Nghĩa trang dòng họ, nghĩa địa làng: bố cục và lý do người xưa chọn gò cao, gần đồng, xa giếng

Nghĩa địa làng ở đồng bằng Bắc Bộ thường nằm trên những gò cao giữa đồng, ngoài lũy tre, cách xa giếng và ao làng. Ba lý do chồng lên nhau: không ngập, không lấy mất đất cấy, và không để nước từ mộ thấm vào nguồn nước uống. Đó cũng là gợi ý tốt nhất cho một khu mộ dòng họ xây hôm nay.

Bài mộ tổ, mộ bà, mộ ông đã nói thứ tự đặt các ngôi mộ trong khu mộ gia đình, theo phép chiêu mục và theo tục ba miền. Bài này nhìn ở tầm rộng hơn: cả khu mộ đặt ở đâu trong làng, bố cục bên trong thế nào, vì sao. Chúng tôi không tự đi khảo sát; phần mô tả dưới đây tổng hợp từ các nghiên cứu về làng Việt cổ truyền, từ sách phong tục và từ mô tả lặp lại của nhiều làng Bắc Bộ, rồi đặt cạnh hiểu biết về vệ sinh môi trường hiện nay.

Nghĩa địa làng trông như thế nào

Một làng đồng bằng Bắc Bộ cổ truyền có thể hình dung như ba vòng: ở giữa là xóm, có đình, chùa, ao, giếng, bao bởi lũy tre; bên ngoài là đồng ruộng; và rải trên đồng là những gò đất cao hơn mặt ruộng, nơi đặt mộ. Các nhà nghiên cứu làng như Trần Từ khi tả cơ cấu làng Bắc Bộ, đại ý, đều thấy nghĩa địa là một thành phần của không gian làng, thuộc đất chung, nằm ngoài khu cư trú.

Dấu vết còn lại ở tên đất. Rất nhiều xứ đồng Bắc Bộ mang tên có chữ Gò, Đống, Mả, Mộ: những cái tên ghi nhớ rằng nơi ấy từng là chỗ chôn cất, hay là gò đất nổi giữa ruộng. Nhiều làng khi dồn điền, làm đường đã phải giải quyết cả một hệ thống gò mả như vậy.

Bên trong nghĩa địa làng, các họ thường có khu riêng; mộ cát táng xếp tương đối gọn, mộ hung táng (lần chôn đầu) nằm ở chỗ khác hoặc rải ở rìa. Đầu nghĩa địa hay có cây đa, cây si hay một miếu nhỏ; đường vào là bờ ruộng.

Lý do thứ nhất: gò cao thì không ngập

Châu thổ sông Hồng thấp và phẳng, mùa mưa nước lên nhanh. Làng đã phải đứng trên chỗ cao (bài bố cục làng Việt), mộ cũng vậy. Một ngôi mộ ngập nước thì hỏng, khó chăm, và với người Việt là nỗi day dứt của con cháu. Tiêu chí "khô ráo, không ngập" là gốc của mọi lời khuyên về đất mộ trong sách cổ lẫn trong kinh nghiệm dân gian (bài chọn đất đặt mộ).

Ở đất bằng, "cao" chỉ là vài tấc, vài thước so với mặt ruộng. Nhưng chính vài thước ấy quyết định mùa lũ nước có tràn qua hay không. Lời của nghề địa lý về "bình dương long", mạch đất bằng nhận ra bằng chỗ hơi cao hơi thấp, ở đây trùng với kinh nghiệm chống lụt.

Lý do thứ hai: gò không lấy mất đất cấy

Đồng bằng Bắc Bộ đất chật người đông, ruộng lúa nước là của quý nhất. Một gò đất cao khó dẫn nước vào, cấy lúa kém; đặt mộ ở đó gần như không mất gì của mùa màng. Đặt mộ trên ruộng tốt thì vừa mất đất, vừa có ngày bị cày tới.

Chính nỗi lo "bị cày tới" có trong sách Nho đời Tống. Trình Di khi bàn chuyện táng, đã nêu năm điều phải lo cho một ngôi mộ về sau, trong đó có điều "không bị cày bừa với tới". Nghĩa địa làng trên gò là lời đáp thực tế cho nỗi lo ấy: chỗ không ai muốn cày thì mộ yên lâu.

Lý do thứ ba: xa giếng, xa ao lấy nước

Đây là lý do mà người xưa không nói bằng ngôn ngữ vệ sinh, nhưng bố cục làng cho thấy họ đã hiểu. Giếng, ao lấy nước ăn nằm trong xóm; nghĩa địa nằm ngoài đồng, cách xa. Nhiều hương ước có lệ giữ giếng làng sạch, cấm làm ô uế quanh giếng, và lệ cấm đào xới, chăn thả trên gò mả.

Hiểu biết hiện nay giải thích vì sao điều này quan trọng. Thi hài phân hủy trong đất sinh ra một thứ nước rỉ chứa vi sinh vật, chất hữu cơ, hợp chất của ni-tơ. Ở nơi mực nước ngầm nông như đồng bằng Bắc Bộ, nước rỉ có thể thấm xuống nước ngầm, chảy ngang tới giếng gần đó. Báo cáo năm 1998 của Văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới khu vực châu Âu về ảnh hưởng của nghĩa trang tới môi trường và sức khỏe cộng đồng, đại ý, coi rủi ro chính là ô nhiễm nước ngầm, và khuyến nghị đặt nghĩa trang ở đất thoát nước tốt, đáy huyệt cách mực nước ngầm đủ xa, giữ khoảng cách với giếng, nguồn nước.

Ba điều rút ra, khớp với bố cục làng cổ:

• Mộ hung táng là giai đoạn có nước rỉ nhiều nhất. Đặt khu hung táng tách riêng, trên đất cao thoát nước tốt, xa nguồn nước, là hợp lý.
• Mộ cát táng ít rủi ro hơn hẳn, vì hài cốt đã khô, đặt trong tiểu sành.
• Giếng khoan hiện đại lấy nước sâu hơn giếng đào, nhưng nếu khoan ngay cạnh khu mộ thì vẫn không nên dùng để ăn uống khi chưa xét nghiệm.

Quy chuẩn quy hoạch xây dựng hiện hành của Việt Nam cũng đặt khoảng cách tối thiểu từ nghĩa trang tới khu dân cư và tới công trình khai thác nước, khoảng cách lớn hơn với nghĩa trang hung táng. Gia đình định xây khu mộ mới nên hỏi Ủy ban nhân dân xã về con số và quy hoạch cụ thể của địa phương.

Chu Lễ: khu mộ có bản đồ từ thời cổ

Một chi tiết ít người biết: sách Chu Lễ, khi mô tả bộ máy nhà nước lý tưởng, có hẳn hai chức quan lo việc nghĩa địa. Trủng nhân coi khu mộ chung của vua chư hầu, phân định ranh giới, vẽ bản đồ, đặt mộ vua tổ ở giữa, các đời sau theo chiêu mục hai bên. Mộ đại phu coi đất mộ của dân trong nước, cũng vẽ bản đồ, và cho dân táng theo họ.

Chu Lễ là sách thời Chiến Quốc mô tả một mô hình lý tưởng, không phải biên bản nhà Chu (bài Chu Công). Nhưng hai ý trong đó rất đáng giữ cho một khu mộ dòng họ hôm nay: chôn theo họ thành khu, và có bản đồ để đời sau biết ai nằm ở đâu. Thứ tự chiêu mục đã bàn ở bài mộ tổ, mộ bà.

Bố cục một khu mộ dòng họ hôm nay

Tổng hợp các lý do ở trên, một khu mộ dòng họ ở nông thôn Bắc Bộ, nếu được quy hoạch phép, có thể sắp xếp như sau:

Bảng không thay cho quy định của địa phương. Ở nhiều nơi, xây khu mộ trên đất nông nghiệp không đúng quy hoạch là vi phạm, và có thể phải dỡ bỏ; tốn công tốn của mà không yên. Hỏi chính quyền trước khi làm là phần "chọn đất" quan trọng nhất của thời nay.

Nghĩa địa làng đang đổi

Những năm gần đây, nhiều làng gom mộ từ các gò rải rác về một nghĩa trang tập trung, có quy hoạch, có đường bê tông, có khu hung táng riêng. Việc ấy giải phóng đất cấy, giảm rủi ro cho nguồn nước, dễ chăm sóc hơn, dù với nhiều gia đình là một cuộc chia tay với những gò mả quen thuộc. Khi gom mộ, những nguyên tắc ở trên, cao, khô, xa nước, có bản đồ, vẫn là những nguyên tắc nên giữ; cách xử lý tục lệ khi dời mộ có ở bài di dời mộ do giải toả.

Sách cổ nói gì

Dịch: Quan Mộ đại phu coi mọi đất mộ trong nước, vẽ thành bản đồ, cho dân trong nước táng theo họ. — Chu Lễ, Xuân Quan

Bình: Hai việc trong câu này, vẽ bản đồ và táng theo họ, vẫn là hai việc nền của một khu mộ dòng họ tử tế hôm nay. Phần lớn rắc rối khi gom mộ, dời mộ đến từ việc không ai còn nhớ ai nằm ở đâu.

Dịch: Không thành đường sá, không thành thành quách, không thành ao rãnh, không bị kẻ quyền thế chiếm, không bị cày bừa với tới. — Trình Di, Táng thuyết

Bình: Năm điều lo của Trình Di đọc như một bản tiêu chí quy hoạch. Nghĩa địa làng trên gò đáp ứng điều thứ năm; nghĩa trang tập trung có quy hoạch, nếu được giữ lâu dài, đáp ứng cả năm. Bài chọn đất đặt mộ phân tích kỹ từng điều.

Đọc cho đúng mức

Phần mô tả làng là tổng hợp, không phải khảo sát của chúng tôi; mỗi làng có hoàn cảnh riêng, có làng đặt nghĩa địa sát chân đê, có làng trên sườn đồi.

Phần vệ sinh dựa trên hiểu biết chung về phân hủy và nước ngầm; mức rủi ro thật của một khu mộ cụ thể phụ thuộc đất, độ sâu nước ngầm, số mộ, khoảng cách tới giếng, và chỉ xét nghiệm nước mới trả lời được.

Phần phong thủy như hướng khu, thế đất hai bên được bàn ở các bài âm trạch khác; bài này cố ý giữ ở những lý do có thể kiểm.

Không có khu mộ nào hứa được điều gì cho con cháu. Một khu mộ khô ráo, sạch, có bản đồ là cách tốt nhất để giữ yên người đã khuất và giữ cho người sống khỏi bận lòng.

Việc nên làm

1. Lập sơ đồ khu mộ họ mình ngay khi người lớn còn nhớ: vẽ tay cũng được, ghi tên, năm táng, chi, rồi chụp ảnh lưu nhiều nơi.
2. Nếu nhà dùng giếng đào, giếng khoan gần khu mộ, đem mẫu nước đi xét nghiệm vi sinh định kỳ.
3. Khi bàn xây khu mộ họ, hỏi Ủy ban nhân dân xã về quy hoạch đất nghĩa trang và khoảng cách quy định trước khi góp tiền.
4. Khi thiết kế, tách khu hung táng, làm rãnh thoát nước, chọn cây rễ nông, gom chỗ thắp hương.

Nguồn tham khảo

• Chu Lễ, Xuân Quan: Trủng nhân, Mộ đại phu (nguyên văn câu về Mộ đại phu).
• Trình Di, Táng thuyết: năm điều lo về mộ (nguyên văn).
• Trần Từ (Nguyễn Từ Chi), Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ (đại ý về không gian làng).
• Tổ chức Y tế Thế giới, Văn phòng khu vực châu Âu, The impact of cemeteries on the environment and public health, 1998 (đại ý về rủi ro nước ngầm và khuyến nghị vị trí).
• Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quy hoạch xây dựng hiện hành: phần khoảng cách an toàn môi trường của nghĩa trang (đại ý; số cụ thể hỏi địa phương).