Lưu Bá Ôn: quân sư nhà Minh, Thiêu Bính Ca và những cuốn sách gắn tên ông

Lưu Bá Ôn tên thật là Lưu Cơ (1311–1375), mưu thần giúp Chu Nguyên Chương lập nhà Minh, được phong Thành Ý bá. Minh Sử chép ông đọc rộng và đặc biệt tinh thiên văn. Thiêu Bính Ca, bài sấm nổi tiếng nhất mang tên ông, là văn bản lưu hành muộn; Trích Thiên Tủy thì chỉ đề ông là người chú, không phải tác giả.

Người Hoa có câu "chia ba thiên hạ là Gia Cát Lượng, thống nhất non sông là Lưu Bá Ôn". Cách ví ấy nói đúng một điều: số phận hình ảnh hai người rất giống nhau. Cả hai là mưu thần có thật, có tài thật, được sử chép cẩn thận, rồi bị đời sau biến thành nhà tiên tri. Bài này làm với Lưu Bá Ôn đúng việc bài Gia Cát Lượng có xem thiên văn, bói toán thật không đã làm với Khổng Minh: tách người khỏi huyền thoại.

Lưu Cơ trong Minh Sử: một nhà Nho làm mưu thần

Minh Sử có truyện Lưu Cơ, đại ý những nét chính:

• Người Thanh Điền, đất Xử Châu (nay thuộc Chiết Giang). Thông minh từ nhỏ, đọc rộng kinh sử, sách gì cũng xem qua, đặc biệt tinh môn thiên văn (Minh Sử dùng chữ "tượng vĩ", tức sao và điềm trời).
• Đỗ Tiến sĩ cuối đời Nguyên (năm 1333), làm mấy chức quan nhỏ, vì thẳng tính mà nhiều lần bất hoà với cấp trên, rồi về quê.
• Năm 1360 được Chu Nguyên Chương mời ra, cùng nhóm nho sĩ Chiết Đông như Tống Liêm. Ông dâng kế sách thời cuộc, chủ trương đánh Trần Hữu Lượng ở phía tây trước, Trương Sĩ Thành ở phía đông sau, và theo quân trong các trận lớn.
• Minh Sử ghi có người ở đất Thục từng bàn nhân vật Giang Nam, xếp Lưu Cơ đứng đầu, ví ông với Gia Cát Khổng Minh. Lời ví bắt đầu từ khi ông còn sống.
• Nhà Minh lập (1368), ông giữ chức ở Ngự sử đài, góp phần định luật lệnh, lịch pháp. Năm 1370 được phong Thành Ý bá.
• Ông can Chu Nguyên Chương đóng đô ở Phượng Dương, quê vua, với lý lẽ đại ý: đó là đất quê của vua, không phải đất để dựng kinh đô.
• Về già bất hoà với Hồ Duy Dung, người nắm quyền thừa tướng. Năm 1375 ông bệnh, Hồ Duy Dung đưa thầy thuốc tới, uống thuốc xong thấy trong bụng như có khối đá đọng lại, ít lâu sau qua đời. Về sau khi Hồ Duy Dung bị xử, có lời khai rằng Hồ đã hạ độc ông.
• Đời Minh Vũ Tông (năm 1514) được truy thuỵ Văn Thành.

Tác phẩm thật của ông là Thành Ý Bá văn tập, trong đó nổi bật Úc Ly Tử, tập ngụ ngôn chính trị viết trong thời ông ẩn cư cuối đời Nguyên, chê thói quan lại và bàn đạo trị nước. Đọc Úc Ly Tử sẽ thấy một trí thức sắc sảo, châm biếm, đầy lo âu thời cuộc, không thấy một thầy bói.

Ông thật sự làm gì với thiên văn

Minh Sử nói ông tinh thiên văn, và có mấy chi tiết cho thấy điều đó nghĩa là gì trong đời ông.

Thứ nhất, thiên văn như ngôn ngữ chính trị. Minh Sử kể có năm hạn hán, ông tâu xin xét lại các án tù oan đọng, vua nghe theo, rồi trời mưa. Đây là lối tư duy "trời người cảm ứng" của Nho gia: thiên tai là lời trời nhắc người cai trị sửa chính sự. Lưu Cơ dùng điềm trời để khuyên vua bớt hà khắc, đúng vai một gián quan.

Thứ hai, thiên văn là tri thức bị nhà nước giữ chặt. Minh Sử chép một lời dặn đáng chú ý trước khi ông mất, đại ý: ông bảo con trai gom sách thiên văn của ông dâng lên triều đình ngay, đừng để con cháu học. Nhà Minh, như nhiều triều đại, cấm tư nhân học và giữ sách thiên văn, vì xem sao gắn với việc đoán vận nước. Một khai quốc công thần biết rõ điều đó, và biết rằng giữ sách thiên văn trong nhà là giữ một mối hoạ cho con cháu.

Chi tiết thứ hai là chỗ trớ trêu nhất của cả huyền thoại Lưu Bá Ôn: người được đời sau gán cho cả chục sách bói, sách sấm, lại là người trước khi mất nộp hết sách thiên văn lên triều và dặn con cháu đừng học.

Thiêu Bính Ca: bài sấm bánh nướng

Văn bản nói gì. Thiêu Bính Ca (bài ca bánh nướng) dựng theo lối đối đáp. Mở đầu kể Minh Thái Tổ đang ăn bánh nướng, vừa cắn một miếng thì Lưu Cơ vào; vua úp cái bánh dưới bát, hỏi trong bát là gì. Lưu Cơ bấm tay đoán, đại ý: nửa như mặt trời, nửa như mặt trăng, bị rồng vàng cắn mất một miếng. Vua phục, bèn hỏi chuyện thiên hạ đời sau. Phần còn lại là một chuỗi lời đáp bằng câu vần, mơ hồ, được người đời sau giải là ứng với các biến cố từ giữa Minh, qua Thanh, tới cận đại.

Văn bản xuất hiện khi nào. Thiêu Bính Ca không có trong văn tập Lưu Cơ, không có trong Minh Sử, không có trong các ghi chép đời Minh được biết tới về ông. Nó lưu hành rộng từ cuối đời Thanh, đúng lúc xã hội rối ren, các hội kín và phong trào chống Thanh cần những lời sấm báo trước sự sụp đổ của triều đình. Nội dung của bản lưu hành cũng cho thấy điều đó: các câu được giải là ứng với chuyện nhà Minh, nhà Thanh thì khá rõ; các câu cho thời sau đó mơ hồ hẳn.

Mẫu quen thuộc. Đây là cùng một mẫu với Thôi Bối Đồ gắn tên Lý Thuần Phong và Mã Tiền Khoá gắn tên Gia Cát Lượng: lấy một mưu thần nổi tiếng của buổi khai quốc, đặt vào miệng ông những lời đoán vận nước, để lời sấm mượn được uy tín của người lập triều. Phép thử bốn bước để đọc loại văn bản này đã trình bày ở bài Viên Thiên Cương, Lý Thuần Phong và Thôi Bối Đồ.

Trích Thiên Tủy: ông chỉ được đề là người chú

Đây là phần người học Tứ Trụ cần nắm kỹ, vì Trích Thiên Tủy (chữ 滴 có nơi đọc là "Tích") là một trong những sách quan trọng nhất của mệnh học, xem bài Trích Thiên Tủy.

Lời đề trên sách. Kinh văn đề tác giả là Kinh Đồ, một cái tên không rõ là ai; phần chú đề Lưu Cơ. Nghĩa là ngay cả theo lời đề truyền thống, Lưu Bá Ôn cũng không viết Trích Thiên Tủy, ông chỉ là người chú giải.

Văn bản lưu truyền. Sách được biết tới chủ yếu qua các bản chú đời Thanh: Trần Tố Am với bản Tập Yếu, và nhất là Nhâm Thiết Tiều với bản Xiển Vi, có kèm rất nhiều lá số làm ví dụ. Bản Nhâm Thiết Tiều được người Việt học Tử Bình dùng nhiều nhất, và các bài về nhật chủ, dụng thần trên site đều dẫn theo lối đọc ấy.

Vì sao nghi. Văn tập Lưu Cơ không nhắc tới công việc chú một sách mệnh. Lý thuyết của Trích Thiên Tủy, nhất là cách bàn vượng suy, thanh trọc, chân giả, gần với mệnh học đời Minh, Thanh hơn đầu Minh. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc đề "Lưu Cơ chú" là để sách có một người đỡ đầu danh giá.

Dù vậy, giá trị của Trích Thiên Tủy không phụ thuộc vào Lưu Bá Ôn. Câu mở đầu thiên Thông thần luận (dẫn ở mục dưới) và lối lập luận chặt chẽ của sách đủ để nó đứng được bằng chính nội dung.

Những sách khác đội tên ông

Thêm vào đó là cả một kho truyện dân gian: Lưu Bá Ôn đi khắp nơi cắt long mạch để không ai tranh được ngôi với nhà Minh, Lưu Bá Ôn chọn đất dựng thành Nam Kinh theo phép phong thuỷ. Những truyện này giống hệt kiểu truyện Cao Biền đi khắp đất Việt xem long mạch trong dân gian ta: nhân vật lịch sử có thật, tài địa lý được thần thoại hoá để giải thích vận nước.

Vì sao lại là Lưu Bá Ôn

Có ba lý do khiến ông thành "nhà tiên tri" số một của đời Minh.

1. Sử đã ghi ông tinh thiên văn. Một câu trong chính sử là đủ làm nền cho mọi huyền thoại về sau.
2. Ông là mưu thần của buổi khai quốc. Người giúp lập triều được coi là người "thấy" mệnh trời của triều ấy, nên lời sấm về thịnh suy của triều phải đặt vào miệng ông.
3. Những ngày cuối đời ông mang màu bi kịch. Một công thần bị đầu độc, nghi ngờ quanh vua và thừa tướng, là chất liệu tốt để dân gian thêm rằng ông đã biết trước mọi chuyện.

Cả ba lý do đều thuộc về cách người đời sau nhớ về ông, không thuộc về những gì ông viết.

Sách cổ nói gì

Dịch: Muốn biết gốc của ba nguyên và muôn phép, trước hết hãy xem sự chở che của trời và công dụng của thần (khí). — Trích Thiên Tủy, thiên Thông thần luận, câu mở đầu

Bình: "Tam nguyên" ở đây thường được giảng là thiên nguyên, địa nguyên, nhân nguyên, tức can, chi và phần tàng trong chi. Câu này đặt cả hệ thống mệnh học lên nền vũ trụ luận trước khi bàn tới một lá số nào. Câu mở là của kinh văn, không phải của phần chú đề tên Lưu Cơ; người dẫn nên phân biệt.

Minh Sử, Lưu Cơ truyện, đại ý: Lưu Cơ đọc rộng kinh sử, sách gì cũng xem qua, đặc biệt tinh môn thiên văn.

Bình: Đây là câu duy nhất trong chính sử làm nền cho cả huyền thoại "Lưu Bá Ôn tiên tri". Nó nói về học vấn, không nói về khả năng đoán trước.

Minh Sử, Lưu Cơ truyện, đại ý: trước khi mất, ông dặn con đem sách thiên văn dâng lên triều ngay, đừng để con cháu học.

Bình: Câu này nên được nhớ cùng câu trên. Người tinh thiên văn nhất triều Minh hiểu rằng tri thức ấy, trong tay một gia đình, là nguy cơ chứ không phải gia bảo.

Đọc cho đúng mức

Về con người. Lưu Cơ là nhà Nho, nhà văn, mưu thần có thật và có tài thật, được Minh Sử chép cẩn thận cả công lẫn những lần bất đắc chí. Hình ảnh "thần cơ diệu toán" là của đời sau.

Về Thiêu Bính Ca. Đây là văn bản sấm lưu hành từ cuối Thanh, không có trong văn tập hay chính sử. Đánh giá nó như mọi văn bản sấm khác: xác định niên đại bản đang đọc, chỉ xét các lời đoán cho thời sau niên đại ấy.

Về Trích Thiên Tủy. Sách có giá trị lớn trong mệnh học, nhưng ngay lời đề truyền thống cũng chỉ ghi Lưu Cơ là người chú. Nói "Lưu Bá Ôn viết Trích Thiên Tủy" là sai theo cả truyền thống lẫn khảo cứu.

Về các phái. Người học Tử Bình thường giữ lời đề "Lưu Cơ chú" như một truyền thống, và điều đó không ảnh hưởng tới cách họ dùng sách. Người nghiên cứu văn bản thì để chữ "tương truyền". Hai cách đều hợp lý nếu nói rõ mình đang theo cách nào.

Việc nên làm

1. Muốn biết Lưu Bá Ôn thật, đọc vài chương Úc Ly Tử. Đó là giọng của ông, không qua trung gian.
2. Khi một bài viết dẫn "Lưu Bá Ôn đã tiên tri…", hỏi bản Thiêu Bính Ca nào, in năm nào, sự kiện được nói tới xảy ra trước hay sau năm in.
3. Nếu học Tứ Trụ, đọc Trích Thiên Tủy qua một bản chú cụ thể (thường là Nhâm Thiết Tiều) và ghi rõ đang dẫn kinh văn hay lời chú.
4. Thử lập tứ trụ của chính mình bằng công cụ dưới đây, rồi đọc phần nhật chủ theo Trích Thiên Tủy trên site.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Minh Sử, Lưu Cơ truyện (đại ý).
• Lưu Cơ, Thành Ý Bá văn tập, phần Úc Ly Tử (đại ý).
• Trích Thiên Tủy, đề Kinh Đồ soạn, Lưu Cơ chú: câu mở đầu thiên Thông thần luận; bản chú Xiển Vi của Nhâm Thiết Tiều, bản Tập Yếu của Trần Tố Am.
• Thiêu Bính Ca, bản lưu hành, đoạn mở đầu (đại ý).