Mộ tổ, mộ bà, mộ ông: thứ tự đặt trong khu mộ gia đình theo tục Việt

Trong khu mộ gia đình, mộ tổ thường đặt ở vị trí cao nhất hoặc chính giữa, các đời sau xếp xuống dưới hoặc toả hai bên. Gốc của lối xếp này là phép "chiêu mục" trong Chu Lễ: tổ ở giữa, các đời luân phiên bên trái, bên phải. Vợ chồng theo tục "nam tả nữ hữu". Nhưng trái phải tính từ đâu và đời nào ở trên thì Bắc, Trung, Nam, thậm chí từng họ, làm khác nhau.

Câu hỏi này hay đến vào lúc khó: khi gom mộ về một khu, khi giải toả, khi xây lăng họ. Bài giải nguyên lý, chỉ ra chỗ các tục khác nhau, và đề xuất cách để các chi thống nhất mà không cãi nhau.

Chiêu mục: nguyên lý từ Chu Lễ

Chu Lễ, phần Xuân Quan, mô tả chức quan Trủng Nhân coi khu mộ công:

Mộ tiên vương đặt ở giữa, các đời chiêu và mục xếp hai bên trái, phải. — Chu Lễ, Xuân Quan, Trủng Nhân

Chiêu mục là cách chia các đời luân phiên: đời con của tổ là chiêu, đời cháu là mục, đời chắt lại là chiêu, cứ thế xen kẽ. Lễ Ký, thiên Vương Chế, dùng cùng phép ấy cho nhà miếu: "Thiên tử thất miếu, tam chiêu tam mục, dữ thái tổ chi miếu nhi thất" — miếu của thiên tử có bảy, ba chiêu, ba mục, cùng miếu thái tổ là bảy. Chiêu ở bên trái, mục ở bên phải, tính theo hướng nhìn của tổ.

Ý nghĩa của phép này không phải thần bí: nó giữ thứ bậc các đời rõ ràng trong không gian. Cha và con không nằm cùng một phía; ông và cháu nằm cùng phía, gần với lối nghĩ "cháu nối ông". Nhìn vào khu mộ là đọc được gia phả.

Trái là bên nào: chỗ các tục khác nhau nhiều nhất

Câu "trái trên phải dưới" hay "nam tả nữ hữu" ai cũng thuộc, nhưng "trái" tính theo ai thì có ít nhất hai lối:

Hai lối cho kết quả ngược nhau. Đây là lý do có những khu mộ mà vợ chồng nhà này nằm ngược nhà bên cạnh, cả hai đều tin mình đúng. Sách lễ cổ lấy hướng của tổ (người nằm, quay mặt ra phía trước) làm gốc, giống cách xếp chiêu mục; nếu không có tục riêng của họ, lấy theo người nằm là lối có căn cứ sách hơn.

Một chi tiết nữa: Văn Công Gia Lễ của Chu Hy, sách mà Thọ Mai Gia Lễ ở Việt Nam dựa vào, khi xếp bài vị bốn đời trong từ đường thì đại ý lấy phía Tây làm trên, đời cao nhất ở phía Tây. Nhà thờ họ quay mặt về Nam thì phía Tây chính là bên phải của bài vị. Nghĩa là ngay trong sách lễ, lối xếp từ đường và lối xếp mộ theo chiêu mục cũng không cùng một quy ước. Người ta theo lối nào là theo truyền thống của họ mình, không có bên nào "sai sách".

Vợ chồng: nam tả nữ hữu và những trường hợp khó

• Vợ chồng hai mộ cạnh nhau: phổ biến là chồng bên trái, vợ bên phải (theo lối tính mà họ chọn ở trên). Nhiều nhà xây mộ đôi chung một bệ, hai bia.
• Hợp táng một mộ: thường chỉ làm khi cải táng, đặt hai tiểu cạnh nhau theo cùng nguyên tắc.
• Người vợ thứ: tục cũ đặt sau, hoặc bên phải thấp hơn bà cả. Ngày nay nhiều gia đình xếp theo thứ tự thời gian mất, hoặc theo ý của con cháu từng bên; đây là chuyện tế nhị nên được bàn công khai giữa các chi.
• Người mất trẻ, chưa lập gia đình: nhiều nơi ở Bắc đặt ở hàng riêng hoặc gần mộ cha mẹ, không theo hàng chiêu mục.

Ba miền, ba cách xếp

Những mô tả dưới đây là kiểu thường gặp, không phải luật; mỗi làng, mỗi họ có thể khác.

Bắc Bộ. Mộ thường nằm giữa đồng hoặc nghĩa địa làng, mỗi họ một khu. Khi gom mộ, mộ thuỷ tổ đặt ở đầu khu, phía cao, nhiều họ dựng nhà bia hoặc bình phong trước mộ tổ. Các đời sau xếp thành hàng về phía dưới, mỗi chi một dãy. Tục hai lần táng làm cho khu mộ cát táng thường gọn: mộ nhỏ, xếp hàng đều.

Trung Bộ. Ở Huế và vùng lân cận có truyền thống lăng mộ họ lớn trên đồi: mộ tổ ở chính giữa, có la thành bao quanh, bình phong phía trước, các mộ đời sau chia hai bên tả hữu, gần nhất với mô hình chiêu mục.

Nam Bộ. Nhiều gia đình đặt mộ trong vườn nhà hoặc trên đất ruộng của mình, chôn một lần. Mộ ông bà thường gần nhà nhất, mộ cha mẹ cạnh đó, xếp theo thứ tự mất hơn là theo hàng đời. Khi chuyển vào nghĩa trang, nhiều nhà mua ô liền kề cho cả gia đình.

Khi gom mộ: một cách làm để các chi đồng thuận

Gom mộ về một khu là lúc dễ nảy sinh tranh cãi nhất. Kinh nghiệm của nhiều dòng họ:

1. Vẽ sơ đồ trước khi đào. Trên giấy, đặt mộ thuỷ tổ, rồi các đời theo gia phả. Gửi cho trưởng các chi xem.
2. Chốt lối tính trái phải (theo người nằm hay người viếng) và ghi vào biên bản họ, để đời sau không làm ngược.
3. Chừa chỗ. Khu mộ họ nên chừa ô cho các đời còn sống, và chừa lối đi đủ rộng. Nhiều khu gom xong mới thấy không còn chỗ cho đời kế tiếp.
4. Ghi bia đủ thông tin: tên, đời thứ mấy, thuộc chi nào, ngày mất âm và dương lịch.
5. Thời điểm gom nên tránh phương kiêng của năm khi xây mới; xem bài xây mộ, dựng bia.

Hướng của cả khu mộ thường lấy theo mộ tổ, các mộ khác cùng hướng. Cách lấy hướng mộ có ở bài hướng mộ.

Sách cổ nói gì

Mộ tiên vương đặt ở giữa, các đời chiêu mục ở hai bên trái phải. — Chu Lễ, Xuân Quan, chức Trủng Nhân

Thiên tử có bảy miếu: ba chiêu, ba mục, cùng miếu thái tổ là bảy. — Lễ Ký, Vương Chế

Bình: hai câu này viết cho vua chúa. Khi lễ chế lan xuống dân gian qua Văn Công Gia Lễ của Chu Hy và Thọ Mai Gia Lễ ở Việt Nam, người ta giữ tinh thần (tổ ở trên, các đời có thứ bậc) và giản lược hình thức. Thọ Mai Gia Lễ tập trung vào nghi thức tang, tế; phần xếp mộ cụ thể trong khu gia đình phần lớn do tục làng và gia phả từng họ truyền lại, nên mới có nhiều dị biệt như ngày nay.

Đọc cho đúng mức

Không có một sơ đồ chuẩn cho cả nước. Chiêu mục là nguyên lý; cách áp vào khu mộ là tục của từng họ.

"Trái phải" phải được định nghĩa trước khi bàn. Phần lớn tranh cãi trong họ thật ra là hai bên dùng hai lối tính khác nhau.

Thứ tự mộ không liên quan đến phúc họa. Không có sách nào nói đặt sai bên thì con cháu gặp chuyện; thứ tự mộ là chuyện lễ, giữ thứ bậc và sự hoà thuận.

Việc nên làm

• Đọc lại gia phả, xác định đời và chi của từng mộ trước khi gom.
• Họp các chi, chốt lối tính trái phải và ghi thành biên bản.
• Vẽ sơ đồ khu mộ, chừa chỗ cho các đời sau và lối đi.
• Hỏi người cao tuổi trong làng xem họ mình xưa nay xếp thế nào; tục riêng của họ đáng giữ hơn một quy tắc chung.
• Ghi bia đầy đủ, kèm đời thứ và chi.

Nguồn tham khảo

• Chu Lễ, Xuân Quan, chức Trủng Nhân (trích nguyên văn).
• Lễ Ký, thiên Vương Chế (trích nguyên văn).
• Chu Hy, Văn Công Gia Lễ: phần từ đường (dẫn đại ý).
• Hồ Sĩ Dương, Thọ Mai Gia Lễ (dẫn đại ý).