Quẻ Thủy Trạch Tiết (60): đặt chừng mực, nhưng khắc khổ quá thì không bền

Quẻ Tiết là quẻ số 60, Khảm (nước) ở trên, Đoài (đầm) ở dưới. Tiết là đốt tre, là chừng mực, là giới hạn. Lời quẻ chỉ có hai câu: "Tiết: hanh. Khổ tiết bất khả trinh", có chừng mực thì thông; chừng mực khắc khổ quá thì không giữ lâu được. Quẻ không ca ngợi kiêng khem; nó dạy đặt giới hạn sao cho sống được với nó.

Tượng quẻ: đầm chứa nước có bờ

Nước ở trên đổ xuống, đầm ở dưới hứng lấy. Đầm chứa được bao nhiêu thì chứa, quá thì tràn bờ. Tiết vì vậy là cái bờ: không có bờ thì đầm thành bãi lầy, bờ đắp quá cao thì nước tù.

Chữ "tiết" gốc là đốt tre. Cây tre lớn rất nhanh mà không gãy, chính nhờ có đốt chia thân thành từng khúc. Người xưa thấy ở đó hình ảnh của sự chừng mực: không phải để kìm, mà để đứng vững khi lớn lên.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Tiết: hanh. Khổ tiết bất khả trinh." Thoán truyện giải: cương nhu chia đều mà cương được ở giữa; khắc khổ quá thì không bền, vì đạo ấy cùng kiệt. Rồi đến câu lớn: "Thiên địa tiết nhi tứ thời thành", trời đất có tiết độ nên bốn mùa thành; "tiết dĩ chế độ, bất thương tài, bất hại dân", đặt tiết độ bằng phép tắc thì không tổn của, không hại dân.

Chữ "tiết" trong "tiết khí" cũng là chữ này: một năm chia ra hai mươi bốn đoạn, mỗi đoạn là một đốt của thời gian. Chừng mực của trời là nhịp, không phải sự thắt chặt.

Đại Tượng: đặt số đo, bàn đức hạnh

"Trạch thượng hữu thủy, Tiết; quân tử dĩ chế số độ, nghị đức hạnh." Trên đầm có nước; người quân tử theo đó mà đặt ra số đo, chuẩn mực, và bàn xét đức hạnh.

Hai việc được đặt cạnh nhau: một là số đo cụ thể (bao nhiêu, đến đâu), hai là đức hạnh (vì sao). Giới hạn không có số đo thì mơ hồ; có số đo mà không bàn lý do thì thành luật lệ khô. Người lập quy chế cho một nhà, một tổ chức đều nên làm đủ cả hai.

Lời sáu hào: ba cách ra cửa, ba vị chừng mực

Sơ Cửu. "Bất xuất hộ đình, vô cữu." Không ra khỏi sân trong, không lỗi. Hệ Từ thượng chép lời Khổng Tử bàn hào này: loạn sinh ra là do lời nói làm bậc thang; "quân bất mật tắc thất thần, thần bất mật tắc thất thân", vua không kín thì mất bề tôi, bề tôi không kín thì mất thân, việc cơ mật không kín thì hại việc thành; cho nên người quân tử cẩn mật mà không để lộ ra. Hào đầu là chừng mực trong lời nói.

Cửu Nhị. "Bất xuất môn đình, hung." Không ra khỏi sân ngoài, xấu. "Hộ" là cửa một cánh bên trong, "môn" là cổng hai cánh ra ngoài. Cùng là không ra cửa, hào một đúng vì chưa đến lúc, hào hai sai vì đến lúc phải ra mà vẫn ngồi. Hai câu gần như giống hệt mà nghĩa ngược nhau: chừng mực phải theo thời.

Lục Tam. Đại ý: không biết chừng mực thì than thở, không trách ai được. Hào âm ở chỗ không chính, buông thả rồi tự chuốc lấy hối tiếc. Lỗi ở mình nên chỉ còn than.

Lục Tứ. "An tiết, hanh." Yên ổn với chừng mực, thông. Hào âm đúng ngôi, thuận theo hào năm. Chừng mực không còn là gồng mình mà đã thành tự nhiên.

Cửu Ngũ. "Cam tiết, cát, vãng hữu thượng." Chừng mực ngọt ngào, tốt, đi thì được trọng. Người đứng đầu tự giữ chừng mực một cách dễ chịu, nên người khác vui lòng theo. Đây là đỉnh của quẻ.

Thượng Lục. "Khổ tiết, trinh hung, hối vong." Chừng mực khắc khổ, cố giữ thì xấu, hối hận sẽ mất. Đúng như lời quẻ cảnh báo. Cái hay là chữ "hối vong" ở cuối: biết hối, nới lại thì hết hối.

Gieo được quẻ Tiết thì nên đọc thế nào

• Việc làm: quẻ hợp với lúc lập ngân sách, đặt quy chế, chia giờ làm. Ba vị của chừng mực trong quẻ là thước đo tốt: an (sống được với nó), cam (dễ chịu với nó), khổ (gồng mình với nó). Quy định nào khiến mọi người thấy khổ thì khó bền.
• Quan hệ: hào một nhắc giữ kín những gì cần kín; hào hai nhắc đến lúc phải bước ra mà nói thì đừng ngồi im. Chừng mực trong quan hệ là biết khi nào nói, khi nào thôi.
• Việc đang chờ: đặt cho mình một giới hạn chờ có số đo cụ thể, như Đại Tượng dạy. Chờ không có mốc là chờ khổ.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ lật, quẻ đối

Tự Quái đại ý: vật không thể lìa mãi, nên sau Hoán (59) là Tiết; có tiết độ thì người ta tin, nên tiếp theo là Trung Phu (61), lòng tin ở trong.

Lật ngược Tiết ra chính Hoán: một bên giữ nước có bờ, một bên để gió thổi tan. Đổi hết âm dương ra Hỏa Sơn Lữ (56): người lữ khách đi không có bờ cõi, Tiết thì vạch bờ cõi. Quẻ hỗ là Sơn Lôi Di (27), quẻ của việc ăn uống và nuôi dưỡng: chừng mực bắt đầu từ miệng ăn và lời nói.