Khổng Tử và Kinh Dịch: "vi biên tam tuyệt", Thập Dực và điều thẻ tre, bản lụa cho biết

Khổng Tử có học Dịch về già và rất có thể đã dạy Dịch: Luận Ngữ, Sử Ký và bản lụa Mã Vương Đôi đều nối ông với sách này. Nhưng mười thiên Truyện gọi là Thập Dực không phải do ông viết; chúng là công của nhiều đời học trò từ cuối Xuân Thu tới đầu Hán. Ranh giới giữa hai điều ấy là chỗ cần đọc kỹ.

Bài Kinh Dịch là gì đã đi qua ba nguồn quen thuộc nhất: câu "ngũ thập dĩ học Dịch" trong Luận Ngữ với dị bản chữ "diệc" của bản nước Lỗ, chữ "vi biên tam tuyệt" trong Sử Ký, và cuộc đối đáp với Tử Cống trong thiên Yếu của bạch thư. Bài này không lặp lại ba nguồn ấy, mà mở rộng sang những chứng cứ ít được kể: Luận Ngữ im lặng ở đâu, dòng truyền Dịch từ học trò Thương Cù tới cha của Tư Mã Thiên, một câu trong Thập Dực có trước khi Khổng Tử ra đời, và những gì thẻ tre nước Sở cho biết.

Luận Ngữ: một câu nói, một câu dẫn, và một sự im lặng

Ngoài hai chỗ đã biết (câu "ngũ thập dĩ học Dịch" ở thiên Thuật Nhi và câu dẫn hào quẻ Hằng kèm lời bình "bất chiêm nhi dĩ hĩ" ở thiên Tử Lộ), Luận Ngữ còn một câu ít người để ý, cũng ở thiên Thuật Nhi:

Những điều Khổng Tử thường giảng bằng lời chuẩn: Thi, Thư, việc giữ lễ; đều là những điều ông thường giảng.

Danh sách giáo trình thường ngày của cửa Khổng theo Luận Ngữ là Thi, Thư, Lễ (và ở chỗ khác có Nhạc). Không có Dịch. Cùng thiên ấy còn câu nổi tiếng "Tử bất ngữ quái, lực, loạn, thần", ông không bàn chuyện quái lạ, sức mạnh, loạn nghịch, quỷ thần.

Gộp lại, bức tranh từ Luận Ngữ khá nhất quán: Dịch không nằm trong chương trình dạy chính của Khổng Tử; ông có biết lời hào và dùng nó để răn đạo đức; ông có thể đã học Dịch muộn, vào lúc về già. Đó là một Khổng Tử biết và quý Dịch, chưa phải một Khổng Tử viết Dịch.

Dòng truyền Thương Cù: một chuỗi tám đời tới cha của Tư Mã Thiên

Sử Ký, Trọng Ni đệ tử liệt truyện chép một dòng truyền Dịch, đại ý: Khổng Tử truyền Dịch cho Thương Cù (tự Tử Mộc), người nước Lỗ; Thương Cù truyền cho người nước Sở, rồi qua người Giang Đông, người nước Yên, người Thuần Vu, tới Điền Hà người nước Tề, rồi qua Vương Đồng tới Dương Hà đầu đời Hán, người được làm quan nhờ học Dịch.

Chi tiết then chốt nằm ở chỗ khác của Sử Ký. Trong Thái sử công tự tự, Tư Mã Thiên kể cha mình là Tư Mã Đàm học thiên văn với Đường Đô và học Dịch với Dương Hà. Nghĩa là dòng truyền Dịch mà Sử Ký kể, mở đầu bằng Khổng Tử, kết thúc đúng ở thầy của cha người viết sử.

Điều này có hai mặt:

• Mặt tốt: Tư Mã Thiên ghi lại truyền thống từ bên trong một học phái có thật, với tên người cụ thể từng đời. Đây không phải chuyện bịa từ hư không.
• Mặt cần dè chừng: một học phái luôn có lý do để kể dòng của mình bắt đầu từ bậc thánh. Hán Thư, Nho lâm truyện chép cùng dòng này nhưng thứ tự và tên mấy đời giữa có chỗ khác Sử Ký, dấu hiệu của một truyền thống truyền miệng chưa cố định.

Dòng truyền này còn giải thích vì sao Dịch sống sót qua nạn đốt sách đời Tần (xem bài Tần Thủy Hoàng đốt sách): sách bói không bị đốt, và học phái Điền Hà vẫn dạy liên tục, nên khi nhà Hán dựng lại kinh học, Dịch là bộ kinh có đường truyền đầy đủ nhất.

Mục Khương và câu Văn Ngôn có trước Khổng Tử

Đây là chứng cứ mà Âu Dương Tu đời Tống đã dùng, và đến nay vẫn là một trong những lý lẽ gọn nhất.

Thiên Văn Ngôn giải quẻ Càn mở bằng bốn câu định nghĩa bốn chữ "nguyên hanh lợi trinh":

Nguyên là đứng đầu các điều thiện; hanh là chỗ hội tụ các điều tốt đẹp; lợi là sự hoà hợp của điều nghĩa; trinh là cái cốt cán của mọi việc.

Tả Truyện, năm thứ chín đời Lỗ Tương công, tức năm 564 trước Công nguyên, chép chuyện bà Mục Khương, mẹ của Lỗ Thành công, bị giam ở Đông cung, sai bói được quẻ. Quan bói đọc là đi sang quẻ Tùy, lời quẻ có "nguyên hanh lợi trinh, vô cữu", và nói đại ý bà sẽ sớm ra được. Mục Khương đáp bằng gần như đúng bốn câu trên, chỉ khác vài chữ (bà nói "nguyên, thể chi trưởng dã", nguyên là đứng đầu của thân), rồi tự xét: mình không có đủ bốn đức ấy, nên dù quẻ tốt cũng không thoát được tội.

Khổng Tử sinh năm 551 trước Công nguyên (có sách ghi 552), tức hơn mười năm sau lời của Mục Khương. Một đoạn Văn Ngôn trùng với lời một người nói trước khi Khổng Tử ra đời thì không thể là sáng tác của ông. Khả năng hợp lý: bốn câu định nghĩa này là cách giảng phổ biến trong giới quý tộc nước Lỗ thời ấy, và người soạn Văn Ngôn sau này thu vào.

Chuyện Mục Khương còn đáng giá ở một điểm khác: nó cho thấy trước Khổng Tử, đã có người đọc lời quẻ theo hướng đạo đức, lấy đức của mình đối chiếu với quẻ thay vì tin quẻ tốt là tốt. Lối đọc mà đời sau gắn cho Khổng Tử thật ra đã có mầm từ trước ông.

"Tử viết" trong Hệ Từ: ai là "thầy"?

Hệ Từ truyện có nhiều đoạn mở đầu bằng "Tử viết", thầy nói. Truyền thống hiểu "Tử" là Khổng Tử. Âu Dương Tu trong Dịch Đồng Tử Vấn đã nêu một lý lẽ đơn giản, đại ý: nếu Khổng Tử tự viết Hệ Từ thì không có lý gì ông lại tự gọi mình là "Tử" và dẫn lời mình như dẫn lời người khác. Những đoạn "Tử viết" cho thấy người viết là học trò hoặc hậu học, ghi lại hoặc gán cho thầy những lời bình về các hào.

Âu Dương Tu còn chỉ ra những chỗ trong Thập Dực tự mâu thuẫn hoặc lặp lại, như thể của nhiều tay. Ông kết luận đại ý: Thoán, Tượng có thể gần với thánh nhân, còn Hệ Từ, Văn Ngôn, Thuyết Quái trở xuống không phải lời của một người. Đó là năm thế kỷ mười một, giữa lúc kinh học Tống đang tôn sùng Khổng Tử nhất.

Mạch nghi ngờ ấy được tiếp nối: Thôi Thuật đời Thanh, rồi các học giả trong phong trào "nghi cổ" đầu thế kỷ 20. Tiền Mục viết bài "Luận Thập Dực không phải Khổng Tử làm", nêu mười lý lẽ, in trong tập Cổ Sử Biện. Đến giữa thế kỷ 20, việc Thập Dực không do một tay Khổng Tử viết đã thành đồng thuận trong học giới.

Thẻ tre và bản lụa: bức tranh thay đổi ra sao

Ba phát hiện khảo cổ từ thập niên 1970 tới 1990 không lật ngược kết luận trên, nhưng làm nó tinh tế hơn.

Ba chỗ đáng chú ý trong bảng:

Thứ nhất, Hệ Từ bản lụa khác bản thông hành. Theo phần đông các bản giải đọc, Hệ Từ trên lụa Mã Vương Đôi không có chương "đại diễn chi số" bàn phép bói cỏ thi, trong khi lại có những đoạn không thấy trong bản ngày nay. Một văn bản còn thay đổi tới đầu đời Hán thì khó là tác phẩm hoàn chỉnh của một người sống ở thế kỷ 6 trước Công nguyên.

Thứ hai, Quách Điếm đặt Dịch vào hàng kinh. Thiên Ngữ Tùng nhất có câu "Dịch, sở dĩ hội thiên đạo nhân đạo dã", Dịch là cái để hội thông đạo trời và đạo người. Câu này viết khoảng 300 trước Công nguyên, tức là trong vòng hai thế kỷ sau Khổng Tử, Nho gia đã đọc Dịch như sách triết, đúng tinh thần Thập Dực. Đó là chứng cứ cho một dòng Nho học về Dịch có từ khá sớm.

Thứ ba, bạch thư tràn ngập "Khổng Tử nói về Dịch". Năm thiên truyện ngoài Thập Dực đều có Khổng Tử đối đáp với học trò về quẻ, hào. Không thể coi tất cả là lời thật của ông, nhưng cũng khó tin rằng một khối văn bản lớn như thế lại gán cho ông mà không có chút gốc nào. Một số nhà nghiên cứu như Lý Học Cần dựa vào đây cho rằng quan hệ giữa Khổng Tử và Dịch sâu hơn điều phái nghi cổ từng nghĩ, và Thập Dực có thể đi ra từ những học trò rất gần ông.

Khổng Tử bói ra quẻ Bí: một chuyện nhỏ cho thấy cách ông đọc quẻ

Lã Thị Xuân Thu, thiên Nhất Hành, chép một chuyện ngắn, đại ý: Khổng Tử bói được quẻ Bí, nói "không tốt". Tử Cống hỏi: quẻ Bí cũng tốt đấy chứ, sao thầy bảo không tốt? Khổng Tử đáp: trắng thì cứ trắng, đen thì cứ đen, quẻ Bí thì có gì là tốt.

"Bí" nghĩa là trang sức, văn vẻ, màu sắc pha tạp. Lời quẻ Bí trong Chu Dịch là "hanh, tiểu lợi hữu du vãng", thông, có lợi nhỏ khi đi, tức là không xấu. Nhưng Khổng Tử không đọc lời quẻ; ông đọc nghĩa của tên quẻ và đánh giá theo quan niệm thẩm mỹ, đạo đức của mình: cái đẹp thật là cái thuần chất, không cần trang sức. Chuyện này được chép lại với ít nhiều khác biệt ở các sách đời Hán.

Dù là giai thoại, nó khớp đáng kể với hình ảnh trong Luận Ngữ và trong thiên Yếu: một người có bói, nhưng đọc quẻ như một tấm gương đạo đức, không như lời phán cát hung. Lối đọc ấy được bàn thêm ở bài Khổng Tử bất chiêm.

Vậy nên nói thế nào cho đúng

Gom tất cả lại, có thể chia các mệnh đề thường gặp về Khổng Tử và Dịch thành ba nhóm:

Sách cổ nói gì

Dịch: Những điều thầy thường giảng: Thi, Thư, việc giữ lễ; đều là những điều thầy thường giảng. — Luận Ngữ, Thuật Nhi

Bình: Câu này nói lên nhiều hơn những câu có chữ "Dịch". Nó cho biết chương trình dạy chính của Khổng Tử, và Dịch không có trong đó.

Dịch: Nguyên là đứng đầu các điều thiện; hanh là chỗ hội tụ các điều tốt đẹp; lợi là sự hoà hợp của điều nghĩa; trinh là cái cốt cán của mọi việc. — Chu Dịch, Văn Ngôn truyện, quẻ Càn

Bình: Đặt câu này cạnh lời Mục Khương trong Tả Truyện năm 564 trước Công nguyên, ta thấy Thập Dực thu nhặt những cách giảng đã có trước Khổng Tử. Thập Dực là kho chung của một truyền thống, không phải sáng tác của một bậc thánh.

Dịch: Dịch là cái để hội thông đạo trời và đạo người. — Thẻ tre Quách Điếm, Ngữ Tùng nhất

Bình: Một câu khắc trên thẻ tre khoảng 300 trước Công nguyên, trước cả đời Tần, đã nói đúng cái tinh thần mà Thập Dực sẽ triển khai. Học Dịch theo lối Nho gia có gốc sớm, dù không do một tay Khổng Tử dựng.

Đọc cho đúng mức

Tách "Khổng Tử và Dịch" khỏi "Khổng Tử viết Dịch". Mệnh đề thứ nhất có chứng cứ; mệnh đề thứ hai thì không. Gộp chúng làm một là lỗi phổ biến nhất trong sách phổ thông.

Bạch thư không phải là "bằng chứng Khổng Tử viết Thập Dực". Các thiên truyện trên lụa cho thấy đầu đời Hán có nhiều văn bản đặt lời vào miệng Khổng Tử. Chúng làm mạnh giả thuyết về một dòng Nho học về Dịch gắn với ông, chứ không chứng minh ông là tác giả.

Thái độ nghi cổ cũng có giới hạn. Phong trào nghi cổ đầu thế kỷ 20 có lúc đẩy quá tay, coi mọi lời gắn Khổng Tử với Dịch là bịa. Các phát hiện khảo cổ cho thấy cần một chỗ đứng giữa: ông có liên hệ thật với Dịch, nhưng phần Truyện là công của nhiều đời.

Không ảnh hưởng tới giá trị của Thập Dực. Biết Hệ Từ không do Khổng Tử viết không làm câu "một âm một dương gọi là đạo" kém sâu đi. Nó chỉ giúp ta đọc đúng: đó là tư tưởng của cả một trường phái qua nhiều thế hệ.

Việc nên làm

1. Đọc đoạn Mục Khương trong Tả Truyện (Tương công năm 9) rồi đọc Văn Ngôn quẻ Càn. Mười phút, và bạn sẽ tự thấy vì sao học giới không tin Khổng Tử viết Thập Dực.
2. Khi đọc một câu "Khổng Tử nói" trong sách về Dịch, hỏi câu ấy nằm ở Luận Ngữ, ở Thập Dực, ở bạch thư hay ở sách đời sau. Bốn nguồn có bốn mức tin khác nhau.
3. Thử đọc quẻ theo lối Khổng Tử trong chuyện quẻ Bí: gieo một quẻ, rồi trước khi xem lời quẻ, tự hỏi tên quẻ nhắc mình về đức tính nào. Phần đọc lời quẻ, lời hào và các tầng chữ xem ở bài thoán từ, hào từ.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Luận Ngữ: Thuật Nhi (câu "nhã ngôn", câu "ngũ thập dĩ học Dịch", câu "bất ngữ quái lực loạn thần"); Tử Lộ (câu dẫn hào quẻ Hằng).
• Tư Mã Thiên, Sử Ký: Khổng Tử thế gia; Trọng Ni đệ tử liệt truyện (dòng truyền Thương Cù); Thái sử công tự tự (Tư Mã Đàm học Dịch với Dương Hà) (đại ý).
• Ban Cố, Hán Thư, Nho lâm truyện (đối chiếu dòng truyền) (đại ý).
• Tả Truyện, Tương công năm thứ 9, chuyện Mục Khương bói quẻ.
• Chu Dịch, Văn Ngôn truyện, quẻ Càn; Hệ Từ truyện.
• Lã Thị Xuân Thu, thiên Nhất Hành, chuyện Khổng Tử bói được quẻ Bí (đại ý).
• Âu Dương Tu, Dịch Đồng Tử Vấn (đại ý).
• Tiền Mục, bài luận Thập Dực không phải Khổng Tử làm, trong Cổ Sử Biện (đại ý).
• Thẻ tre Quách Điếm, Ngữ Tùng nhất; bạch thư Mã Vương Đôi, các thiên Hệ Từ, Yếu, Nhị Tam Tử Vấn, Dịch Chi Nghĩa, Mục Hoà, Chiêu Lực; thẻ tre nước Sở ở Bảo tàng Thượng Hải, Chu Dịch.