Trương Quả Lão và Tinh Tông: vị tiên cưỡi lừa, một bộ sách số theo sao thật, và mười hai cung đi từ Hy Lạp sang

Trương Quả Lão là đạo sĩ có thật đời Đường, được vua Đường Huyền Tông triệu vào cung, về sau thành một trong Bát Tiên. Tinh Tông là bộ sách số mệnh đời Minh mang tên ông, dạy môn Thất Chính Tứ Dư: đoán mệnh theo vị trí thật của Mặt Trời, Mặt Trăng, năm hành tinh lúc sinh. Môn này khác Tử Vi từ gốc, và gần chiêm tinh hơn.

Bài này tách ba lớp thường bị trộn: con người Trương Quả trong sử Đường, vị tiên trong truyện dân gian, và bộ sách đời Minh đề tên ông. Rồi đặt mười hai cung của Tinh Tông cạnh mười hai nhà của chiêm tinh Hy Lạp và mười hai cung Tử Vi, để thấy một mắt xích mà các bài so Tử Vi với chiêm tinh hay bỏ qua.

Lớp thứ nhất: đạo sĩ Trương Quả trong sử Đường

Cả Cựu Đường Thư và Tân Đường Thư đều có truyện Trương Quả trong phần Phương Kỹ, tức phần chép những người có tài thuật. Đại ý:

• Ông ẩn ở núi Trung Điều, tự nói mình đã mấy trăm tuổi, người đương thời không ai rõ gốc tích.
• Thời Võ Hậu từng có lệnh triệu, ông giả như đã qua đời để khỏi đi.
• Những năm Khai Nguyên, Đường Huyền Tông sai người đón vào kinh, hỏi về đạo thuật, phong chức Ngân thanh quang lộc đại phu, ban hiệu Thông Huyền tiên sinh.
• Ông xin về núi, không lâu sau thì mất ở đó.

Sử chép ông như một đạo sĩ có thuật lạ, được vua trọng. Kèm theo là vài giai thoại các sách đời Đường ghi lại: ông cưỡi một con lừa trắng, đi xong thì gấp lại như tờ giấy cất vào hộp, cần thì phun nước cho lừa hiện lại; một đạo sĩ khác trong cung nói riêng với vua rằng ông vốn là con dơi trắng từ thuở hỗn độn mới chia, vừa nói xong thì tự thấy khó ở, phải xin vua cầu ông tha.

Điều đáng chú ý cho chủ đề của bài: trong các truyện ấy không có chữ nào nói ông xem sao đoán mệnh. Thuật của ông trong sử là thuật trường sinh, ảo thuật, đối đáp với vua về đạo. Không có sách thiên văn, không có lá số.

Lớp thứ hai: Trương Quả Lão trong Bát Tiên

Chữ "Lão" thêm vào tên là cách gọi tôn của dân gian: "ông Trương Quả". Từ thời Nguyên, các vở kịch và truyện kể bắt đầu ghép ông với những vị tiên khác; đến đời Minh, nhóm tám vị gồm Hán Chung Ly, Lã Động Tân, Lý Thiết Quải, Trương Quả Lão, Hà Tiên Cô, Lam Thái Hoà, Hàn Tương Tử, Tào Quốc Cữu mới gần như cố định qua tiểu thuyết và tranh vẽ.

Hình ảnh quen thuộc nhất, ông già cưỡi lừa ngược, mặt quay về phía sau, là hình ảnh của lớp này, phát triển từ giai thoại con lừa trắng. Tranh Bát Tiên treo trong nhà người Việt vẽ ông như vậy.

Ở lớp này, Trương Quả Lão là biểu tượng của sự sống lâu và thong dong. Vẫn chưa có gì liên quan đến số mệnh theo sao.

Lớp thứ ba: bộ sách đời Minh mang tên ông

Đến đời Minh mới xuất hiện bộ sách lớn thường gọi là Trương Quả Tinh Tông hay Quả Lão Tinh Tông. Bản lưu hành phổ biến là bản do người đời Minh gom và in, nội dung là tập hợp các ca quyết, phú, bàn luận về môn Ngũ Tinh, tức Thất Chính Tứ Dư, với nhiều lớp văn bản của nhiều thời. Một số đoạn được viết như lời Trương Quả trả lời học trò.

Các nhà thư mục đời Thanh đã nghi việc gán tên: không có văn bản đời Đường nào cho thấy Trương Quả viết sách số. Có thể nêu vài lý do vì sao người đời Minh chọn đúng tên ông, như cách hiểu chứ không phải kết luận:

1. Đạo sĩ đời Đường, được vua trọng. Môn sao mệnh thịnh lên từ đời Đường, khi chiêm tinh Ấn Độ theo các nhà sư vào Trung Hoa (bài Tú Diệu Kinh). Một đạo sĩ nổi tiếng cùng thời là cái gốc hợp lý để gắn vào.
2. Hiệu Thông Huyền. "Thông huyền" là hiểu thấu lẽ huyền diệu. Với người làm số, đó là một danh hiệu sẵn có để mượn.
3. Trường thọ. Môn sao mệnh cần quan sát trời hàng trăm năm; một người "sống mấy trăm tuổi" là nhân vật lý tưởng để làm tổ.

Hiện tượng này giống hệt việc Tử Vi gắn với Trần Đoàn, Mai Hoa gắn với Thiệu Ung: nghề cần tổ, tổ cần là người có thật và có tiếng.

Tinh Tông dạy gì

Phần nền của môn đã có ở bài Tinh Bình Hội Hải: mười một diệu (bảy chính tinh là Mặt Trời, Mặt Trăng và năm hành tinh; bốn dư là La Hầu, Kế Đô, Nguyệt Bột, Tử Khí), và ví dụ cho thấy môn này dùng vị trí thật của các thiên thể. Ở đây chỉ nêu những phần riêng làm nên diện mạo của Tinh Tông.

Hai mươi tám tú làm thước. Vị trí mỗi diệu được đo bằng độ trên hai mươi tám tú: diệu ấy đang ở tú nào, độ thứ mấy. Người xem số phải có lịch ghi vị trí các diệu từng ngày.

Mười hai cung. Vòng trời chia mười hai phần, gọi theo mười hai chi. Cung Mệnh lấy từ vị trí Mặt Trời và giờ sinh, về bản chất là phần trời đang mọc ở phương Đông lúc sinh, giống cung Mọc của chiêm tinh. Từ cung Mệnh đếm ra mười một cung còn lại.

Mười can hoá diệu. Theo can năm sinh, các diệu được "hoá" thành mười vai: theo bản thường dẫn là Lộc, Ám, Phúc, Hao, Ấm, Quý, Hình, Ấn, Tù, Quyền. Mỗi can năm gán mười vai ấy cho mười diệu theo một bảng riêng. Hai trong mười tên, Lộc và Quyền, cũng có trong Tứ Hoá của Tử Vi. Có người cho rằng Tứ Hoá là bản rút gọn từ hệ hoá diệu này; đó là giả thuyết có lý, nhưng chúng tôi chưa thấy văn bản nào chứng minh đường đi ấy.

Cách cục và hạn. Như mọi môn mệnh lý, Tinh Tông có các "cách": tổ hợp diệu ở cung nào, sáng hay mờ, gặp hoá diệu nào. Và có phép xét vận theo từng quãng tuổi đi qua các cung.

Mười hai cung: mắt xích giữa chiêm tinh Hy Lạp và Tử Vi

Bài mười hai nhà chiêm tinh đã cho thấy mười hai nhà của chiêm tinh và mười hai cung Tử Vi "giống ở hình, khác ở gốc": tên Tử Vi gần với nghĩa các nhà, nhưng thứ tự đã xáo. Đặt Tinh Tông vào giữa, bức tranh rõ hẳn:

Đọc bảng theo cột giữa:

• Tinh Tông giữ gần nguyên thứ tự Hy Lạp. Ở mười trong mười hai vị trí, tên cung Tinh Tông dịch đúng nghĩa vị trí ấy trong chiêm tinh Hy Lạp. Cả chỗ tinh tế nhất cũng khớp: vị trí 11 Hy Lạp gọi là chỗ của "thần lành", Tinh Tông gọi là Phúc Đức. Vị trí 6 Hy Lạp gồm cả kẻ hầu, Tinh Tông gọi là Nô Bộc.
• Tử Vi giữ tên, đổi chỗ. Mười một trong mười hai tên Tử Vi có mặt trong Tinh Tông (Phu Thê thay Thê Thiếp, Tử Tức thay Nam Nữ, là đổi chữ cùng nghĩa); chỉ cung Tướng Mạo được thay bằng Phụ Mẫu. Nhưng thứ tự thì đã sắp lại theo một lối khác, gom người thân lên gần Mệnh: Huynh Đệ, Phu Thê, Tử Tức đứng liền sau Mệnh. Chỉ hai cung giữ đúng chỗ của cả ba hệ: Mệnh ở vị trí 1 và Phúc Đức ở vị trí 11.

Từ đó có thể dựng một đường đi hợp lý của mười hai cung: chiêm tinh Hy Lạp sang Ấn Độ, theo kinh Phật đời Đường vào Trung Hoa, thành hệ Thất Chính với thứ tự gần như còn nguyên; rồi Tử Vi lấy bộ tên ấy và sắp lại cho hợp với một hệ an sao bằng lịch âm. Đây là một giả thuyết dựng từ việc so bảng, khớp với điều giới nghiên cứu nói về nguồn gốc ngoại lai của mười hai cung, nhưng các mắt xích văn bản giữa Thất Chính và Tử Vi còn thiếu.

Vì sao Tinh Tông thua Tử Vi và Tử Bình

Môn Thất Chính từng là môn sao mệnh "chính" của nhiều thầy đời Minh. Đến đời Thanh, nó lùi hẳn. Có ba lý do dễ thấy:

1. Cần lịch thiên văn. Muốn an một lá số phải biết vị trí mười một diệu ngày sinh. Tử Vi và Tử Bình chỉ cần lịch âm và phép đếm.
2. Lịch thay đổi. Đầu đời Thanh, lịch pháp Trung Hoa chuyển sang phép tính theo thiên văn phương Tây, làm lệch các bảng cũ mà người làm số quen dùng.
3. Nhiều phái, nhiều bảng. Cách đo độ tú, cách an cung Mệnh, bảng hoá diệu khác nhau giữa các sách, khó thống nhất.

Ở Việt Nam, môn này hầu như chỉ còn dấu vết qua tên các diệu: La Hầu, Kế Đô, Thái Bạch, Thái Âm… trong Cửu Diệu sao hạn, nhưng đã thành vòng đếm theo tuổi, không còn tính theo trời.

Sách cổ nói gì

Tân Đường Thư, Phương Kỹ truyện, truyện Trương Quả, đại ý: Trương Quả ẩn ở núi Trung Điều, qua lại vùng Phần, Tấn, tự nói tuổi mấy trăm; Huyền Tông triệu vào, ban hiệu Thông Huyền tiên sinh; sau xin về núi.

Bình: Truyện sử là văn bản sớm nhất về ông và không nói gì đến sao mệnh. Mọi lời "Trương Quả Lão truyền Tinh Tông" phải xếp vào lớp truyền thống đời sau.

Tinh Tông, phần mười hai cung, theo thứ tự thường được dẫn: Mệnh, Tài Bạch, Huynh Đệ, Điền Trạch, Nam Nữ, Nô Bộc, Thê Thiếp, Tật Ách, Thiên Di, Quan Lộc, Phúc Đức, Tướng Mạo.

Bình: Một danh sách mười hai chữ đôi, nhưng là bằng chứng rõ nhất cho đường đi của chiêm tinh vào Trung Hoa. Người đọc Tử Vi nhìn danh sách này sẽ nhận ra gần như mọi tên quen thuộc, chỉ là xếp khác.

Đọc cho đúng mức

• Con người: Trương Quả là nhân vật có trong chính sử đời Đường. Các giai thoại về con lừa, con dơi là giai thoại được chép, không phải sử liệu theo nghĩa hẹp.
• Bộ sách: Tinh Tông là sách đời Minh nhiều lớp, gán tên Trương Quả. Người gom sách và năm in của từng bản chúng tôi chưa đối chiếu được; nội dung từng phần lấy theo các bản giới thiệu và bản thường dẫn.
• Mười can hoá diệu: mười tên ghi theo bản thường dẫn; bảng gán theo từng can khác nhau giữa các sách nên không chép ra.
• Bảng mười hai cung: nghĩa các vị trí Hy Lạp ghi theo cách tóm phổ biến của các sách chiêm tinh cổ; nhiều vị trí có nhiều nghĩa, bảng chỉ ghi nghĩa chính. Đường đi Hy Lạp, Ấn Độ, Trung Hoa, Tử Vi là giả thuyết dựng từ so sánh.
• Dùng sao thật không làm môn này đáng tin hơn Tử Vi về mặt đoán đời người; cả hai chưa được kiểm chứng bằng thống kê.

Việc nên làm

1. Khi gặp sách "Quả Lão Tinh Tông", đọc như một tập hợp tư liệu đời Minh về môn Ngũ Tinh, không như lời của một vị tiên.
2. Lấy lá số Tử Vi của mình, viết thứ tự mười hai cung theo Tinh Tông bên cạnh, để tự thấy hai hệ dùng chung bộ tên mà xếp khác nhau ra sao.
3. Muốn so sao thật với sao an theo lịch, đọc bài Tử Vi và chiêm tinh khác nhau.

Nguồn tham khảo

• Cựu Đường Thư và Tân Đường Thư, Phương Kỹ truyện, truyện Trương Quả (đại ý).
• Trương Quả Tinh Tông (Quả Lão Tinh Tông), bản đời Minh: thứ tự mười hai cung, mười tên hoá diệu (đại ý, theo bản thường dẫn; chưa đối chiếu một bản in cụ thể).
• Tinh Bình Hội Hải: hệ Thất Chính Tứ Dư (xem bài riêng của trang).
• Các sách chiêm tinh Hy Lạp cổ, như của Vettius Valens: nghĩa mười hai vị trí tính từ cung mọc (đại ý).