Ngũ du huyệt "tỉnh – huỳnh – du – kinh – hợp": hình ảnh dòng nước chảy từ đầu ngón ra biển

Ngũ du huyệt là năm loại huyệt trên mỗi đường kinh, nằm từ đầu ngón tay, ngón chân tới khuỷu tay, đầu gối: tỉnh, huỳnh, du, kinh, hợp. Linh Khu đặt tên theo hình ảnh dòng nước: khí "ra" ở tỉnh như mạch nước đầu nguồn, chảy lớn dần, rồi "vào" ở hợp như sông đổ ra biển. Mười hai kinh có 66 huyệt loại này.

Năm chữ, năm khúc của một dòng nước

Linh Khu, thiên đầu tiên Cửu Châm Thập Nhị Nguyên, viết năm động từ cho năm loại huyệt (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Đọc theo nghĩa chữ:

Năm loại huyệt nằm theo đúng thứ tự ấy: tỉnh ở đầu ngón, huỳnh ở gốc ngón, du ở bàn tay, bàn chân, kinh ở cổ tay, cổ chân, hợp ở khuỷu tay, đầu gối. Đi từ ngọn chi về phía thân là đi từ nguồn ra biển, khí từ nhỏ thành lớn, từ nông vào sâu.

Tên huyệt cũng nói chuyện nước

Đây là chỗ ẩn dụ không chỉ nằm ở năm chữ phân loại. Chúng tôi đếm tên riêng của toàn bộ 66 huyệt ngũ du (kể cả sáu huyệt nguyên của kinh dương, xem mục dưới):

• 21 tên mang chữ chỉ nước: Tuyền (suối), Khê (khe nước), Trạch (đầm), Trì (ao), Hải (biển), Uyên (vực), Cừ (kênh), Chử (bãi giữa sông), Lưu (chảy), Tỉnh (giếng).
• 11 tên mang chữ chỉ địa hình: Cốc (thung lũng), Khâu (gò), Lăng (đồi), Côn Lôn (tên núi).

Gần nửa số tên là tên của sông núi. Riêng nhóm huyệt hợp, nơi "sông đổ ra biển", thì 9 trên 12 tên có chữ nước: Xích Trạch, Khúc Trạch, Thiếu Hải, Tiểu Hải, Âm Lăng Tuyền, Dương Lăng Tuyền, Khúc Tuyền, Khúc Trì, Thiên Tỉnh. Nhóm tỉnh ở đầu nguồn có Dũng Tuyền, "suối phun", ở lòng bàn chân. Người đặt tên đã nghĩ về thân thể như một vùng đất có sông chảy. Bài ý nghĩa tên huyệt đi sâu thêm.

Bảng 66 huyệt

Kinh âm có năm loại; kinh dương có thêm một huyệt nguyên đứng sau du, nên sáu. Tổng: 6 kinh âm × 5 + 6 kinh dương × 6 = 30 + 36 = 66. Linh Khu tính cách khác mà cùng ý: năm tạng mỗi tạng năm du, 25; sáu phủ mỗi phủ sáu du, 36.

Ở kinh âm, huyệt du kiêm luôn vai huyệt nguyên ("lấy du làm nguyên"), nên cột nguyên để trống. Mã quốc tế của từng huyệt có ở bài chuẩn huyệt của WHO.

Một nghịch lý: nước chảy ngược chiều kinh

Đọc kỹ sẽ gặp một chỗ lạ. Theo thiên Kinh Mạch, kinh Phế chạy từ ngực ra tay, kết thúc ở đầu ngón cái (bài mười hai chính kinh). Nhưng theo ngũ du, khí kinh Phế "ra" ở Thiếu Thương đầu ngón cái rồi "chảy" vào khuỷu tay. Hai chiều ngược nhau.

Đây không phải lỗi chép. Nội Kinh chứa hai mô hình khác nhau:

1. Mô hình vòng tuần hoàn: mười hai kinh nối đuôi nhau thành một vòng khép kín, kinh âm tay đi từ ngực ra tay, kinh dương tay đi từ tay lên đầu, và cứ thế.
2. Mô hình gốc ngọn: mọi kinh đều có gốc ở ngọn chi và chảy dần về thân, như sông chảy từ núi ra biển.

Ngũ du thuộc mô hình thứ hai. Giới nghiên cứu lịch sử y học cho rằng mô hình gốc ngọn có thể còn cổ hơn: các bản lụa Mã Vương Đôi về mạch (thế kỷ II trước Công nguyên) phần lớn tả các mạch đi từ tay chân lên thân. Hai mô hình được xếp chồng lên nhau trong Nội Kinh mà không ai xoá cái nào.

Phối ngũ hành: âm kinh khởi Mộc, dương kinh khởi Kim

Nạn Kinh, nạn 64, gắn năm loại huyệt với ngũ hành, mỗi loại theo thứ tự tương sinh. Chỉ khác ở điểm khởi:

Vì sao dương khởi Kim? Nạn Kinh giải thích bằng chuyện cương nhu: tỉnh của âm kinh là Ất Mộc, tỉnh của dương kinh là Canh Kim; đại ý, Canh là phần cứng của Ất, Ất là phần mềm của Canh, cứng mềm phối nhau. Tức là ở mỗi tầng, hành của dương kinh khắc hành của âm kinh cùng tầng (Kim khắc Mộc, Thủy khắc Hỏa, Mộc khắc Thổ…). Chúng tôi lập bảng bằng cách đi vòng tương sinh từ Mộc và từ Kim, rồi kiểm từng tầng: cả năm tầng đều đúng quan hệ khắc ấy.

Các nhà châm cứu đời sau dựng trên bảng này nhiều phép chọn huyệt theo quan hệ mẹ con của ngũ hành. Đó là phần kỹ thuật chuyên môn; trang này không trình bày.

Sách cổ nói gì

Dịch: Chỗ khí ra là tỉnh, chỗ khí rỉ chảy là huỳnh, chỗ khí rót vào là du, chỗ khí chảy đi là kinh, chỗ khí đổ vào là hợp. Hai mươi bảy khí vận hành đều có ở năm loại du ấy. — Linh Khu, thiên Cửu Châm Thập Nhị Nguyên

"Hai mươi bảy khí" là mười hai kinh mạch cộng mười lăm lạc mạch (bài mười lăm lạc mạch).

Dịch: Tỉnh chủ về đầy tức dưới tim, huỳnh chủ về mình nóng, du chủ về mình nặng, khớp đau, kinh chủ về suyễn ho, nóng lạnh, hợp chủ về khí nghịch mà tiết tả. — Nạn Kinh, nạn 68

Bình: câu Nạn Kinh là cách người xưa gom triệu chứng theo năm loại huyệt. Nó cho thấy lý luận cổ có hệ thống, nhưng là hệ thống của thời chưa có giải phẫu, sinh lý hiện đại. Đọc nó như một trang lịch sử y học, không như một chỉ dẫn điều trị.

Đọc cho đúng mức

• Ngũ du là mô hình lý thuyết. "Khí chảy như nước" là ẩn dụ, chưa ứng với một cấu trúc giải phẫu nào được xác nhận (bài kinh lạc dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại).
• Vị trí huyệt trong bảng theo chuẩn hiện hành; sách cổ và các trường phái có chỗ ghi khác.
• Mọi thủ thuật trên huyệt, nhất là châm kim ở đầu ngón, phải do người có chứng chỉ hành nghề làm. Không tự chích, tự nặn máu đầu ngón.
• Đau ngực, khó thở, tê yếu một bên người, sốt cao, đau bụng dữ dội phải đi khám ngay, không thử bấm huyệt.

Việc nên làm

1. Đọc bảng theo hàng ngang để thấy "dòng nước" của một kinh, rồi theo cột dọc để thấy cùng một loại huyệt ở mười hai kinh.
2. Đọc to tên các huyệt hợp và để ý chữ nước trong đó; đó là cách dễ nhất để nhớ.
3. Nếu đi châm cứu, hỏi người chữa về chứng chỉ hành nghề, kim dùng một lần, và báo bệnh nền, thuốc đang dùng.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu — thiên Cửu Châm Thập Nhị Nguyên (nguyên văn câu "Sở xuất vi tỉnh…"); thiên Bản Du (danh sách du huyệt, đại ý).
• Nạn Kinh — nạn 64 (phối ngũ hành, cương nhu, đại ý), nạn 68 (nguyên văn).
• Tổ chức Y tế Thế giới, Văn phòng khu vực Tây Thái Bình Dương — Chuẩn vị trí huyệt châm cứu, 2008 (tên và thứ tự huyệt).
• Đếm chữ nước, chữ địa hình trong 66 tên huyệt và kiểm quan hệ khắc giữa âm dương kinh: làm bằng máy, kiểm tay.