Hướng mộ: lấy theo người mất hay theo người sống

Hướng mộ có bốn lối xác định, và các thầy không thống nhất. Lối phổ biến nhất ở Việt Nam lấy theo tuổi người mất (thường theo Bát Trạch). Lối cổ nhất lấy theo thế đất: đầu dựa chỗ cao, chân nhìn ra chỗ thấp thoáng. Lối lý khí xét thêm thủy khẩu và vận. Lối thứ tư xét năm làm, tránh phương Tam Sát. Người Việt thường kết hợp: theo đất trước, theo tuổi người mất sau, rồi chọn năm.

Trước hết: "hướng" là phía nào của ngôi mộ

Câu hỏi tưởng thừa nhưng là nguồn của nhiều cuộc cãi nhau. Trong nghề, một ngôi mộ có hai đầu:

• Tọa là phía đầu, phía lưng — chỗ dựa.
• Hướng là phía chân, phía mặt — chỗ nhìn ra.

Câu cửa miệng của thầy địa lý là "đầu gối núi, chân đạp nước": đầu mộ quay về phía cao, chân mộ quay về phía thấp, có nước hoặc khoảng trống.

Rắc rối nằm ở tấm bia. Có nơi đặt bia ở đầu mộ, có nơi đặt bia ở chân mộ; nghĩa trang công viên lại có mẫu riêng. Nên "mặt bia quay hướng Nam" và "mộ hướng Nam" có khi chỉ hai chiều ngược nhau. Trước khi nghe một thầy nói "mộ này phải hướng Đông Nam", hãy hỏi lại: hướng tính theo chân mộ hay theo mặt bia, đo ở trục nào.

Khi đo, đứng trên trục dọc của mộ, quay mặt về phía chân, dùng la kinh hoặc điện thoại đã hiệu chỉnh, đo ba lần lấy số giữa. Sai số của điện thoại và cách đo đúng có ở bài Đo hướng bằng điện thoại hay la kinh.

Lối thứ nhất: theo thế đất — lối cổ nhất

Táng Thư không có một chữ nào về tuổi người mất. Sách định bốn phía của ngôi mộ bằng chính ngôi mộ: bên trái là Thanh Long, bên phải là Bạch Hổ, phía trước là Chu Tước, phía sau là Huyền Vũ. Nghĩa là "trước, sau, trái, phải" tính theo chỗ người nằm, không theo Đông Tây Nam Bắc của la bàn.

Từ đó, hướng mộ được quyết bởi đất: phía nào cao và vững thì làm lưng, phía nào thấp và mở thì làm mặt. Một sườn đồi dốc xuống phía Bắc thì mộ hướng Bắc, không có cách nào bắt nó hướng Nam mà vẫn hợp thế.

Lối này mạnh ở chỗ dựa trên thứ nhìn thấy được, và nó giải quyết luôn chuyện thoát nước: chân mộ quay về chỗ thấp thì nước mưa chảy ra xa, không dồn vào đầu mộ. Yếu ở chỗ đồng bằng phẳng không có cao thấp rõ, thì thế đất không đủ để chọn hướng. Các khái niệm long, hổ, án, minh đường được giảng ở bài Tứ linh.

Lối thứ hai: theo tuổi người mất — lối phổ biến ở Việt Nam

Đây là lối mà phần lớn gia đình Việt được nghe khi mời thầy. Có hai cách hay gặp.

Theo Bát Trạch. Thầy tính cung mệnh của người mất theo năm sinh và giới, chia ra Đông tứ mệnh hay Tây tứ mệnh, rồi chọn một trong bốn hướng tốt của cung đó. Cách tính bốn hướng tốt giống hệt cách chọn hướng nhà; xem Đông tứ trạch, Tây tứ trạch.

Có một điểm người trong nghề biết nhưng ít khi nói: Bát Trạch Minh Kính là sách dương trạch, viết cho nhà ở. Đem cung mệnh người mất áp vào mộ là cách làm của đời sau, mượn công thức nhà ở sang. Nó không sai về tục lệ — đã thành thói quen rộng rãi — nhưng không có gốc trong sách âm trạch cổ.

Tránh hướng xung tuổi. Một số thầy chỉ dùng một quy tắc đơn giản: không để mộ đối thẳng vào phương xung với tuổi người mất theo lục xung địa chi (Tý xung Ngọ, Sửu xung Mùi, Dần xung Thân, Mão xung Dậu, Thìn xung Tuất, Tỵ xung Hợi). Có thầy tránh để chân mộ quay về phương xung, có thầy tránh để đầu mộ tựa vào phương xung — cũng không thống nhất.

Lối thứ ba: theo lý khí của đất — Tam Hợp, Huyền Không

Thầy theo các phái lý khí không dùng tuổi người mất làm gốc, mà xét quan hệ giữa hướng mộ với dòng nước và thời vận.

Phái Tam Hợp coi trọng thủy khẩu — chỗ nước chảy ra khỏi khu đất. Từ phương nước ra, thầy suy ra hướng nào hợp theo vòng trường sinh. Phép này được các thầy dùng nhiều cho âm trạch, vì mộ thường nằm giữa địa hình tự nhiên có dòng nước thật để đọc. Xem Phái Tam Hợp.

Phái Huyền Không xét hướng theo vận. Từ năm 2024 là vận 9; mộ an táng trong vận 9 được lập tinh bàn vận 9 theo tọa hướng, rồi xem sơn tinh, hướng tinh có hợp với núi phía sau, nước phía trước hay không. Xem Vận 9.

Hai phái này đòi thầy đứng tại chỗ, đo cẩn thận và đọc được địa hình. Một lời khuyên Tam Hợp hay Huyền Không đưa ra qua điện thoại mà không có số đo, không có ảnh địa hình, thì giá trị thấp.

Lối thứ tư: theo năm làm — tránh Tam Sát, Thái Tuế

Lối này không chọn hướng tốt mà loại bớt hướng xấu trong một năm cụ thể. Các sách chọn ngày xếp một số thần sát theo địa chi năm; việc động thổ, an táng, cải táng thường tránh tọa vào các phương ấy.

Năm Đinh Mùi 2027, theo bảng đã tính ở bài Tam Sát, Thái Tuế, Tuế Phá 2027: Tam Sát ở phương Tây (ba sơn Thân, Dậu, Tuất), Thái Tuế ở sơn Mùi, Tuế Phá ở sơn Sửu. Một ngôi mộ dự định tọa Tây, tức đầu quay về phía Tây, thì nhiều thầy khuyên lùi sang năm khác hoặc chọn hướng khác.

Lối này đứng riêng thì không đủ, vì nó chỉ cấm chứ không chọn. Nó thường được dùng làm bước lọc cuối.

Còn theo tuổi con cháu?

Câu hỏi trong tiêu đề — theo người mất hay theo người sống — có câu trả lời khá rõ: hướng mộ phần lớn xét theo người mất hoặc theo đất; tuổi con cháu dùng để chọn ngày giờ.

Khi chọn ngày an táng, cải táng, thầy thường xét tuổi người chủ tang (thường là con trưởng) để tránh ngày xung với tuổi người đứng lễ. Đó là chuyện ngày giờ, không phải chuyện hướng. Một số thầy có xét thêm tuổi trưởng nam khi chọn hướng, nhưng đây là ý riêng, ít sách bàn. Chuyện chọn ngày có ở bài Xem ngày an táng.

So sánh bốn lối

Người Việt thường làm thế nào

Trong thực tế, một thầy địa lý cẩn thận ở làng quê Bắc Bộ thường đi theo thứ tự:

1. Xem thế đất: phía nào cao làm đầu, phía nào thấp và thoáng làm chân. Nếu đất có cao thấp rõ, gần như đã chọn xong.
2. Trong khoảng hướng mà đất cho phép, chọn hướng hợp cung mệnh người mất, hoặc ít nhất tránh phương xung tuổi.
3. Đo kỹ để hướng không rơi đúng đường ranh giữa hai sơn — chỗ mà sách gọi là không vong và hầu như mọi phái đều tránh.
4. Đối chiếu với năm làm: nếu phương tọa phạm Tam Sát, Thái Tuế thì dời năm hoặc chỉnh hướng.
5. Với khu mộ dòng họ, giữ hướng chung theo mộ tổ, không để mỗi mộ một hướng.

Ở nghĩa trang công viên, các ô trong một dãy cùng hướng. Gia đình không xoay được từng ô, nhưng có thể chọn khu, chọn dãy có hướng hợp nhất. Bài Chọn ô mộ ở nghĩa trang công viên bàn cách làm.

Sách cổ nói gì

Việc táng lấy bên trái làm Thanh Long, bên phải làm Bạch Hổ, phía trước làm Chu Tước, phía sau làm Huyền Vũ. — Táng Thư, đoạn tứ linh

Bình: bốn phía được định theo ngôi mộ, không theo phương la bàn. Đây là bằng chứng rõ nhất rằng ở lớp sách cổ nhất, hướng mộ do đất quyết. Lối "Thanh Long là phương Đông" chỉ đúng khi mộ hướng Nam.

Huyền Vũ cúi đầu, Chu Tước bay múa, Thanh Long uốn lượn, Bạch Hổ cúi phục hiền hòa. — Táng Thư, đoạn tứ linh

Bình: bốn hình ảnh tả dáng đất lý tưởng: phía sau cao mà thoải xuống, phía trước mở ra, bên trái dài và mềm, bên phải thấp và hiền. Cả câu không có chữ nào về con số hay tuổi.

Đọc cho đúng mức

Thứ nhất, bốn lối trên có thể cho bốn kết luận khác nhau về cùng một ngôi mộ. Không lối nào được chứng minh đúng hơn. Khi hai thầy khuyên hai hướng khác nhau, thường là vì họ theo hai lối khác nhau, không phải vì một người sai.

Thứ hai, lối theo tuổi người mất phổ biến nhất nhưng lại xa sách âm trạch cổ nhất. Gia đình không cần thấy áy náy nếu đất không cho phép theo đúng hướng hợp tuổi; Táng Thư vốn đặt đất lên trước.

Thứ ba, hướng là phần tinh chỉnh. Một ngôi mộ trên đất khô, chắc, có che chắn thì dù hướng không như ý vẫn là một ngôi mộ yên. Ngược lại, hướng đẹp mà đất trũng thì không cứu được.

Thứ tư, trong nghĩa trang quy hoạch, quyền chọn hướng rất hẹp. Đừng trả thêm tiền lớn chỉ để xoay mộ lệch vài độ khỏi dãy, nhất là khi điều đó trái quy định của nghĩa trang.

Việc nên làm

• Thống nhất với thầy và thợ: "hướng" tính theo chân mộ hay mặt bia.
• Xem thế đất trước; chỉ dùng công thức theo tuổi trong khoảng hướng mà đất cho phép.
• Đo hướng ba lần, ghi số độ, chụp ảnh lại để đời sau còn biết.
• Đối chiếu năm làm với Tam Sát, Thái Tuế, Tuế Phá trước khi chốt ngày.
• Với khu mộ dòng họ, hỏi các bậc lớn trong họ về hướng chung.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — đoạn tứ linh; bản san định của Ngô Trừng đời Nguyên.
• Bát Trạch Minh Kính — phần cung mệnh và bốn hướng tốt (sách dương trạch).
• Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (đời Thanh, Càn Long) — phần niên thần phương vị.