Xây mộ, dựng bia, xây lăng: chọn thời điểm theo lịch hay theo điều kiện gia đình

Xây mộ có hai lớp thời điểm. Lớp tục quyết định giai đoạn: mộ mới chôn thường chỉ đắp đất hoặc xây tạm, mộ kiên cố làm sau khi cải táng hoặc sau khi mãn tang. Lớp lịch chỉ chọn ngày và phương trong giai đoạn ấy. Năm 2027, việc động thổ xây mộ nên tránh phía Tây (Tam Sát) và sơn Sửu (Tuế Phá).

Nhiều gia đình đảo ngược thứ tự: chọn được "năm đẹp" rồi mới tính chuyện mộ đã đến lúc xây chưa, tiền đã đủ chưa, đất đã lún xong chưa. Bài tách hai lớp ra, rồi đưa bảng phương kiêng của năm Đinh Mùi 2027 đã tính bằng công cụ của site.

Lớp thứ nhất: mốc theo tục

Mộ ở Việt Nam không xây một lần cho xong, mà đi qua các chặng:

Lý do "chờ" trước hết là kỹ thuật: đất lấp huyệt lún dần trong một, hai năm đầu, mộ xây kiên cố quá sớm dễ nứt, nghiêng. Lý do thứ hai là lễ: theo tang chế mà Thọ Mai Gia Lễ phổ biến ở Bắc, trong thời gian để tang người ta tránh động đến mộ. Chuyện ba năm và cải táng đã có ở bài cải táng.

Xây lăng, tức khu mộ lớn có tường bao, nhà bia, sân, thường là việc của cả dòng họ: gom mộ tổ, mộ các chi về một khu. Thời điểm của việc này gần như luôn do điều kiện chung quyết: đất được giao, kinh phí góp đủ, các chi thống nhất thứ tự đặt mộ. Thứ tự ấy có ở bài mộ tổ, mộ ông, mộ bà.

Lớp thứ hai: mốc theo lịch

Khi đã đến giai đoạn xây, lịch dùng để chọn hai thứ.

Ngày khởi công. Việc xây mộ trong sách chọn ngày thuộc nhóm "động thổ", "tu tạo phần mộ". Các ngày thường tránh: ngày xung tuổi người chủ việc (thường là trưởng nam hoặc người đứng ra lo), ngày Trùng Tang, Trùng Phục theo lối dân gian, và các ngày hắc đạo có sát lớn. Công cụ xem ngày của site lọc được ngày theo tuổi người chủ việc; cách chọn ngày cho việc mộ có ở bài xem ngày an táng.

Phương động thổ trong năm. Các sách chọn ngày như Hiệp Kỷ Biện Phương Thư xếp một số thần sát theo địa chi năm. Việc đào, xây ở phương có thần sát lớn thì kiêng trong năm ấy. Đây là phần thay đổi theo từng năm, và là chỗ hay bị chép sai giữa các trang.

Phương kiêng năm Đinh Mùi 2027

Tính theo địa chi năm Mùi, khớp với bảng ở bài Tam Sát, Thái Tuế, Tuế Phá 2027:

Phương tính từ đâu? Với mộ, phần đông thầy lấy tâm khu mộ hoặc tâm làng, tâm nghĩa trang để xét: ngôi mộ nằm ở phía Tây của khu thì việc đào xây ngôi mộ ấy là động thổ ở phương Tam Sát. Một số thầy xét theo hướng mộ: mộ tọa Tây (đầu quay về phía Tây) thì kiêng xây mới trong năm. Hai cách cho kết quả khác nhau; gia đình nên hỏi rõ thầy mình theo cách nào. Khẩu quyết quen thuộc "Thái Tuế ngồi được không đối được, Tam Sát đối được không ngồi được" áp cho mộ y như cho nhà: tránh mộ tọa Thân, Dậu, Tuất và mộ hướng thẳng vào Mùi.

Hai chuyện ít người để ý:

• Năm tính từ khi nào. Theo phái lấy tiết khí, năm Mùi bắt đầu từ Lập Xuân ngày 5/2/2027; theo phái lấy Tết, từ ngày 6/2/2027. Hai mốc chỉ lệch một ngày năm nay. Năm Mùi kéo đến hết ngày 25/1/2028 (Tết Mậu Thân là 26/1/2028) hoặc đến Lập Xuân 5/2/2028. Việc xây mộ hay dồn vào cuối năm âm lịch nên để ý mốc này: tháng Chạp năm Đinh Mùi vẫn tính phương kiêng của năm Mùi.
• Phi tinh năm. Người theo Huyền Không xét thêm Ngũ Hoàng: năm 2027 Ngũ Hoàng ở phương Bắc, Nhị Hắc ở phương Tây. Phía Tây vì vậy vừa Tam Sát vừa Nhị Hắc, là phương nhiều thầy khuyên hoãn nhất. Xem bài Ngũ Hoàng, Nhị Hắc.

Khi lịch và điều kiện gia đình đá nhau

Đây là chỗ cần cân nhắc thật. Vài tình huống hay gặp:

Mộ đang hỏng, nước vào, sụt lún. Sửa chữa để giữ cho mộ yên là việc cần làm ngay, không đợi năm. Lối của sách xưa cũng vậy: Trình Di lo nhất là mộ không yên, chứ không phải mộ xây sai năm. Nhiều thầy phân biệt "tu bổ" (giữ nguyên, sửa chỗ hỏng) với "động thổ xây mới"; tu bổ chỉ cần chọn ngày, không cần né phương. Chuyện mộ bị nước, bị rễ có ở bài mộ bị nước, mộ bị rễ cây.

Họ hàng ở xa chỉ về được dịp Tết, dịp Thanh Minh. Thanh Minh năm 2027 bắt đầu khoảng ngày 5 hoặc 6/4 dương lịch, cuối tháng Hai âm lịch. Nếu ngôi mộ nằm ở phương kiêng, nhiều nhà chọn cách làm phần không đụng đất (ốp đá, khắc bia, dựng bia đã làm sẵn) đúng dịp, còn phần đào móng làm vào năm sau. Chuyện tảo mộ dịp Thanh Minh có ở bài Thanh Minh tảo mộ.

Kinh phí chưa đủ. Xây mộ đẹp mà phải vay nợ, hay các chi trong họ mâu thuẫn vì tiền, là đi ngược đúng cái mục đích "yên" của âm trạch. Một ngôi mộ gọn, sạch, khô, có bia rõ ràng đã đủ lễ.

Nghĩa trang quy hoạch. Trong nghĩa trang công viên hay nghĩa trang xã đã quy hoạch, ban quản lý quy định khung thời gian thi công, kích thước, chiều cao. Nghị định 23/2016/NĐ-CP giới hạn diện tích mỗi mộ: không quá 5 m² với mộ hung táng và mộ chôn một lần, không quá 3 m² với mộ cát táng. Lịch của gia đình phải nằm trong khung ấy. Xem bài chọn ô mộ ở nghĩa trang công viên.

Dựng bia: những chi tiết nên chốt trước

Bia là phần còn lại lâu nhất, và là thứ đời sau dựa vào để biết ai nằm đó. Kinh nghiệm của nhiều dòng họ:

• Ngày mất ghi cả âm và dương lịch. Âm lịch để làm giỗ, dương lịch để đối chiếu giấy tờ. Ngày sinh nếu chỉ còn năm thì ghi năm, đừng điền ngày cho đủ.
• Tên người dựng bia (con cháu phụng lập) ghi theo tục của họ; nhiều nhà ghi tên các con, có nhà chỉ ghi "con cháu phụng lập" để khỏi sót tên.
• Khắc chữ nào. Bia chữ Hán đẹp nhưng đời cháu chắt có thể không đọc được. Nhiều nhà khắc chữ Quốc ngữ là chính, chữ Hán là phụ.
• Kích thước nhiều nhà chọn theo thước Lỗ Ban âm phần; bảng khoảng tốt có ở bài kích thước mộ theo thước Lỗ Ban.

Sách cổ nói gì

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, bộ sách chọn ngày soạn theo lệnh vua Càn Long, xếp Thái Tuế, Tuế Phá, Tam Sát vào nhóm thần sát năm. Đại ý: Thái Tuế là vua của năm, không đối mặt; Tuế Phá là chỗ xung Thái Tuế, kỵ động thổ, tu tạo; Tam Sát là ba chỗ khí suy của cục tam hợp năm, kỵ tọa vào để xây dựng, an táng.

Trình Di đời Tống, trong bài Táng thuyết, đại ý: cái đáng lo khi táng là ngày sau chỗ ấy thành đường đi, thành mương ao, bị người quyền thế chiếm, bị cày bừa tới; ông không bàn ngày giờ.

Bình: hai nguồn đặt cạnh nhau cho thấy sách chọn ngày lo khi nào làm, còn nhà Nho lo mộ có yên lâu dài không. Gia đình cần cả hai, nhưng thứ tự là yên trước, lịch sau.

Đọc cho đúng mức

Phương kiêng là chuyện năm, không phải chuyện mộ. Ngôi mộ ở phía Tây không "xấu"; chỉ là năm 2027 không nên đào xây lớn ở đó. Năm 2028 Tam Sát chuyển sang phía Nam.

Các thầy tính phương khác nhau. Lấy tâm khu mộ hay lấy hướng mộ, tính Tam Sát ba sơn hay năm sơn, lấy năm từ Lập Xuân hay từ Tết: mỗi lựa chọn ra một kết quả hơi khác.

Không có ghi chép kiểm chứng nào cho thấy xây mộ đúng năm làm con cháu tốt hơn. Phần chọn ngày nên hiểu là tục giữ sự trang trọng và đồng thuận trong họ.

Việc nên làm

• Xác định mộ đang ở chặng nào (mới chôn, đã cải táng, chôn một lần) trước khi bàn ngày.
• Mộ hỏng, ngấm nước: sửa ngay theo kiểu tu bổ, chọn ngày không xung tuổi người lo việc.
• Mộ xây mới năm 2027 nằm phía Tây khu mộ hoặc tọa Tây: cân nhắc làm phần ốp, khắc trước, phần đào móng sang năm.
• Chốt nội dung bia bằng văn bản, gửi các chi xem trước khi khắc.
• Hỏi ban quản lý nghĩa trang về quy định kích thước, thời gian thi công trước khi đặt thợ.

Nguồn tham khảo

• Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (soạn đời Càn Long): phần thần sát năm (dẫn đại ý).
• Trình Di, Táng thuyết (dẫn đại ý).
• Hồ Sĩ Dương, Thọ Mai Gia Lễ: phần tang lễ, cải táng (dẫn đại ý).
• Nghị định 23/2016/NĐ-CP của Chính phủ về xây dựng, quản lý, sử dụng nghĩa trang và cơ sở hỏa táng, Điều 4 (diện tích mộ).
• Mốc Lập Xuân, Tết, Thanh Minh 2027 và bảng phương kiêng tính bằng bộ lịch của aihuyenhoc.com.