Khương Tử Nha (Khương Thái Công): ba lời kể trong Sử Ký, Lục Thao và chiếc lưỡi câu thẳng của Phong Thần

Khương Tử Nha, tên thật Lã Thượng, là người có thật: quân sư giúp Văn Vương, Vũ Vương nhà Chu diệt nhà Thương, được phong ở nước Tề. Sử Ký chép ba thuyết khác nhau về cách ông đến với nhà Chu. Chuyện câu cá bằng lưỡi câu thẳng không có trong sử; nó đến từ truyện kể đời Nguyên, Minh.

Người Việt biết ông qua ba cái tên: Lã Vọng trong tranh ông già câu cá, Khương Thái Công trong câu "Khương Thái Công câu cá, ai muốn thì cắn câu", và Khương Tử Nha, vị quân sư phong thần trong tiểu thuyết. Ba cái tên ấy ứng với ba lớp văn bản rất khác nhau. Bài này bóc từng lớp, và dừng lâu ở một chỗ ít người để ý: trong lời kể sớm nhất về trận Mục Dã, ông là người gạt quẻ bói sang một bên.

Một người, nhiều cái tên

Sử Ký, Tề Thái Công thế gia mở đầu bằng gốc họ: tổ tiên ông giúp vua Vũ trị thủy, được phong ở đất Lã, nên mang họ Lã; gốc xa hơn là họ Khương. Theo lệ thời ấy, người ta gọi ông theo cả họ gốc lẫn tên đất phong, nên mới có Lã Thượng và Khương Thượng cùng chỉ một người. "Tử Nha" là tên chữ. "Thái Công Vọng", gọi tắt Lã Vọng, là hiệu gắn với câu chuyện gặp Văn Vương, sẽ nói ở dưới. "Sư Thượng Phụ" là chức tôn xưng Vũ Vương đặt cho ông.

Điều vững nhất về ông nằm ở phần sau đời: ông được phong ở Doanh Khâu, lập nước Tề ở vùng Sơn Đông ngày nay, và dòng họ Khương giữ ngôi vua Tề hơn ba trăm năm, tới khi họ Điền cướp ngôi đầu thời Chiến Quốc. Một dòng vua có thật, kéo dài, nhận ông làm thủy tổ: đó là cái neo sử liệu của cả nhân vật.

Tư Mã Thiên chép ba thuyết và không chọn thuyết nào

Đọc kỹ Tề Thái Công thế gia sẽ thấy Tư Mã Thiên làm một việc hiếm: ông kể ba phiên bản về cách Lã Thượng đến với nhà Chu, nối nhau bằng những chữ "có người nói".

Rồi ông kết, đại ý: lời kể về việc Lã Thượng thờ nhà Chu tuy khác nhau, nhưng tóm lại ông là thầy của Văn Vương, Vũ Vương.

Đây là thái độ đáng học. Ba thuyết mâu thuẫn ở điểm then chốt: ông là ẩn sĩ không ai biết, hay là cựu thần nhà Thương, hay là người góp tay chuộc Văn Vương khỏi ngục Dữu Lý. Tư Mã Thiên không gọt bớt cho gọn. Ông giữ cả ba và chỉ khẳng định phần mà ba thuyết cùng chung: Lã Thượng là thầy của hai đời vua Chu. Chuyện câu cá chỉ là một trong ba lời kể, nhưng nó đẹp nhất, nên đời sau chỉ nhớ nó.

Cái hiệu "Thái Công Vọng" cũng đến từ thuyết thứ nhất. Văn Vương nói, đại ý: từ đời Thái Công nước ta đã có lời rằng sẽ có thánh nhân tới nhà Chu, nhà Chu nhờ đó mà hưng; "Thái Công nhà ta trông ngài đã lâu". Chữ "vọng" là trông đợi. Thái Công ở đây là ông nội Văn Vương, không phải Lã Thượng; cái hiệu là "người mà Thái Công trông đợi".

Lục Thao kể chuyện câu cá: có mồi, có dây, và có lý lẽ

Bản kể chi tiết nhất về buổi gặp ở sông Vị không nằm trong Sử Ký mà trong thiên đầu của Lục Thao, bộ binh thư mang tên Thái Công. Thiên Văn Sư mở bằng một quẻ bói: Văn Vương sắp đi săn, viên sử tên Biên bói, đại ý: săn ở phía bắc sông Vị sẽ được lớn, không phải rồng, không phải hổ, mà là bậc công hầu trời ban làm thầy. Văn Vương ăn chay ba ngày rồi đi, gặp Thái Công đang ngồi trên đệm cỏ câu cá.

Cuộc trò chuyện sau đó mới là chỗ hay. Văn Vương hỏi ông có thích câu cá không. Thái Công trả lời bằng một bài giảng về mồi: dây nhỏ mồi lộ thì cá nhỏ ăn; dây vừa mồi thơm thì cá vừa ăn; dây lớn mồi nhiều thì cá lớn ăn. Rồi ông nói câu then chốt:

Cá ăn mồi thì bị dây kéo; người ăn lộc thì phục tùng vua.

Đây là lý lẽ chính trị trần trụi: câu cá là ẩn dụ cho việc dùng bổng lộc để thu phục người tài, dùng nước nhỏ để lấy thiên hạ. Ông Thái Công của Lục Thao câu có mồi, và ông giảng chính cái mồi ấy cho vua nghe. Không có lưỡi câu thẳng, không có chuyện ngồi chờ người tự cắn câu.

Lưỡi câu thẳng: một chi tiết đến muộn

Hình ảnh ông già ngồi câu với lưỡi câu thẳng, không mồi, treo cách mặt nước ba thước, nói "ai muốn thì cắn câu", phổ biến nhờ các truyện bình thoại diễn chuyện Vũ Vương phạt Trụ và nhất là Phong Thần Diễn Nghĩa đời Minh. Ở đó, Tử Nha ngồi câu ở khe Bàn Khê, người tiều phu cười ông câu kiểu ấy thì trăm năm cũng không được con cá nào, ông đáp mình câu không phải cá mà câu vương hầu.

Đặt cạnh Lục Thao thì thấy hai hình ảnh ngược nhau:

Hình ảnh đời Minh nói nhiều về tâm trạng của người đọc sách thời sau: kẻ sĩ chưa gặp thời muốn tin rằng tài năng tự nó sẽ được nhìn thấy. Câu "chờ thời như Lã Vọng" trong tiếng Việt mang đúng nghĩa ấy. Đó là một cách đọc đẹp, nhưng nên biết nó là cách đọc của đời sau, không phải lời của Thái Công trong văn bản cổ nhất.

Tuổi của ông cũng phình theo thời gian. Tuân Tử, thiên Quân Đạo nói, đại ý, Văn Vương dùng Thái Công khi ông đã bảy mươi hai tuổi, răng rụng cả. Dân gian về sau nói tám mươi, có truyện nói còn hơn. Con số càng lớn, bài học "đừng nản" càng mạnh, và chính vì vậy càng nên dè dặt.

Trước trận Mục Dã: người gạt mai rùa

Đây là chỗ mà người học huyền học nên đọc kỹ nhất. Tề Thái Công thế gia chép, đại ý: Vũ Vương sắp đánh Trụ, bói bằng mai rùa, điềm không tốt, gió mưa ập tới; các quan đều sợ, chỉ Thái Công cố khuyên Vũ Vương tiến quân. Vũ Vương nghe theo, thắng ở Mục Dã.

Luận Hành của Vương Sung đời Đông Hán, thiên Bốc Phệ, kể cùng việc với giọng gay gắt hơn, đại ý: Vũ Vương đánh Trụ, bói ra điềm rất xấu; Thái Công đẩy cỏ thi, giẫm mai rùa mà nói xương khô cỏ héo thì biết gì lành dữ. Vương Sung vốn là người hay phê bình bói toán, nên ông có lý do để chép chuyện này cho rõ; nhưng phần cốt lõi, quẻ xấu mà Thái Công vẫn khuyên đánh, đã có trong Sử Ký.

Điều này đáng suy nghĩ vì hai lẽ.

Thứ nhất, người mà tiểu thuyết đời Minh dựng thành đại pháp sư, phong thần cho cả trời đất, trong lời kể sớm nhất lại là người đặt phán đoán của mình lên trên quẻ bói. Ông không chống bói nói chung (chuyện gặp Văn Vương bắt đầu bằng một quẻ bói), nhưng khi quẻ đi ngược với tình thế mà ông đã cân nhắc, ông chọn tình thế.

Thứ hai, đó cũng là thái độ mà chính sách cổ dạy. Thiên Hồng Phạm của Thượng Thư, khi bàn cách quyết nghi, xếp lời bói rùa, bói cỏ thi bên cạnh ý vua, ý quan, ý dân: bói là một tiếng nói trong năm tiếng nói, không phải tiếng nói duy nhất. Thái Công trước trận Mục Dã là một minh họa cực đoan của nguyên tắc ấy.

Huyền học trong Lục Thao: một bộ phận trong bộ tham mưu

Vì Thái Công được dân gian coi là tổ của đủ thứ thuật, đáng xem Lục Thao thật sự đặt huyền học ở đâu. Thiên Vương Dực trong Long Thao liệt kê bộ tham mưu bảy mươi hai người của một vị tướng. Trong đó có ba người coi thiên văn, đại ý lo xem sao và lịch, đợi gió, xét ngày giờ, xét điềm ứng và tai dị, để biết lòng trời đi hay ở. Ba người, giữa bảy mươi hai: ngang hàng với ba người coi địa lợi, chín người coi binh pháp, và đứng sau người tâm phúc, năm mưu sĩ.

Thiên Ngũ Âm cùng sách bàn chuyện dùng ống luật nghe năm âm để đoán thế quân địch, một kỹ thuật gắn với lý thuyết âm luật và ngũ hành thời Chiến Quốc. Các thiên khác bàn xem khí tượng, điềm báo trên đồn trại.

Bức tranh này khớp với chuyện trận Mục Dã: thuật số có chỗ, có người chuyên trách, nhưng nằm trong một bộ máy ra quyết định, không đứng trên nó. Ai muốn tìm "phép thuật của Khương Thái Công" trong Lục Thao sẽ thất vọng; ai muốn hiểu người xưa đặt bói toán vào đâu trong việc lớn thì sẽ được nhiều.

Lục Thao: không phải Thái Công viết, cũng không phải ngụy thư đời Tống

Từ đời Tống, nhiều học giả đã nghi Lục Thao là sách giả, vì văn phong và chế độ trong sách không giống thời đầu Chu: có kỵ binh, có chức "tướng quân", có những từ ngữ của thời Chiến Quốc. Nghi ngờ ấy đúng một nửa.

Năm 1972, ở Hán mộ Ngân Tước Sơn, Lâm Nghi (Sơn Đông), người ta tìm thấy hàng nghìn thẻ tre, trong đó có Tôn Tử binh pháp, Tôn Tẫn binh pháp và các đoạn văn trùng với Lục Thao. Năm 1973, Hán mộ ở Định Châu (Hà Bắc) cũng có thẻ tre mang nội dung Thái Công. Nghĩa là đầu đời Hán, văn bản gắn tên Thái Công đã lưu hành. Kết luận được nhiều người chấp nhận: Lục Thao là binh thư thời Chiến Quốc, có lẽ của những người học binh ở nước Tề, mượn tên vị thủy tổ của nước mình; không phải tác phẩm của Thái Công, nhưng cũng không phải đồ giả đời sau.

Đến đời Tống Thần Tông, Lục Thao được xếp vào Võ Kinh Thất Thư, bảy bộ binh thư làm sách học chính thức cho võ cử, cạnh Tôn Tử, Ngô Tử, Tư Mã Pháp, Uất Liêu Tử, Tam Lược và Lý Vệ Công vấn đối. Từ đó tên Thái Công gắn chặt với binh pháp. Truyền thống Kỳ Môn kể ông rút bốn nghìn ba trăm hai mươi cục xuống còn bảy mươi hai, như bài Kỳ Môn Độn Giáp là gì đã nêu, là cùng một mạch: hễ thuật nào dính đến việc quân, người ta tìm đến tên ông.

Từ quân sư thành người phong thần

Lớp cuối cùng là lớp tôn giáo. Đời Đường, triều đình lập miếu thờ Thái Công, rồi truy phong ông là Võ Thành Vương, đặt miếu ông làm miếu võ đối với miếu văn thờ Khổng Tử, có các danh tướng phối hưởng. Đến Phong Thần Diễn Nghĩa đời Minh, ông thành đệ tử của Nguyên Thủy Thiên Tôn ở Côn Lôn, cầm bảng phong thần, phong chức cho các tướng hai phe đã tử trận: Triệu Công Minh thành vị cai quản tài thần (bài Thần Tài là ai), thái tử Ân Giao thành Trị Niên Thái Tuế (bài 60 vị Thái Tuế).

Từ vai người phong thần, dân gian Hoa suy ra rằng ông đứng trên các thần, nên có tục dán tấm giấy đỏ ghi đại ý "Khương Thái Công ở đây, trăm điều không kiêng" khi sửa nhà, động thổ. Đó là một tục lệ dân gian sinh ra từ tiểu thuyết, đọc để hiểu văn hóa, không phải phép trong sách cổ nào.

Sách cổ nói gì

Dịch: Thứ săn được không phải rồng, không phải li, không phải hổ, không phải gấu; thứ săn được là người phò tá bá vương. — Tư Mã Thiên, Sử Ký, Tề Thái Công thế gia

Bình: Câu bói này mở đầu câu chuyện câu cá, và nó cho thấy người xưa kể chuyện gặp gỡ người tài bằng ngôn ngữ của bói toán. Nhưng chính Sử Ký, vài trang sau, lại chép chuyện Thái Công khuyên đánh dù quẻ xấu. Một quẻ tốt mở đầu, một quẻ xấu bị gạt đi: hai chuyện đặt cạnh nhau là cách Tư Mã Thiên cho thấy bói toán quan trọng đến đâu, và chỉ đến đâu.

Dịch: Cá ăn mồi thì bị dây kéo; người ăn lộc thì phục tùng vua. — Lục Thao, Văn Thao, thiên Văn Sư

Bình: Đây là lời của Thái Công trong văn bản cổ nhất kể buổi câu cá, và nó nói về mồi. Ai dẫn "lưỡi câu thẳng" như lời dạy của Thái Công nên đọc lại câu này.

Đọc cho đúng mức

Phần chắc: Lã Thượng là người thật, giúp nhà Chu diệt Thương, được phong nước Tề, dòng họ ông làm vua Tề nhiều thế kỷ.

Phần không chắc: ông đến với nhà Chu bằng cách nào. Sử Ký giữ ba thuyết. Tuổi ông khi gặp Văn Vương cũng khác nhau theo sách.

Phần là văn bản gắn tên: Lục Thao là binh thư thời Chiến Quốc mượn tên ông; có giá trị lớn để hiểu tư tưởng quân sự và chỗ của thuật số trong quân đội cổ, nhưng không phải lời của chính ông.

Phần là văn học, tín ngưỡng: lưỡi câu thẳng, học đạo ở Côn Lôn, bảng phong thần, giấy "trăm điều không kiêng". Những thứ này hay, sống động, nhưng thuộc về đời Nguyên, Minh trở đi.

Một lưu ý cho người học thuật số: đừng mượn tên Thái Công để nâng giá một phép. Thái Công trong sử là người biết lúc nào nên nghe quẻ, lúc nào nên đặt quẻ xuống.

Việc nên làm

1. Đọc thiên Văn Sư trong Lục Thao, chỉ một thiên ngắn, để thấy buổi câu cá bằng giọng của chính văn bản cổ.
2. Khi kể chuyện "Lã Vọng chờ thời" cho con cháu, kể thêm thuyết thứ hai và thứ ba của Sử Ký, để trẻ thấy sử có nhiều lời kể.
3. Khi dùng một quẻ bói cho việc lớn, làm như Hồng Phạm và Thái Công: đặt quẻ cạnh lý lẽ của mình và ý kiến của người trong cuộc, rồi mới quyết.

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên, Sử Ký: Tề Thái Công thế gia (ba thuyết về Lã Thượng, câu bói "phi long phi li", chuyện bói trước trận Mục Dã).
• Lục Thao: Văn Thao, thiên Văn Sư (buổi câu cá, câu "ngư thực kỳ nhị"); Long Thao, thiên Vương Dực (bộ tham mưu bảy mươi hai người) và thiên Ngũ Âm (đại ý).
• Vương Sung, Luận Hành, thiên Bốc Phệ: chuyện Thái Công gạt cỏ thi, mai rùa (đại ý).
• Tuân Tử, thiên Quân Đạo: tuổi Thái Công khi được dùng (đại ý).
• Thượng Thư, thiên Hồng Phạm: phép quyết nghi bằng ý vua, quan, dân và bói rùa, cỏ thi (đại ý).
• Phong Thần Diễn Nghĩa, tiểu thuyết đời Minh: chuyện câu cá ở Bàn Khê và bảng phong thần (đại ý).
• Báo cáo chỉnh lý thẻ tre Hán mộ Ngân Tước Sơn, Lâm Nghi, khai quật năm 1972 (đại ý về các đoạn trùng Lục Thao).