Cải táng: miền Bắc làm, miền Nam ít làm — đất, khí hậu, lịch sử di dân và những giả thuyết chưa đủ

Miền Bắc phổ biến tục táng hai lần: hung táng rồi sau vài năm cải táng sang mộ cát táng. Miền Nam phần đông chôn một lần, xây mộ kiên cố ngay. Không có một nguyên nhân duy nhất: đất và nước ngầm, khí hậu, lịch sử di dân, cách giữ đất làng hay đất vườn cùng góp phần, và mỗi giả thuyết đều có chỗ chưa giải thích được.

Bài cải táng đã kể tục lệ, thời điểm, các bước, và có bảng ba miền. Bài âm trạch là gì đã nêu sự khác biệt Bắc – Nam như một sự thật. Bài này chỉ hỏi một câu: vì sao. Chúng tôi đặt từng giả thuyết hay được nêu lên bàn, chỉ ra điều ủng hộ và điều làm yếu nó, vì câu trả lời trung thực là một bức tranh nhiều lớp, không phải một câu gọn.

Một lời trước khi vào bài: đây là chuyện phong tục của những gia đình đang có người thân nằm dưới đất. Không cách làm nào "đúng hơn". Bài không bàn nghi lễ, không có văn khấn; mục đích chỉ là hiểu.

Hai tục, mô tả cho chính xác

Táng hai lần (Bắc Bộ, một phần Bắc Trung Bộ). Lần đầu, hung táng: quan tài chôn trong mộ đất, đắp nấm, chưa xây kiên cố. Sau khoảng ba năm (có nơi lâu hơn), cải táng: mở mộ, rửa hài cốt, xếp vào tiểu sành, đặt vào mộ cát táng, nơi yên nghỉ lâu dài được xây và chăm sóc. Phan Kế Bính khi tả phong tục Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX, đại ý, coi cải táng là việc con cháu phải làm để cha mẹ được yên nơi khô ráo, và cũng ghi nhận nhiều người làm vì tin vào chuyện đất tốt đất xấu.

Chôn một lần (phần lớn Nam Bộ). An táng rồi xây mộ ngay, thường bằng gạch, đá ong, xi măng, nhiều nhà đặt mộ trong vườn hoặc khu đất gia tộc. Mở mộ chỉ khi phải di dời hoặc gom mộ.

Miền Trung đứng giữa, tùy làng tùy họ. Và cả hai tục đang đổi nhanh dưới tác động của nghĩa trang quy hoạch, hỏa táng (bài hỏa táng và phong thủy).

Giả thuyết thứ nhất: đất và nước ngầm

Lý lẽ. Đồng bằng Bắc Bộ phần lớn là đất phù sa sông Hồng, sông Thái Bình, nhiều sét, mực nước ngầm nông, nhiều nơi trũng, ngập theo mùa. Mộ hung táng chôn trong đất ẩm, kín khí. Sau vài năm, người ta mở ra để đưa hài cốt lên chỗ cao ráo, đặt trong tiểu sành không thấm, mộ xây khô. Hiểu theo cách này, cải táng là một giải pháp cho đất ướt: không thể để người thân nằm mãi trong nước.

Điều ủng hộ. Chính lời giải thích của người Bắc khi được hỏi thường xoay quanh chữ "khô ráo", "yên". Mộ ở vùng trũng, ven sông hay gặp "mộ kết", thi hài chưa tiêu vì thiếu khí (bài mộ kết), càng làm người ta muốn chuyển cốt sang chỗ khô.

Điều làm yếu. Đồng bằng sông Cửu Long còn thấp hơn, nước ngầm còn nông hơn, mùa nước nổi kéo dài hàng tháng. Nếu đất ướt là lý do đủ, miền Nam phải cải táng nhiều hơn miền Bắc. Người Nam chọn cách khác cho cùng bài toán: đắp nền cao và xây mộ nổi trên mặt đất ngay từ đầu, đặt mộ trên giồng cát, gò đất trong vườn. Tức là đất ướt giải thích vì sao phải lo chỗ khô, nhưng không giải thích vì sao lo bằng cách cải táng.

Giả thuyết thứ hai: khí hậu và tốc độ tiêu

Lý lẽ. Hà Nội có mùa đông lạnh, nhiệt độ trung bình tháng Giêng chỉ khoảng 16 – 17 độ; Thành phố Hồ Chí Minh nóng quanh năm, trung bình khoảng 27 độ. Nhiệt độ cao làm phân hủy nhanh hơn. Ở miền Nam, mộ chôn một lần trong đất nóng, sau vài năm cũng chỉ còn cốt, không có cảnh mở ra thấy chưa tiêu, nên không cần bước thứ hai.

Điều ủng hộ. Kinh nghiệm thợ bốc mộ ở miền Bắc cho thấy mộ chôn mùa đông, đất lạnh, ẩm thì tiêu chậm hơn; mốc "ba năm" cũng là con số kinh nghiệm cho khí hậu ấy.

Điều làm yếu. Ở Hoa Nam, vùng Quảng Đông, Phúc Kiến, và ở Đài Loan, khí hậu nóng ẩm gần với Nam Bộ, mà tục táng hai lần, nhặt cốt cho vào chum sành, lại rất phổ biến. Khí hậu nóng không ngăn được tục táng hai lần ở đó. Vậy khí hậu chỉ là một yếu tố, không phải yếu tố quyết định.

Giả thuyết thứ ba: lịch sử di dân

Lý lẽ. Người Việt vào Nam Bộ chủ yếu từ thế kỷ XVII – XVIII, trong làn sóng khẩn hoang. Người đi khẩn hoang rời xa mộ tổ, lập nghiệp trên đất mới, nhiều gia đình di chuyển tiếp nhiều lần. Một tục đòi phải quay lại mộ sau ba năm, có họ hàng đông đủ, có thợ chuyên, có nghĩa địa làng cố định, khó giữ trong đời sống lưu động ấy. Chôn một lần, xây chắc, đặt ngay trong vườn nhà mình là cách hợp lý nhất cho người mở đất.

Các khảo cứu của nhà văn Sơn Nam về đất và người Nam Bộ, đại ý, nhấn mạnh tính thực tế, giản lược nghi lễ của người khẩn hoang: giữ cái cốt lõi của đạo hiếu, bỏ những phần rườm rà khó làm nơi đất mới.

Điều ủng hộ. Giả thuyết này giải thích được vì sao miền Trung, nơi cũng là đất người Việt mở dần về phía nam nhưng sớm hơn và có làng xã ổn định hơn, lại ở giữa hai tục. Nó cũng khớp với hình ảnh mộ trong vườn nhà, rất phổ biến ở Nam Bộ.

Điều làm yếu. Di dân giải thích việc tục bị giản lược, nhưng chưa giải thích vì sao nó không quay lại khi làng xã Nam Bộ đã ổn định hàng trăm năm. Cần thêm một yếu tố giữ cho cách chôn một lần bền vững.

Giả thuyết thứ tư: đất làng và đất vườn

Lý lẽ. Ở Bắc Bộ, đất chật, người đông, ruộng là thứ quý nhất. Nghĩa địa làng nằm trên các gò giữa đồng, đất chung của làng, phân cho các họ. Mộ hung táng là chỗ tạm; cải táng gom hài cốt vào tiểu nhỏ, đặt trong khu mộ họ, giúp tiết kiệm đất: một tiểu sành chiếm ít chỗ hơn hẳn một quan tài. Ở Nam Bộ thời khẩn hoang, đất rộng, mỗi nhà có vườn riêng, đặt mộ trong vườn không lấy của ai; không có sức ép phải thu gọn.

Điều ủng hộ. Giả thuyết này giải thích được tính bền của cả hai tục: chừng nào làng Bắc Bộ còn chật và nghĩa địa còn là đất chung, cải táng còn có ích; chừng nào nhà Nam Bộ còn đất vườn, chôn một lần còn tiện.

Điều làm yếu. Chưa có số liệu đo được diện tích đất nghĩa địa theo thời gian để kiểm. Và người Bắc khi được hỏi hiếm khi nói "để tiết kiệm đất"; lý do họ nêu là đạo hiếu và chỗ khô ráo.

Đặt cạnh nhau: không giả thuyết nào đủ một mình

Bức tranh hợp lý nhất mà chúng tôi rút ra: tục táng hai lần là một tập quán cũ của người Việt ở châu thổ Bắc Bộ, có họ hàng gần với tục ở Hoa Nam; đất ướt, mùa đông lạnh làm nó có ích; nghĩa địa làng chật làm nó bền. Khi người Việt mang tục vào Nam, đời sống khẩn hoang làm nó giản lược, đất vườn rộng và mộ nổi trên giồng cát làm cách chôn một lần đủ dùng, nên tục cũ không quay lại. Đây là một tổng hợp các giả thuyết, chưa phải kết luận đã được nghiên cứu kiểm chứng.

Nho giáo đứng ở đâu trong chuyện này

Một điều thú vị: tục cải táng của người Việt không đến từ sách lễ Nho giáo. Lễ Ký, Đàn Cung nói "táng là giấu", nghĩa là chôn để người không thấy nữa; các nhà Nho đời Tống như Trình Di chỉ chấp nhận dời mộ khi có những nỗi lo cụ thể như mộ có thể thành đường, thành ao, bị kẻ quyền thế chiếm, bị cày tới (bài chọn đất đặt mộ). Thọ Mai Gia Lễ, sách gia lễ phổ biến ở miền Bắc, có phần nghi thức cho việc cải táng, tức là Nho sĩ Việt đã đưa một tục dân gian sẵn có vào khuôn lễ, chứ không phải tục sinh ra từ sách.

Điều này giúp hiểu vì sao cải táng có hai lớp lý do song song ở miền Bắc: lớp đạo hiếu (đưa cha mẹ về chỗ khô ráo, yên ổn) và lớp phong thủy (tìm đất tốt cho mộ cát táng). Lớp thứ hai đến sau, chồng lên lớp thứ nhất.

Sách cổ nói gì

Dịch: Chôn là giấu đi; giấu đi là muốn người ta không còn thấy nữa. — Lễ Ký, Đàn Cung thượng

Bình: Theo câu này, lý tưởng của lễ Nho là chôn một lần và để yên. Tục cải táng của người Bắc đi ngược lý tưởng ấy, và chính vì vậy nó cho thấy sức mạnh của tập quán bản địa: sách lễ phải nhường chỗ cho điều người dân thấy cần, rồi được Thọ Mai Gia Lễ thu vào khuôn. Miền Nam chôn một lần, vô tình lại gần câu Lễ Ký hơn.

Phan Kế Bính, Việt Nam Phong Tục, đại ý: người ta cải táng vì sợ mộ ẩm thấp, nước ngập, kiến mối, để hài cốt cha mẹ được yên; cũng có người cải táng vì tin lời thầy địa lý, mong đất tốt cho con cháu, và ở những chỗ bàn về địa lý, ông tỏ ý không tán thành lối cầu phúc ấy. — Phan Kế Bính, Việt Nam Phong Tục

Bình: Đầu thế kỷ XX, một nhà nho tân học người Bắc đã tách đúng hai lớp lý do: lớp chăm lo cho người mất, và lớp cầu lợi cho người sống. Gần một trăm năm sau, cách tách ấy vẫn dùng được.

Đọc cho đúng mức

Những gì chắc: sự khác biệt Bắc – Nam về số lần táng là có thật và được các sách phong tục ghi nhận; điều kiện đất, khí hậu, lịch sử khẩn hoang của hai vùng là sự thật địa lý, lịch sử.

Những gì là giả thuyết: mối quan hệ nhân quả giữa các điều kiện ấy và tục táng. Bài trình bày bốn giả thuyết phổ biến, kèm điểm yếu; chưa có nghiên cứu định lượng nào chúng tôi biết đã tách được phần đóng góp của từng yếu tố.

Không có tục nào "đúng" hay "linh" hơn. Người Nam chôn một lần không thiếu hiếu; người Bắc cải táng không mê tín vì thế. Cả hai là cách mỗi vùng chăm lo người mất trong điều kiện của mình.

Gia đình hai miền ngày nay thường gặp nhau trong một khu nghĩa trang quy hoạch, nơi quy định của nghĩa trang quyết định nhiều hơn tục lệ. Bàn trước trong nhà để thống nhất là việc quan trọng nhất.

Việc nên làm

1. Nếu gia đình có người gốc Bắc và người gốc Nam, bàn trước về cách táng, đừng đợi tới lúc có tang; mỗi bên kể lý do của tục nhà mình.
2. Khi chọn chôn một lần trong nghĩa trang quy hoạch, hỏi rõ quy định của nghĩa trang về cải táng sau này để không bất ngờ.
3. Khi cải táng vì mộ ngập, ẩm, ưu tiên chỗ mới cao ráo, thoát nước tốt; phần chọn ngày, giờ xem bài cải táng.
4. Ghi lại vị trí, năm táng, người làm của từng ngôi mộ trong họ; tục nào cũng cần một cuốn sổ như vậy.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký, thiên Đàn Cung thượng: câu "táng dã giả, tàng dã" (nguyên văn).
• Phan Kế Bính, Việt Nam Phong Tục (1915), phần tục cải táng (đại ý).
• Hồ Sĩ Tân, Thọ Mai Gia Lễ: phần nghi thức cải táng (đại ý).
• Sơn Nam, các khảo cứu về khẩn hoang và đời sống Nam Bộ (đại ý về tính giản lược nghi lễ của người khẩn hoang).
• Số liệu nhiệt độ trung bình Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh: số tròn theo dữ liệu khí hậu phổ biến, chỉ dùng để so sánh.