Ông Hoàng Mười ở xứ Nghệ: một giá đồng gắn với đất và bốn thuyết về nhân vật lịch sử

Ông Hoàng Mười là một vị trong hàng Ông Hoàng của Đạo Mẫu Tứ phủ, được coi là vị thánh của đất Nghệ Tĩnh, thờ chính ở đền Ông Hoàng Mười (làng Xuân Am, Hưng Nguyên, Nghệ An) và đền Chợ Củi (Nghi Xuân, Hà Tĩnh). Người hầu đồng biết ngài qua giá áo vàng, phong thái văn nhân. Thân thế thì có nhiều thuyết, gắn với Lý Nhật Quang, Lê Khôi, Nguyễn Xí, hay một vị tướng họ Nguyễn ghi trong sắc phong; chưa thuyết nào có chứng cứ đủ chặt.

Một vị thánh của hai lớp: điện Mẫu và đất Nghệ

Muốn hiểu Ông Hoàng Mười, cần thấy ngài thuộc về hai thế giới cùng lúc.

Trong điện Mẫu, ngài là một trong "thập vị Ông Hoàng", hàng các hoàng tử dưới các Quan Lớn và Chầu Bà (bài Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ). Theo truyện kể trong Đạo Mẫu, các Ông Hoàng là con của Vua cha Bát Hải Động Đình, giáng trần giúp đời. Con số "mười" là con số trong hệ thống điện, không nhất thiết là thứ tự sinh ra; nhiều người còn giải "mười" là tròn đầy, văn võ song toàn. Như mọi hàng thần trong Đạo Mẫu, danh sách mười Ông Hoàng mỗi vùng ghi một khác.

Trong đất Nghệ, ngài là vị thần địa phương, có đền, có lễ hội, có sắc phong của triều đình, như nhiều vị Thành hoàng hay phúc thần khác. Chính lớp này làm nảy sinh câu hỏi: vị thần ấy vốn là ai?

Ở Đạo Mẫu, sự chồng lớp như vậy là phổ biến: một vị phúc thần địa phương được "đưa vào" điện Mẫu và trở thành một giá đồng, mang theo cả truyện kể của làng.

Hai ngôi đền chính

Ngoài hai nơi này còn đền Dinh đô Quan Hoàng Mười ở Hồng Lĩnh (Hà Tĩnh) và nhiều điện thờ khắp miền Bắc. Truyền tụng địa phương nói Hồng Lĩnh là nơi ngài "ngự", Hưng Nguyên là nơi ngài "thác". Hai bờ sông Lam, hai tỉnh, cùng nhận ngài là thánh của mình: đó là dấu hiệu rõ nhất rằng Ông Hoàng Mười là vị thần của cả xứ Nghệ cũ, không riêng một làng.

Bốn thuyết về thân thế

Thuyết Lý Nhật Quang

Uy Minh vương Lý Nhật Quang là hoàng tử nhà Lý, được giao cai quản châu Nghệ An. Đại Việt Sử Ký Toàn Thư chép:

Tháng Mười một, xuống chiếu cho Uy Minh hầu Nhật Quang coi châu Nghệ An. — Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, kỷ Lý Thái Tông, năm Tân Tỵ (1041)

Năm 1044, sau chiến dịch Chiêm Thành, vua về đến Nghệ An, uý lạo ông, trao tiết việt và gia phong tước vương; sử ghi rõ lý do: trước đó vua giao ông thu tô thuế châu Nghệ An, dựng trại Bà Hoà cho vững, đặt các điếm canh, chứa lương thực, đều vừa ý vua. Dân xứ Nghệ lập hơn năm mươi đền thờ ông, nổi tiếng nhất là đền Quả Sơn (Đô Lương). Một số người cho Ông Hoàng Mười là hiện thân của Lý Nhật Quang.

Lý lẽ ủng hộ: một hoàng tử thật, có công lớn ở đúng đất Nghệ, được thờ rộng khắp. Chỗ yếu: Lý Nhật Quang đã có hệ thống đền riêng với danh hiệu riêng (Uy Minh vương), và các đền chính của Ông Hoàng Mười không ghi ngài là Lý Nhật Quang.

Thuyết Lê Khôi

Lê Khôi là cháu Lê Lợi, danh tướng khởi nghĩa Lam Sơn, từng làm trấn thủ Nghệ An. Theo sử, năm 1446 trên đường đánh Chiêm Thành trở về, ông mắc bệnh mất ở chân núi Long Ngâm, cửa biển Nam Giới (Hà Tĩnh nay); dân lập đền thờ ông ở đó. Thuyết này dựa vào chỗ ông là người hoàng tộc, có công ở xứ Nghệ, được dân mến, và mất ngay trên đất này.

Thuyết Nguyễn Xí

Nguyễn Xí (1397 – 1465), người Nghi Lộc (Nghệ An), công thần Lam Sơn, về sau có công trong việc đưa Lê Thánh Tông lên ngôi. Thuyết cho rằng Ông Hoàng Mười gắn với ông vì ông là người con xứ Nghệ hiển hách nhất thời Lê sơ. Chúng tôi chưa thấy tư liệu đền thờ nào ghi trực tiếp mối liên hệ này; nó chủ yếu xuất hiện trong lời truyền và bài viết.

Thuyết vị tướng họ Nguyễn trong sắc phong

Tư liệu về đền Xuân Am dẫn các sắc phong lưu ở đền (và bản sao ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm) cho biết thần được thờ là một thượng tướng quân họ Nguyễn, tên tự Duy Lạc, từng phò vua Lê, có công đánh dẹp trong thời Lê – Trịnh và Nguyễn phân tranh ở vùng nam sông Lam. Gia phả họ Nguyễn ở Xuân Am cũng ghi ông. Đây là thuyết dựa trên giấy tờ gần đền nhất; nhưng nó cho biết vị phúc thần của làng Xuân Am, chưa chắc đã là toàn bộ "Ông Hoàng Mười" của điện Mẫu khắp miền Bắc.

Đọc bốn thuyết cạnh nhau sẽ thấy chúng không nhất thiết loại trừ nhau. Một vị thần trong Đạo Mẫu có thể hội tụ ký ức về nhiều con người: một hoàng tử nhà Lý, một danh tướng Lam Sơn, một vị tướng địa phương được sắc phong. Câu hỏi "ngài thật ra là ai" có lẽ không có một đáp án, vì chính tín ngưỡng đã gộp nhiều người làm một.

Giá Ông Hoàng Mười trong hầu đồng

Trong một buổi hầu đồng (bài hầu đồng), giá Ông Hoàng Mười thường được nhận ra qua những nét sau:

• Áo màu vàng, thường thêu rồng hoặc hoa, mũ, đai; vàng là màu đất, cũng là màu của bậc vương giả.
• Phong thái văn nhân, phong lưu: thanh đồng ngâm thơ, nhận rượu, hút thuốc, ban lộc. Lời văn chầu ca ngợi ngài văn hay chữ tốt, ưa cảnh núi Hồng sông Lam.
• Văn chầu riêng nhắc tới đất Nghệ An, Hà Tĩnh, núi Hồng Lĩnh, sông Lam, chợ Củi.

Cách đồng ăn mặc và động tác mỗi bản hầu một khác; trên đây là những nét hay gặp, không phải chuẩn bắt buộc. Bài không chép văn chầu, không hướng dẫn lễ.

Sách cổ nói gì

Đoạn Toàn Thư năm 1044 về Lý Nhật Quang, đại ý: trước đây vua giao Uy Minh hầu thu tô thuế châu Nghệ An, đặt trại Bà Hoà cho vững chắc, lập điếm canh các nơi, lương thực đủ cả, đều vừa ý vua, nên được gia phong tước vương. — Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, kỷ Lý Thái Tông, năm Giáp Thân (1044)

Bình: sử gia chép công của ông bằng những việc rất cụ thể: thu thuế không thiếu, giữ trại, đặt điếm canh, chứa lương. Một người được dân thờ hàng nghìn năm thường bắt đầu từ những việc như thế. Đọc tín ngưỡng Ông Hoàng Mười với đoạn sử này trong tay, ta hiểu vì sao người xứ Nghệ muốn tìm một con người thật đằng sau vị thánh của mình.

Đọc cho đúng mức

• Các thông tin về đền (năm dựng, số sắc phong, ngày lễ) lấy từ tư liệu địa phương và bài giới thiệu đã công bố; chúng tôi chưa xem trực tiếp sắc phong.
• Thuyết Nguyễn Xí chưa thấy chứng cứ văn bản; ghi ở đây vì nó lưu hành rộng.
• Đạo Mẫu là một tín ngưỡng sống, mỗi dòng đồng, mỗi điện có cách hiểu riêng về các vị thánh; bài trình bày ở góc văn hoá học, không phán bên nào đúng.
• Bài không hướng dẫn nghi lễ, không chép văn khấn, không gợi ý cầu xin.

Việc nên làm

• Khi đến đền Ông Hoàng Mười hay đền Chợ Củi, đọc bia, hoành phi, câu đối, hỏi ban quản lý đền về thần tích; ghi lại những gì đền tự giới thiệu.
• Nếu tìm hiểu thân thế ngài, đặt riêng từng thuyết với nguồn của nó: sử (Toàn Thư), sắc phong, gia phả, lời truyền.
• Đọc thêm Thành hoàng làng để thấy cách một vị thần địa phương được sắc phong và thờ phụng.

Nguồn tham khảo

• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — kỷ Lý Thái Tông: năm 1041 (chiếu Uy Minh hầu Nhật Quang coi châu Nghệ An, nguyên văn) và 1044 (gia phong tước vương, đại ý); đối chiếu bản chữ Hán trên Wikisource.
• Tư liệu giới thiệu đền Ông Hoàng Mười (Mỏ Hạc Linh Từ), làng Xuân Am, Hưng Nguyên, Nghệ An: năm dựng, sắc phong, gia phả họ Nguyễn, ngày lễ (đại ý).
• Tư liệu giới thiệu đền Chợ Củi (Thánh Mẫu Linh Từ), Xuân Hồng, Nghi Xuân, Hà Tĩnh (đại ý).
• Tiểu sử Lê Khôi, Nguyễn Xí theo các bộ sử thời Lê (qua tư liệu tổng hợp).