Nhà thấp kẹp giữa hai nhà cao: lấy sáng, lấy gió thế nào

Nhà thấp kẹp giữa hai nhà cao mất nắng sớm, nắng chiều và mất luôn gió ngang, chỉ còn bầu trời phía trên đầu. Loan đầu đô thị gọi đây là Long Hổ áp sát. Cách điều chỉnh thật là mở bầu trời ấy vào trong nhà: giếng trời, mái kính, ô thoáng đối lưu — và đo số giờ có nắng trước, sau khi sửa.

Vì sao sách gọi là "áp"

Táng Thư đặt bốn linh vật quanh huyệt: trái Thanh Long, phải Bạch Hổ, trước Chu Tước, sau Huyền Vũ. Thái độ sách mong ở hai bên là uốn quanh, nằm phục — tức là có che, có đỡ, nhưng hạ mình xuống, không lấn vào. Các sách loan đầu đời sau đặt tên cho trường hợp ngược lại: núi hai bên cao vọt, sát rạt huyệt, gọi là "áp" — đè, ép. Huyệt bị áp thì tối, chật, gió không vào được. (Đọc kỹ bốn chữ ấy ở bài Thanh Long, Bạch Hổ trong dãy nhà phố.)

Đem sang phố theo lối loan đầu trong phố, nhà hai bên là Long và Hổ. Nhà mình 2 tầng, hai nhà bên 5 – 6 tầng, sát vách không khe hở: đó là hình ảnh "áp" rõ nhất mà một thầy loan đầu có thể vẽ. Nhưng chữ "áp" trong sách không phải lời phán về vận nhà. Nó tả một tình trạng vật lý: thiếu sáng, thiếu gió, cảm giác bị đè. Và tình trạng ấy đo được.

Đo trước: nhà mình còn bao nhiêu giờ nắng

Với nhà ống mặt tiền quay Nam hoặc Bắc, hai bức tường nhà bên chắn phía Đông và phía Tây. Nắng chỉ chạm được mái nhà mình khi mặt trời lên đủ cao để nhìn qua khe giữa hai bức tường. Chúng tôi tính bằng hình học mặt trời cho một nhà rộng 4 m, đo số giờ trong ngày nắng chiếu tới được mặt mái (ít nhất một phần):

Nhà rộng 5 m, chênh 10 m thì xuân phân ở Hà Nội lên khoảng 3,3 giờ. Con số tính trong trời quang, chưa trừ mây và chưa tính các nhà phía trước, phía sau.

Đọc bảng thấy ngay: chênh ba tầng, mái nhà mình chỉ còn nắng quanh trưa, khoảng hai đến ba giờ. Đó là lượng nắng chạm mái. Xuống đến sàn tầng trệt của nhà chưa có lỗ mở nào trên mái, con số là không.

Muốn có số thật của nhà mình: chọn một ngày nắng, đứng trên sân thượng ghi giờ nắng bắt đầu chạm mặt sàn sân thượng và giờ nắng rời đi. Rồi xuống tầng trệt, ghi xem có lúc nào nắng chạm sàn không. Hai con số ấy là "trước khi sửa".

Giếng trời: đưa khoảng trời ấy xuống tầng trệt

Vì nắng chỉ còn đến từ phía trên đầu, cách duy nhất đưa nó vào nhà là mở một ô thẳng đứng từ mái xuống. Giếng trời trong nhà kẹp không phải món trang trí; nó là cửa sổ duy nhất còn lại. (Cách bố trí chung của nhà sâu, hẹp, cao xem ở bài phong thủy nhà ống.)

Mấy điều thợ giỏi hay dặn:

• Đặt ở giữa nhà hoặc giữa hai khối phòng, không đặt sát đầu hồi phía trước — phía trước nhà còn lấy được chút sáng qua mặt tiền, phần giữa nhà mới là chỗ tối nhất.
• Kích thước: nhà rộng 4 m sâu 15 – 18 m, một giếng trời khoảng 1,0 x 2,1 m chạy suốt các tầng là mức nhiều nhà làm được mà không mất quá nhiều sàn. Nếu muốn khớp thước Lỗ Ban 52,2 cm (thước thông thủy, dùng cho khoảng rỗng): 100 cm rơi vào cung Tể Tướng, 210 cm vào cung Quý Nhân — cả hai cạnh đều đẹp thước. Còn 120 cm rơi vào Thiên Tai, nên chỉnh lên 124,5 cm; 200 cm rơi vào Thiên Tặc, chỉnh lên 203 cm.
• Sàn tầng dưới giếng trời lát gạch sáng màu, các tầng trên làm lan can thoáng (thanh đứng hoặc kính), không làm sàn đặc che mất. Mỗi lớp sàn đặc chặn giếng trời là cắt đứt nắng cho cả tầng dưới.
• Tường bao giếng trời sơn trắng. Ánh sáng xuống tới tầng trệt phần lớn là ánh sáng đã phản xạ nhiều lần trên bốn vách, không phải tia nắng thẳng. Vách trắng nhân lượng sáng lên đáng kể so với vách tối.

Mái kính: che mưa mà không chặn sáng

Giếng trời mở hẳn lên trời thì mưa vào, nhà phố Việt ít ai chịu. Mái kính là phần hay làm sai nhất:

• Kính dán an toàn (hai lớp kính có màng phim ở giữa), không dùng kính thường. Kính thường vỡ thành mảnh sắc rơi xuống giếng trời.
• Kính có lớp phản xạ nhiệt (loại kính bức xạ thấp) hoặc có lam, rèm cuốn bên dưới. Nắng trưa xuyên qua kính trong suốt vào một khoang hẹp là thành lò sấy; nhà kẹp vốn đã kém gió, thêm mái kính nóng thì tầng trên cùng không ở được.
• Không bịt kín: chừa một khe hoặc ô lá sách giữa mép mái kính và tường, có diềm che mưa hắt. Đây là đường cho khí nóng thoát ra — phần quan trọng nhất ở mục sau.
• Mái dốc tối thiểu vài độ về phía có ống thoát, để nước và lá không đọng lại thành vệt bẩn che sáng.

Ô thoáng đối lưu: lấy gió khi không có gió ngang

Nhà kẹp mất gió ngang vì hai bên là tường đặc. Nhưng nhà vẫn có thể "thở" theo chiều đứng: không khí trong nhà nóng lên, nhẹ đi, bốc lên giếng trời và thoát ra ở khe mái; không khí mát hơn được kéo vào từ cửa trước, cửa sau ở tầng trệt. Kiến trúc gọi là hiệu ứng ống khói.

Để hiệu ứng này chạy:

1. Lối ra ở chỗ cao nhất: khe hoặc ô lá sách quanh mái kính, mở thường xuyên.
2. Lối vào ở chỗ thấp nhất: ô thoáng trên cửa chính, cửa sổ sau nhà, hoặc một ô lam gió ở chân tường sau.
3. Đường đi thông suốt: cửa các phòng dọc theo giếng trời có ô thoáng phía trên, hoặc để mở ban ngày.

Ô thoáng cũng là khoảng rỗng, tra trên thước 52,2 cm nếu muốn: ô 80 cm (cung Nhân Lộc) hay ô 58 cm (cung Quý Nhân) đều đẹp thước; ô 60 cm rơi vào Hiểm Họa. Chênh 2 cm không làm đổi lượng gió.

Kèm một quạt hút ở đỉnh giếng trời cho những ngày oi lặng gió — loại quạt hút công nghiệp nhỏ, hẹn giờ chạy buổi trưa — thì tầng trên cùng dịu đi rõ rệt.

Những chuyện của nhà kẹp mà ít ai nhắc

Nước mưa từ tường nhà bên. Mảng tường nhà bên cao hơn mái nhà mình hứng mưa tạt rồi đổ xuống ngay mép mái nhà mình. Khe tiếp giáp giữa mái mình và tường nhà bên cần một máng xối hoặc diềm tôn úp vào tường, trám kín. Đây là chỗ thấm dột phổ biến nhất của nhà kẹp.

Mượn sáng từ tường hàng xóm. Mảng tường hồi của nhà bên, phần cao hơn mái nhà mình, thường để thô hoặc màu xám xi măng. Nếu nói chuyện được với hàng xóm để sơn trắng mảng tường ấy (mình chịu tiền sơn), nó thành một tấm phản quang khổng lồ hắt sáng xuống mái và giếng trời. Cách này rẻ và hiệu quả hơn nhiều thứ đắt tiền.

Nóng từ tường nhà bên. Tường hồi nhà bên quay hướng Tây nhận nắng chiều, tích nhiệt rồi toả sang. Nhà mình áp vách thì vách ấy ấm suốt tối. Lớp cách nhiệt phía trong vách, hoặc tủ âm tường đặt dọc vách ấy, làm vách mát hơn.

Sách cổ nói gì về nhà và thân người

Hoàng Đế Trạch Kinh có đoạn ví nhà với thân người: đại ý lấy hình thế làm thân thể, lấy suối nước làm huyết mạch, lấy đất đai làm da thịt, lấy cây cỏ làm lông tóc, lấy nhà cửa làm áo quần, lấy cửa ngõ làm mũ đai. Nhà kẹp giữa hai nhà cao giống một người mặc áo chật: thân không đổi, nhưng không cử động được, không thở sâu được. Điều chỉnh là nới áo — mở lỗ thở, mở chỗ cho ánh sáng — chứ không phải thay người.

Dương Trạch Tam Yếu của Triệu Cửu Phong, đại ý, xét nhà theo ba thứ cửa, phòng chủ, bếp, và rất chú ý đến chuyện khí đi trong nhà theo đường nào. Với nhà kẹp, đường khí đã đổi chiều: không còn ngang mà là đứng. Giếng trời chính là "cửa" thứ hai của ngôi nhà, cửa mở lên trời.

Đọc cho đúng mức

Không sách nào nói nhà thấp giữa hai nhà cao thì hỏng vận. Chữ "áp" là lời tả, và cái nó tả — tối, bí, nóng — đều cải thiện được bằng kiến trúc. Nhiều thầy hiện nay còn đọc nhà thấp giữa hai nhà cao là thế "có chỗ dựa hai bên", tức là đỡ chứ không phải đè. Hai cách đọc cùng tồn tại; thứ phân định là trong nhà sáng hay tối, thoáng hay ngột.

Cũng đừng vội nghĩ cách duy nhất là xây cao lên cho bằng. Xây thêm tầng tốn kém, phải xin phép, móng cũ có chịu được không là chuyện của kỹ sư kết cấu (xem xây nhà cao hơn hay thấp hơn nhà hàng xóm). Nhiều nhà kẹp chỉ cần một giếng trời đúng chỗ là đã đủ.

Bảng số giờ nắng ở trên là tính trên hình học, giả định trời quang và hai bức tường bên dài suốt. Nhà thật có mây, có nhà phía trước, phía sau — số đo ngoài thực tế của bạn mới là con số quyết định.

Việc nên làm

• Một ngày nắng, ghi giờ nắng chạm sân thượng và chạm sàn tầng trệt — đó là số "trước khi sửa".
• Mở giếng trời ở giữa nhà, vách sơn trắng, lan can thoáng ở các tầng; cỡ khoảng 1,0 x 2,1 m cho nhà rộng 4 m.
• Mái kính dán an toàn có lớp phản xạ nhiệt, chừa khe thoát khí nóng có diềm che mưa.
• Ô thoáng thấp ở cửa trước, cửa sau; ô thoáng cao ở đỉnh giếng trời; quạt hút hẹn giờ cho ngày lặng gió.
• Trám máng tiếp giáp giữa mái mình và tường nhà bên; hỏi hàng xóm cho sơn trắng mảng tường hồi phía trên mái.
• Sửa xong, đo lại số giờ nắng chạm sàn tầng trệt và so với lần đầu.

Nếu muốn có một vật trong giếng trời làm lời nhắc giữ chỗ lấy sáng này luôn sống, nhiều nhà đặt một chậu cây ưa sáng tán xạ — dương xỉ, trầu bà, lan ý — ở chân giếng trời: cây hành Mộc là lông tóc của nhà theo cách ví của Trạch Kinh. Cây xanh tốt hay héo cũng là thước đo giếng trời có đủ sáng hay không.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Nguồn tham khảo

• Táng Thư — tương truyền Quách Phác, đời Tấn, đoạn tứ linh (đại ý).
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví nhà với thân người (đại ý).
• Triệu Cửu Phong — Dương Trạch Tam Yếu, đời Thanh (đại ý).
• Số giờ nắng: tính theo hình học vị trí mặt trời (vĩ độ Hà Nội 21°, TP.HCM 10,8°), giả định trời quang, hai tường bên dài suốt.
• Thước Lỗ Ban 52,2 cm: tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.