện Đan Khê).