Trần Đoàn (Hi Di tiên sinh): ngủ trăm ngày, Thái Cực đồ và Tử Vi, phần nào là sử

Trần Đoàn là đạo sĩ có thật ở cuối Ngũ Đại, đầu Bắc Tống, có truyện trong Tống Sử: ẩn ở Vũ Đương rồi Hoa Sơn, thích đọc Dịch, nổi tiếng ngủ cả trăm ngày, được vua Tống ban hiệu Hi Di tiên sinh. Các đồ Dịch đời Tống, môn Tử Vi Đẩu Số và nhiều sách tướng gắn tên ông là việc đời sau gán, mức tin khác nhau.

Với người học Tử Vi, Trần Đoàn là "tổ sư". Với người học Dịch, ông là đầu mối của Tiên Thiên đồ và Thái Cực đồ. Với dân gian, ông là "ông tiên ngủ" đánh cờ thắng cả hoàng đế. Ba hình ảnh ấy chồng lên nhau đến mức khó thấy người thật. Bài này tách từng lớp, xếp theo độ tin từ cao xuống thấp.

Điều Tống Sử chép: một ẩn sĩ được ba triều vua mời

Tống Sử đặt Trần Đoàn ở phần Ẩn dật truyện, dành cho người có tài mà không ra làm quan. Đại ý những điều truyện chép:

• Trần Đoàn tự Đồ Nam, người Chân Nguyên, đất Hào Châu. Thuở nhỏ đọc rộng kinh sử, có chí ra làm việc đời.
• Đời Hậu Đường đi thi Tiến sĩ không đỗ, từ đó không màng công danh, đi chơi núi sông.
• Ẩn ở núi Vũ Đương hơn hai mươi năm, tập phép phục khí, nhịn ăn ngũ cốc (tịch cốc), mỗi ngày chỉ uống vài chén rượu. Sau dời về Hoa Sơn, ở quán Vân Đài.
• Mỗi lần ngủ thường hơn trăm ngày không dậy.
• Chu Thế Tông nhà Hậu Chu (năm 956) mời vào cung, vì nghe ông giỏi phép luyện vàng bạc. Ông đáp đại ý: bệ hạ là chủ bốn biển, nên lo việc trị nước, sao lại để tâm chuyện vàng bạc. Thế Tông giữ ông trong cung hơn một tháng rồi cho về, ban hiệu "Bạch Vân tiên sinh".
• Tống Thái Tông mời vào triều, đối đãi rất trọng; năm Thái Bình Hưng Quốc thứ chín (984) ban hiệu "Hi Di tiên sinh".
• Ông thích đọc Kinh Dịch, tay không rời sách.
• Năm Đoan Củng thứ hai (989), ông qua đời ở Hoa Sơn, tại hang Trương Siêu dưới đỉnh Liên Hoa.
• Truyện ghi ông có soạn Chỉ Huyền Thiên tám mươi mốt chương bàn việc dẫn dưỡng, luyện đan, cùng mấy tập thơ văn.

Đọc kỹ danh sách, ta có một chân dung khá nhất quán: một người có học, thi trượt, chọn đường tu Đạo, tập dưỡng sinh, đọc Dịch, được vua chúa trọng vì danh tiếng ẩn sĩ và vì dám từ chối làm "thầy phép" cho vua. Chi tiết ông khuyên Chu Thế Tông bỏ chuyện luyện vàng đáng nhớ hơn mọi phép lạ: người được đời sau thờ làm tổ thuật số lại là người khuyên vua đừng mê thuật.

Tuổi thọ "một trăm mười tám" mà sách phổ thông hay ghi là theo truyền thuyết; năm sinh của ông không rõ.

Vì sao hiệu là "Hi Di"

Chữ "Hi Di" lấy từ Đạo Đức Kinh, chương 14: nhìn mà không thấy gọi là "di", nghe mà không nghe được gọi là "hi". Hai chữ ấy tả cái Đạo không hình không tiếng. Vua Tống chọn hiệu này cho một ẩn sĩ Đạo gia là chọn đúng chữ: ông là người "khó thấy, khó nghe", sống khuất khỏi đời.

Cũng vì cái tên ấy mà đời sau dễ biến ông thành bậc "biết điều người khác không thấy". Một chữ của Lão Tử nói về Đạo, qua mấy trăm năm, thành nhãn hiệu cho sách đoán số.

Ngủ trăm ngày: từ ghi chép tới "thuỵ công"

Chi tiết "mỗi lần ngủ hơn trăm ngày" có ngay trong Tống Sử, nên không phải bịa của đời sau. Nhưng nên hiểu nó trong bối cảnh: truyện ẩn sĩ trong chính sử thường chép những đặc điểm phi thường mà người đương thời truyền nhau, và sử gia ghi lại như ghi lời đồn có tiếng, không như ghi một quan sát đo đếm.

Người đời Tống hiểu chuyện "ngủ" của Trần Đoàn theo lối Đạo gia: đó là một phép tu, giữ thần trong lúc thân nằm yên, chứ không phải ngủ say thông thường. Từ đây sinh ra hình tượng "Thuỵ tiên" (ông tiên ngủ) và các bài "thuỵ công", tư thế nằm dưỡng khí truyền dưới tên ông, phần lớn văn bản xuất hiện muộn. Về mặt sinh lý, không ai nhịn ăn uống trăm ngày mà sống được; hoặc con số là phóng đại, hoặc "ngủ" là chỉ những đợt tĩnh tu dài có ăn uống tối thiểu. Đây là chỗ người đọc nên giữ cả sự tôn trọng lẫn sự tỉnh táo.

Các đồ Dịch đời Tống: đường truyền có ghi chép, nhưng ghi muộn

Chỗ Trần Đoàn để lại dấu ấn học thuật lớn nhất, nếu tin theo ghi chép đời Tống, là các đồ Dịch.

Đầu đời Nam Tống, Chu Chấn dâng sách Hán Thượng Dịch Truyện lên vua Nam Tống, kèm một bài biểu kể đường truyền, đại ý:

Ba chỗ cần lưu ý khi dùng bảng này:

1. Bản kê ra đời khoảng một trăm bốn mươi năm sau khi Trần Đoàn mất. Chu Chấn là học giả nghiêm túc, nhưng ông ghi lại một truyền thống truyền miệng của các học phái, không có văn bản của Trần Đoàn kèm theo.
2. Không có đồ nào của chính tay Trần Đoàn còn lại. Ta chỉ có các đồ qua tay người đời sau, nhất là qua Chu Hy, người in chúng lên đầu Chu Dịch Bản Nghĩa.
3. Học giả đời Thanh đã chất vấn. Hoàng Tông Viêm và một số nhà khảo chứng cho rằng Thái Cực đồ có gốc từ các đồ luyện đan, tu luyện của Đạo giáo (có thuyết nói về một "Vô Cực đồ" khắc trên vách đá Hoa Sơn), rồi được nhà Nho đổi nghĩa. Nếu thuyết này đúng, nó lại củng cố vai trò của Trần Đoàn theo một cách khác: ông là cầu nối giữa đồ hình tu luyện Đạo gia và Lý học Nho gia đời Tống.

Dù hiểu theo hướng nào, đây là phần "gán" có cơ sở nhất: có một nguồn đời Tống ghi tên ông, có học phái cụ thể, có đồ hình cụ thể. Nó khác hẳn mức tin của các phần dưới.

Tử Vi Đẩu Số: gán tên muộn, không có trong sử

Bộ Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư đề "Hi Di tiên sinh" là tác giả, nhiều đoạn viết dưới dạng lời ông. Bài Tử Vi Đẩu Số là gì đã trình bày vì sao giới nghiên cứu coi việc này là truyền thuyết tôn vinh: văn bản Tử Vi sớm nhất còn lại đều thuộc đời Minh, và truyện Trần Đoàn trong Tống Sử không nhắc gì tới một môn an sao lên mười hai cung. Ở đây chỉ thêm hai nhận xét từ góc nhìn tiểu sử.

Thứ nhất, Trần Đoàn trong sử là người đọc Dịch và tu dưỡng sinh, không phải người lập lá số. Tống Sử ghi ông thích Dịch, soạn sách về dẫn dưỡng, làm thơ. Không có câu nào về sao, cung, đoán mệnh cho người khác. Nếu ông có lập một môn đoán mệnh nổi tiếng tới mức được vua hỏi, sử gia đời Nguyên biên Tống Sử khó mà bỏ qua.

Thứ hai, việc gán tên có lý do dễ hiểu. Một môn lấy sao Bắc Đẩu, Nam Đẩu làm khung cần một ông tổ vừa gần Đạo giáo vừa gần Dịch học. Trần Đoàn là người duy nhất đứng ở giao điểm ấy với tiếng tăm lớn như vậy. Chọn ông là chọn đúng hình mẫu, cũng như sách Mai Hoa chọn Thiệu Ung. Chi tiết về văn bản Toàn Thư nằm ở bài Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư.

Sách tướng và Hà Lạc: lớp gán xa nhất

Ngoài Tử Vi, tên Trần Đoàn còn đứng trên:

• Sách tướng. Bộ Thần Tướng Toàn Biên do Viên Trung Triệt đời Minh biên tập đề Trần Đoàn soạn; truyền thuyết nói ông học tướng thuật từ một vị "Ma Y đạo giả" (đạo sĩ áo gai), nên phái tướng này gọi là Ma Y tướng pháp. Bài Tâm Tướng Biên quen thuộc với câu đại ý "lòng là gốc của dáng mặt, xét lòng thì thiện ác tự hiện" cũng đề tên ông.
• Hà Lạc lý số. Phép lập quẻ theo giờ sinh, tương truyền của Trần Đoàn hoặc Thiệu Ung, xem bài Hà Lạc lý số.

Lớp này có mức tin thấp nhất: không có nguồn đời Tống nào nối Trần Đoàn với tướng thuật hay với phép Hà Lạc, và các văn bản đều muộn. Điều thú vị là nội dung Tâm Tướng Biên lại rất gần với điều Tống Sử khắc hoạ: đặt tâm lên trên tướng, đức lên trên số. Dù không phải lời ông, người soạn đã chọn một giọng hợp với con người ông.

Truyền thuyết dân gian: cưỡi lừa ngã và ván cờ Hoa Sơn

Hai chuyện được kể nhiều nhất:

Ngã lừa. Các bút ký đời Tống kể Trần Đoàn đang cưỡi lừa, nghe tin Triệu Khuông Dẫn lên ngôi lập nhà Tống thì cười lớn đến ngã khỏi lưng lừa, nói đại ý "thiên hạ từ nay yên rồi". Chuyện này phục vụ chính trị rõ ràng: một bậc ẩn sĩ biết trời xác nhận nhà Tống có mệnh trời. Nó xuất hiện trong văn của người đời Tống, đúng thời cần những câu chuyện như vậy.

Ván cờ. Dân gian kể khi chưa làm vua, Triệu Khuông Dẫn đánh cờ với Trần Đoàn, đặt cược cả núi Hoa Sơn, thua, nên về sau Hoa Sơn được miễn thuế. Trên núi ngày nay còn chỗ được chỉ là nơi đánh cờ. Đây là truyện địa phương, không có trong sử.

Cả hai chuyện cho thấy cùng một xu hướng: hình ảnh Trần Đoàn được dùng để nói về nhà Tống, về mệnh trời, về quan hệ giữa ẩn sĩ và vua. Chúng có giá trị như văn hoá, không có giá trị như tiểu sử.

Sách cổ nói gì

Dịch: Nhìn mà không thấy gọi là "di", nghe mà không nghe được gọi là "hi". — Đạo Đức Kinh, chương 14

Bình: Đây là gốc của hiệu "Hi Di". Hiệu vua ban nói về sự ẩn khuất, không nói về tài tiên tri. Đọc lại câu này là nhớ người được ban hiệu muốn sống ngoài tầm mắt đời, không phải đứng giữa chợ đoán số.

Tống Sử, Ẩn dật truyện, đại ý: bệ hạ là chủ bốn biển, nên đem việc trị nước làm điều để tâm, sao lại lưu ý tới chuyện luyện vàng bạc.

Bình: Câu trả lời của Trần Đoàn cho Chu Thế Tông là đoạn đáng tin nhất về ông, vì nó đi ngược hình ảnh "thầy phép" mà đời sau dựng lên. Một người dám từ chối làm phép cho hoàng đế khó có thể là người lập ra hàng loạt phép đoán.

Chu Chấn, biểu dâng Hán Thượng Dịch Truyện, đại ý: Trần Đoàn đem Tiên Thiên đồ truyền cho Chủng Phóng, Chủng Phóng truyền cho Mục Tu…

Bình: Đây là sợi dây duy nhất có văn bản nối Trần Đoàn với học thuật Dịch đời Tống. Nó muộn hơn ông một thế kỷ rưỡi, nhưng có danh tính người truyền cụ thể, nên đáng tin hơn mọi lời đề tác giả trên sách số.

Đọc cho đúng mức

Xếp theo độ tin. (1) Ẩn sĩ Hoa Sơn, thi trượt, tu Đạo, đọc Dịch, được Chu Thế Tông và Tống Thái Tông mời: sử chép, tin được. (2) Ngủ trăm ngày: có trong sử nhưng là lời đồn được chép lại, nên hiểu như phép tĩnh tu được phóng đại. (3) Truyền các đồ Dịch: có ghi chép đời Tống, muộn, còn tranh luận. (4) Sáng lập Tử Vi, soạn sách tướng: gán tên muộn, không có cơ sở sử liệu. (5) Ván cờ, ngã lừa: truyền thuyết chính trị và dân gian.

Gán tên không làm môn học kém đi. Tử Vi hay tướng thuật đánh giá bằng chính văn bản và cách luận của chúng. Biết Trần Đoàn không viết Toàn Thư không làm Toàn Thư sai thêm, chỉ giúp ta đọc nó đúng như một văn bản đời Minh.

Đừng phủ nhận quá tay. Trần Đoàn không phải nhân vật bịa. Ông là một người thật có ảnh hưởng thật tới dòng tư tưởng nối Đạo gia với Lý học Tống. Đó là di sản đủ lớn mà không cần thêm phép lạ.

Việc nên làm

1. Khi một cuốn sách số mở đầu bằng "Hi Di tiên sinh viết", ghi nhớ đó là lời đề tác giả của người biên soạn đời sau, rồi đọc nội dung theo đúng niên đại của văn bản.
2. Muốn hiểu ảnh hưởng thật của Trần Đoàn, đọc theo thứ tự: bài Thái Cực đồ, bài Hà Đồ Lạc Thư, rồi bài về Thiệu Ung đã dẫn ở bảng trên.
3. Nếu bạn học Tử Vi, hãy lập lá số của chính mình và đọc nó qua văn bản Toàn Thư và Tân Biên, thay vì qua truyền thuyết về ông tổ.

Nguồn tham khảo

• Tống Sử, Ẩn dật truyện, truyện Trần Đoàn (đại ý).
• Lão Tử, Đạo Đức Kinh, chương 14.
• Chu Chấn, Hán Thượng Dịch Truyện, biểu dâng sách năm đầu đời Nam Tống, đoạn kể đường truyền các đồ (đại ý).
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa, các đồ in đầu sách.
• Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư, lời đề tác giả (đại ý).
• Viên Trung Triệt biên, Thần Tướng Toàn Biên (để đối chiếu lời đề tác giả).