Nhất Hạnh đời Đường: thiền sư làm lịch Đại Diễn, đo bóng mặt trời tới tận Giao Châu

Nhất Hạnh (683 – 727), tên tục Trương Toại, là thiền sư đời Đường và là một trong những nhà thiên văn lớn nhất Trung Hoa cổ. Ông soạn lịch Đại Diễn, chế máy đo thiên thể, và chủ trì cuộc đo bóng mặt trời trên nhiều địa điểm, xuống tận Giao Châu, cho thấy quy tắc "nghìn dặm lệch một tấc" là sai.

Trước hết cần tách tên: đây không phải thiền sư Thích Nhất Hạnh (1926 – 2022) của Làng Mai, người Việt, mà bài thiền hành và thiền ngồi có nhắc. Hai vị trùng pháp danh, cách nhau hơn mười hai thế kỷ. Vị đời Đường mà bài này nói tới có tên trong nhiều chỗ của trang: trong bài quái khí với bảng quẻ theo lịch Đại Diễn, trong bài Bát Trạch phản biện với lời buộc tội "Diệt Man Kinh", trong bài Cửu Diệu sao hạn với một bản kinh về chín diệu. Bài này tập hợp các mảnh ấy, và đặt chúng cạnh phần chắc nhất của đời ông: những con số đo được.

Người cháu công thần thành nhà sư

Cựu Đường Thư xếp Nhất Hạnh vào Phương kỹ truyện, chương của những người có nghề đặc biệt. Ông họ Trương, tên Toại, người Xương Lạc thuộc Ngụy Châu, chắt của Trương Công Cẩn, công thần lập quốc nhà Đường. Thuở nhỏ ông nổi tiếng nhớ dai, mê lịch tượng, âm dương ngũ hành.

Một chuyện tuổi trẻ cho thấy hướng đi của ông: mượn của đạo sĩ Doãn Sùng cuốn Thái Huyền Kinh của Dương Hùng, một bộ sách số học, vũ trụ học nổi tiếng khó, ít hôm sau đem trả kèm bản giải thích do chính mình viết, khiến Doãn Sùng kinh ngạc. Thời Võ Tắc Thiên, cháu bà là Võ Tam Tư muốn kết giao, ông lánh đi, xuất gia ở Tung Sơn theo thiền sư Phổ Tịch của dòng Bắc Tông.

Về sau ông còn học Mật giáo với hai vị sư Ấn Độ sang Đường là Thiện Vô Úy và Kim Cương Trí, và ghi lại lời giảng của Thiện Vô Úy về kinh Đại Nhật thành bộ chú sớ được Mật tông Trung Hoa, Nhật Bản dùng lâu dài. Một nhà sư vừa thiền Bắc Tông, vừa Mật giáo, vừa là nhà toán học thiên văn: chính sự đa dạng ấy giải thích vì sao đời sau gán cho ông đủ loại sách, từ lịch pháp tới sao hạn tới phong thủy.

Cựu Đường Thư kể một chuyện mang màu huyền thoại: ông đi khắp nơi tìm thầy học toán, tới chùa Quốc Thanh ở núi Thiên Thai, nghe một vị sư già đang tính toán nói với đệ tử, đại ý, hôm nay sẽ có người tới học phép tính, tới cổng thì nước trước cổng sẽ chảy ngược về tây. Nhất Hạnh bước vào, quả nhiên nước đổi dòng. Chuyện thuộc lớp truyện, nhưng nó cho thấy người đời Đường đã coi tài toán của ông là chuyện phi thường.

Lịch Đại Diễn: vì sao phải làm lịch mới

Năm 721, lịch Lân Đức đang dùng đoán nhật thực mấy lần không đúng. Đường Huyền Tông giao cho Nhất Hạnh soạn lịch mới. Ông làm việc sáu năm, viết xong bản thảo thì mất năm 727, lúc bốn mươi lăm tuổi. Các quan Trương Thuyết, Trần Huyền Cảnh biên tập lại, và năm 729 lịch được ban hành với tên Đại Diễn.

Cái tên lấy từ Hệ Từ: "Đại diễn chi số ngũ thập", số đại diễn là năm mươi, tức năm mươi cọng cỏ thi dùng để bói. Nhất Hạnh đã cố ý trình bày các hằng số của lịch như thể suy ra từ số của Dịch. Lịch chí trong Tân Đường Thư còn giữ bản "Đại Diễn lịch nghị", phần lý luận của ông, trong đó có thiên Quái nghị bàn về quái khí mà bài quái khí đã dịch một phần.

Nên đọc phần gắn với Dịch như cách một nhà khoa học đời Đường trình bày công trình của mình trong ngôn ngữ uy tín nhất thời ấy. Phần cốt lõi của lịch Đại Diễn nằm ở chỗ khác: tính đến chuyện mặt trời không đi đều trong năm khi tính ngày sóc và nhật, nguyệt thực, dựa trên số đo mới. Đó là lý do lịch này được coi là khuôn mẫu cho lịch pháp các đời sau. Lịch Đại Diễn cũng được đưa sang Nhật Bản và dùng ở đó khoảng một thế kỷ, từ năm 764.

Một chi tiết với người Việt: thời thuộc Đường, An Nam đô hộ phủ dùng lịch của triều Đường, nên nhiều khả năng lịch Đại Diễn cũng là lịch được ban dùng ở đất Việt trong mấy chục năm nó còn hiệu lực. Bài lịch các triều đại Việt kể đoạn đường lịch pháp nước ta về sau.

Máy đo trời: hoàng đạo du nghi và quả cầu chạy bằng nước

Để làm lịch mới cần số đo mới. Nhất Hạnh cùng quan Lương Lệnh Toản chế hoàng đạo du nghi, một nghi khí vòng có vòng hoàng đạo di chuyển được, để đo vị trí mặt trời, mặt trăng, các sao trên đường hoàng đạo. Với máy ấy, ông đo lại khoảng cách giữa các chòm trong nhị thập bát tú và thấy nhiều chỗ khác với ghi chép cũ.

Họ còn chế một hồn thiên chạy bằng sức nước: quả cầu trời quay đều nhờ dòng nước, kèm các hình người bằng gỗ, cứ mỗi khắc đánh trống, mỗi giờ đánh chuông. Đây là một trong những cỗ máy đo thời gian tự động sớm của thế giới, tiền thân của tháp đồng hồ thiên văn Tô Tụng đời Tống.

Cuộc đo bóng mặt trời: từ phương bắc xuống Giao Châu

Đây là công trình làm nên tên tuổi Nhất Hạnh trong lịch sử khoa học.

Từ đời Hán, các nhà thiên văn Trung Hoa tin một quy tắc gọi là "nghìn dặm lệch một tấc": hai nơi cách nhau một nghìn dặm theo hướng nam bắc thì bóng cọc đo giữa trưa ngày hạ chí chênh nhau một tấc. Quy tắc ấy được dùng để suy ra cả kích thước trời đất.

Khoảng năm 724 – 725, triều Đường, theo kế hoạch của Nhất Hạnh, cử người đi đo ở nhiều nơi trải dài từ vùng Thiết Lặc phía bắc tới Giao Châu và Lâm Ấp ở phía nam. Đo cùng lúc ba thứ: bóng cọc tám thước giữa trưa hạ chí, đông chí, xuân thu phân; độ cao của cực bắc trên chân trời; và khoảng cách đường bộ giữa các điểm. Nhóm đo quan trọng nhất do Nam Cung Thuyết dẫn, đo trên vùng đồng bằng Hà Nam, ở bốn điểm gần như cùng một đường kinh tuyến.

Kết quả, theo Tân Đường Thư, đại ý: giữa hai điểm đầu và cuối của tuyến Hà Nam, cách nhau khoảng 526 dặm 270 bộ, bóng hạ chí chỉ chênh hơn hai tấc, chứ không phải hơn năm tấc như quy tắc cũ đòi hỏi. Nhất Hạnh kết luận quy tắc "nghìn dặm một tấc" không đúng, và tính ra rằng cứ khoảng 351 dặm 80 bộ thì độ cao cực bắc chênh một độ. Đó là phép đo độ dài một độ kinh tuyến đầu tiên trong lịch sử Trung Hoa. Quy ra đơn vị hiện nay, con số phụ thuộc vào độ dài dặm đời Đường mà các nhà nghiên cứu ước khác nhau, và kết quả lệch đáng kể so với số đo hiện đại. Giá trị của cuộc đo không nằm ở độ chính xác, mà ở chỗ lần đầu tiên một quy tắc cổ được kiểm bằng số đo có hệ thống trên thực địa và bị bác.

Với người Việt, điểm đo ở Giao Châu rất đáng chú ý. Ở vĩ độ Hà Nội, khoảng 21 độ bắc, tức nằm phía nam chí tuyến bắc, giữa trưa ngày hạ chí mặt trời đứng hơi lệch về phía bắc đỉnh đầu, nên bóng cọc ngả về phía nam, điều không bao giờ xảy ra ở Trường An. Chúng tôi tính lại bằng độ nghiêng trục trái đất năm 724 (khoảng 23,6 độ): mặt trời lệch đỉnh đầu chừng 2,6 độ, bóng cọc tám thước dài khoảng 3,6 tấc, ngả về nam. Ghi chép đời Đường cho con số cùng cỡ ấy. Một quan sát đo ở đất Việt đã góp phần cho thấy trái đất không phẳng như mô hình "nghìn dặm một tấc" ngầm giả định.

Những gì đời sau gán cho Nhất Hạnh

Tài lịch toán của Nhất Hạnh nổi tiếng tới mức nhiều sách thuật số về sau mượn tên ông.

Lời buộc tội "Diệt Man Kinh" đáng nhắc riêng. Truyền thuyết kể vua Đường sợ phép phong thủy chính tông lọt ra ngoài, sai Nhất Hạnh soạn sách sai để truyền cho "man di". Cựu Đường Thư chép tiểu sử ông khá kỹ mà không có dòng nào về phong thủy. Một nhà thiên văn đã đi đo bóng mặt trời tới Giao Châu để tìm sự thật về trời đất, bị đời sau buộc tội cố ý làm sai một phép xem đất: nghịch lý ấy cho thấy tên ông đã thành nhãn hiệu trong giới thuật số, ai cũng dùng được, kể cả để công kích.

Truyện bảy vì sao Bắc Đẩu

Các tập bút ký đời Đường, trong đó có Dậu Dương Tạp Trở của Đoàn Thành Thức, kể một truyện đẹp. Đại ý: thuở hàn vi Nhất Hạnh được một bà lão họ Vương giúp đỡ. Về sau con bà phạm tội nặng, bà tới cầu, ông nói việc pháp luật không thể xin. Rồi ông sai người tới một khu vườn bỏ hoang, dặn đến giờ ấy sẽ có bảy con vật chạy vào, hãy bắt hết. Bắt được bảy con lợn, ông nhốt vào vò, niêm lại. Sáng hôm sau, quan coi trời tâu Bắc Đẩu biến mất. Vua hỏi, Nhất Hạnh khuyên nên ân xá thiên hạ để hồi lòng trời. Vua đại xá; mỗi đêm ông thả một con, một sao trở lại.

Truyện đáng đọc không vì phép lạ mà vì hình ảnh: đời Đường coi người hiểu trời nhất là người có thể "giấu" được sao. Và cái kết là một lời khuyên chính trị, ân xá, đội lốt một hiện tượng thiên văn. Kiểu truyện này giống cách lời can gián của Quách Phác khoác áo quẻ bói (bài Quách Phác cùng chuyên mục).

Sách cổ nói gì

Dịch: Số đại diễn là năm mươi, dùng có bốn mươi chín. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: Đây là câu mở đầu phép bói cỏ thi, và là nguồn tên của lịch Đại Diễn. Một nhà thiên văn chọn tên lịch theo phép bói không phải vì ông tin quẻ đoán được nhật thực, mà vì trong thế giới tư tưởng đời Đường, Dịch là ngôn ngữ chung của mọi tri thức về trời. Nhất Hạnh nói bằng ngôn ngữ ấy, nhưng số liệu của ông đến từ cọc đo và nghi khí. Người đọc hôm nay nên giữ cả hai: hiểu vì sao ông đặt tên như vậy, và biết rằng sức nặng của lịch nằm ở số đo.

Tân Đường Thư, Thiên văn chí, đại ý: đo ở các nơi thì thấy bóng mặt trời chênh lệch không theo phép "nghìn dặm một tấc" của người xưa. Câu ghi kết quả khô khan ấy là một trong những dòng quan trọng nhất của khoa học đời Đường.

Đọc cho đúng mức

Nhất Hạnh là nhà khoa học thật, với những công trình được chính sử ghi chép kỹ: lịch, nghi khí, cuộc đo bóng. Ông xứng đáng được nhớ như một nhà thiên văn, không chỉ như một cái tên trên sách thuật số.

Ông cũng là người trong thế giới tư tưởng của Dịch và Phật giáo Mật tông. Ông trình bày lịch bằng số Dịch, giữ quái khí trong lịch, ghi chú kinh Mật giáo. Đừng hiện đại hóa ông thành một nhà khoa học tách khỏi tín ngưỡng; đừng thần thánh hóa ông thành một pháp sư.

Các sách thuật số gắn tên ông phần lớn không có chứng cứ. Khi gặp "theo Nhất Hạnh thiền sư" trong một sách phong thủy hay sao hạn, nên hỏi lại văn bản ấy xuất hiện lúc nào.

Và đừng nhầm với Thích Nhất Hạnh. Trùng pháp danh, khác hẳn thời đại, nước và sự nghiệp.

Việc nên làm

1. Nếu bạn ở miền Bắc hay miền Trung Việt Nam, thử cắm một chiếc que thẳng đứng giữa trưa một ngày gần hạ chí (khoảng 21/6) và xem bóng ngả về phía nào; đó là đúng quan sát mà đoàn đo đời Đường ghi ở Giao Châu.
2. Khi đọc bảng quái khí hay một bảng tiết khí cổ, nhớ rằng nhiều bảng như vậy bắt nguồn từ lịch Đại Diễn, và đối chiếu với lịch tiết khí hiện nay của trang.
3. Khi một sách phong thủy dẫn "phép của sư Nhất Hạnh", tra xem phép ấy có trong Cựu, Tân Đường Thư không trước khi tin.

Nguồn tham khảo

• Cựu Đường Thư, Phương kỹ truyện: truyện tăng Nhất Hạnh (xuất thân, chuyện Thái Huyền Kinh, chùa Quốc Thanh, việc làm lịch, nghi khí) — đại ý.
• Tân Đường Thư, Lịch chí: Đại Diễn lịch nghị; Thiên văn chí: phần đo bóng ở các nơi và kết quả của nhóm Nam Cung Thuyết — đại ý.
• Chu Dịch, Hệ Từ thượng: câu "Đại diễn chi số ngũ thập" (nguyên văn).
• Đoàn Thành Thức, Dậu Dương Tạp Trở: truyện Nhất Hạnh và bảy sao Bắc Đẩu (đại ý).
• Tính lại độ dài bóng cọc ở vĩ độ Hà Nội ngày hạ chí năm 724: độ nghiêng trục trái đất theo công thức chuẩn của thiên văn hiện đại, vĩ độ Hà Nội khoảng 21 độ bắc.