Thờ cúng tổ tiên của người Việt: gốc rễ đạo hiếu, chỗ khác thờ thần và những lớp văn hoá chồng lên nhau

Thờ cúng tổ tiên là tục người Việt thờ những người đã khuất có cùng huyết thống, từ cha mẹ, ông bà đến tổ của dòng họ, để tỏ lòng biết ơn và nối người sống với cội nguồn. Gốc của nó là đạo hiếu kéo dài cả sau khi cha mẹ, ông bà qua đời, chứ không phải cầu xin phép lạ. Vì thế thờ tổ tiên khác thờ thần: tổ tiên là người nhà có thật, thần là đấng bảo hộ của cả cộng đồng.

Một tục lệ có trước mọi tôn giáo du nhập

Người Việt thờ tổ tiên từ trước khi Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo vào. Ba tôn giáo ấy, khi đến, đều phải thích nghi với bàn thờ gia tiên chứ không thay được nó:

• Nho giáo đem đến một hệ lý luận và nghi lễ: lễ tang, lễ giỗ, gia phả, thứ bậc trong họ. Nho giáo không tạo ra tục thờ tổ tiên, nhưng cho nó bộ khung chữ nghĩa.
• Phật giáo gắn thờ tổ tiên với báo hiếu, nổi bật nhất là ngày Vu Lan rằm tháng Bảy (xem rằm tháng Bảy: Vu Lan và xá tội vong nhân). Nhiều nhà đặt bàn thờ Phật ở tầng trên, bàn thờ gia tiên ngay dưới.
• Công giáo từng cấm, rồi đến năm 1939, huấn thị Plane compertum est của Toà Thánh cho phép các nghi thức tôn kính tổ tiên ở vùng văn hoá Á Đông; về sau Hội đồng Giám mục Việt Nam có hướng dẫn riêng. Ngày nay nhiều gia đình Công giáo vẫn có bàn thờ ông bà, thắp hương ngày giỗ, ngày Tết.

Điều đó cho thấy thờ tổ tiên là lớp nền, các tôn giáo là lớp phủ lên. Người Việt có thể theo Phật, theo Chúa, hoặc không theo tôn giáo nào, nhưng rất ít nhà không có một chỗ thờ ông bà.

Đạo hiếu kéo dài sau khi người thân qua đời

Lý lẽ của thờ tổ tiên nằm gọn trong hai câu sách Nho mà nhà nho Việt thuộc lòng (xem mục Sách cổ nói gì): một câu nói cẩn thận lúc cha mẹ mất, nhớ đến tổ tiên xa thì phong tục dân trở nên dày dặn; một câu nói thờ người đã mất như khi còn sống.

Hiểu cho đúng, đây không phải lời tuyên bố về linh hồn. Khổng Tử vốn tránh bàn chuyện quỷ thần; câu "tế như tại" (tế như là có mặt) trong Luận Ngữ đặt trọng tâm ở lòng thành của người tế. Theo cách đọc này, thờ tổ tiên trước hết là việc của người sống: giữ ký ức, giữ nề nếp, giữ quan hệ giữa các thế hệ.

Dân gian nói gọn hơn: "Uống nước nhớ nguồn", "Con người có tổ có tông, như cây có cội, như sông có nguồn".

Thờ tổ tiên khác thờ thần ở đâu

Đây là chỗ nhiều người hay gộp làm một, rồi đem cách cầu thần áp vào bàn thờ ông bà.

Ranh giới không tuyệt đối. Giỗ Tổ Hùng Vương (mùng 10 tháng Ba âm lịch; năm 2027 là thứ Sáu 16/4/2027) là chỗ hai dòng gặp nhau: các Vua Hùng được thờ như tổ chung của cả dân tộc, theo lối thờ tổ tiên, nhưng ở quy mô quốc gia, có đền, có lễ hội như thờ thần. Năm 2012, UNESCO ghi danh "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ" là di sản phi vật thể đại diện của nhân loại.

Một ví dụ ngược lại: Thành hoàng làng có khi là một người có công lập làng, tức là một kiểu "tổ" của làng, nhưng được thờ ở đình theo nghi lễ thờ thần, có sắc phong của triều đình.

Trong nhà, bàn thờ gia tiên cũng đứng cạnh những vị thần nhỏ: Thổ Công, Táo Quân, Thần Tài. Các vị này không phải tổ tiên; chuyện phân biệt có ở bài Thổ Công, Thổ Địa, Táo Quân, Ông Địa.

Dòng họ: nhà thờ, gia phả, ruộng hương hoả

Thờ tổ tiên ở người Việt có ba tầng:

1. Bàn thờ trong nhà: thờ cha mẹ, ông bà gần.
2. Nhà thờ chi (chi họ): thờ tổ của một nhánh.
3. Nhà thờ họ (từ đường): thờ thuỷ tổ, nơi cả họ họp vào ngày giỗ tổ, ngày Tết.

Giữ ba tầng ấy là gia phả: cuốn sổ ghi tên, tên chữ, ngày mất, nơi an táng của từng đời. Gia phả là căn cứ để biết giỗ ai vào ngày nào, ai là trưởng chi, và để tránh đặt tên con trùng tên người trên (xem tục kiêng tên trùng người trong họ).

Luật pháp xưa bảo vệ việc thờ cúng bằng ruộng hương hoả: phần ruộng đất dành riêng để lo hương khói, giao cho người con trưởng giữ, không được đem chia hay bán. Quốc triều hình luật đời Lê có các điều khoản về phần hương hoả khi chia tài sản. Đó là lý do việc thờ tổ tiên vừa là tình cảm, vừa là một thiết chế kinh tế, pháp lý của làng Việt.

Có tục "ngũ đại mai thần chủ": thờ riêng đến bốn đời (cha mẹ, ông bà, cụ, kỵ); đến đời thứ năm thì bài vị của đời xa nhất được đem chôn, nhập vào phần thờ chung của tổ. Ngày nay ít nhà còn giữ bài vị gỗ, nhưng ý "thờ gần thì riêng, thờ xa thì chung" vẫn còn trong cách sắp giỗ của nhiều họ.

Ngày giỗ: tính theo âm lịch, và những trường hợp khó

Giỗ (kỵ nhật) tính theo ngày mất âm lịch. Nhiều nhà làm lễ "tiên thường" vào hôm trước để con cháu ở xa kịp về, ngày chính giỗ mới làm cỗ.

Ba trường hợp hay khiến người ta lúng túng:

• Mất vào tháng nhuận. Theo cách làm phổ biến, những năm sau giỗ vào tháng thường cùng tên. Ví dụ người mất ngày 12 tháng Tư nhuận năm Canh Tý (tức 3/6/2020): năm 2027 không có tháng nhuận, giỗ vào 12 tháng Tư âm lịch, là thứ Hai 17/5/2027.
• Mất vào ngày 30 của tháng đủ, mà năm sau tháng ấy chỉ có 29 ngày: nhiều nhà giỗ vào ngày cuối tháng (29).
• Mất lúc nửa đêm. Ngày âm lịch đổi lúc 0 giờ hay đầu giờ Tý (23 giờ) là chuyện các nhà còn khác nhau; gia đình nên chọn một cách rồi giữ đều các năm.

Để tra ngày giỗ năm nay, đổi ngày âm sang dương bằng công cụ lịch (xem cách đổi ở đổi ngày âm sang dương). Thời điểm giỗ trong năm cũng hay gắn với các mốc chung: Tết (xem Tết Nguyên Đán từ đâu mà có), Thanh Minh tảo mộ, rằm tháng Bảy.

Sách cổ nói gì

Dịch: Thầy Tăng nói: "Cẩn trọng lúc cha mẹ mất, tưởng nhớ tổ tiên xa, thì đức của dân trở nên dày dặn." — Luận Ngữ, Học Nhi

Bình: câu này nói tác dụng của việc thờ cúng là ở người sống và ở cả cộng đồng, không phải ở người đã khuất. Bốn chữ "thận chung truy viễn" về sau được khắc trên rất nhiều hoành phi ở nhà thờ họ Việt.

Dịch: Thờ người đã mất như khi họ còn sống, thờ người đã khuất như khi họ còn đây, đó là chỗ tột cùng của hiếu. — Trung Dung, chương 19

Bình: câu này là cơ sở cho tục dâng cơm, dâng trà, báo cáo việc nhà trước bàn thờ: đối xử với ông bà như người vẫn ở trong nhà.

Thọ Mai Gia Lễ, bộ sách lễ gia đình của người Việt tương truyền do Hồ Sĩ Dương soạn, đại ý quy định tang lễ, giỗ chạp theo thứ bậc thân sơ, phỏng theo Văn Công Gia Lễ của Chu Hy nhưng giản lược cho hợp người Việt. Đây là sách nhiều gia đình miền Bắc dùng làm chuẩn khi làm lễ.

Đọc cho đúng mức

• Thờ tổ tiên là đạo hiếu, không phải giao dịch. Mâm cỗ to không làm ông bà "phù hộ nhiều hơn"; sách Nho đặt trọng tâm ở lòng thành.
• Không có một cách bày bàn thờ duy nhất đúng. Miền Bắc, miền Trung, miền Nam, nhà theo Phật, nhà Công giáo bày khác nhau. Bài này chỉ bàn gốc rễ và ý nghĩa, không hướng dẫn bày ban thờ.
• Các quy ước về giỗ tháng nhuận, giỗ ngày 30 là tục lệ, các vùng có thể làm khác; điều quan trọng là cả họ thống nhất một cách.
• Đừng dùng tổ tiên để doạ con cháu. Câu "không cúng thì ông bà quở" là lời truyền miệng, không có trong sách lễ.

Việc nên làm

• Hỏi người lớn tuổi trong họ ngày mất âm lịch của ông bà, cụ kỵ, ghi vào một cuốn sổ hoặc tệp chung cho cả họ trước khi thông tin ấy mất theo người nhớ.
• Mỗi năm đầu tháng Giêng, đổi các ngày giỗ trong năm sang dương lịch và gửi cho con cháu ở xa.
• Dịp giỗ, kể cho trẻ nhỏ một chuyện về người được giỗ: tên, quê, nghề, một kỷ niệm. Đó là phần "truy viễn" mà mâm cỗ không thay được.
• Nếu họ chưa có gia phả, bắt đầu từ ba đời gần nhất, ghi rõ nguồn (ai kể, năm nào).

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Luận Ngữ — Học Nhi (lời Tăng Tử), Bát Dật (câu "tế như tại").
• Trung Dung — chương 19.
• Thọ Mai Gia Lễ (tương truyền của Hồ Sĩ Dương), đại ý về tang lễ, giỗ chạp.
• Quốc triều hình luật (Luật Hồng Đức) — các điều về ruộng hương hoả, đại ý.
• Toà Thánh — huấn thị Plane compertum est (1939) về nghi lễ tôn kính tổ tiên.
• UNESCO — "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ" (2012).
• Ngày âm lịch tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.