Thanh Nang Kinh và Thanh Nang Áo Ngữ: văn bản gốc của Tam Nguyên, trích vài câu và các cách giải

Thanh Nang Kinh là bản kinh ba quyển ngắn, nói về số Hà Đồ, Lạc Thư và lẽ âm dương của đất; Thanh Nang Áo Ngữ là bài khẩu quyết gắn tên Dương Quân Tùng, đặt các khái niệm ấy lên 24 sơn. Hai văn bản cùng Thiên Ngọc Kinh tạo thành nền của phái Tam Nguyên; bản ta đọc hôm nay là bản do Tưởng Đại Hồng chọn và chú.

Chữ "thanh nang": cái túi xanh trong chính sử

"Thanh nang" là cái túi vải xanh. Tên gọi này có gốc trong một văn bản sử thật: Tấn Thư, phần truyện Quách Phác. Đại ý, sách chép rằng Quách Phác theo học một người họ Quách ở đất Hà Đông, được trao chín quyển sách đựng trong túi xanh, từ đó thông ngũ hành, thiên văn, bốc phệ; về sau một học trò là Triệu Tải lấy trộm túi sách, chưa kịp đọc thì sách bị lửa thiêu.

Hai điều nên tách ra. Văn bản cho thấy: chính sử có chép một bộ sách trong túi xanh gắn với Quách Phác, và bộ ấy nói về bói toán, ngũ hành — không ghi là sách phong thủy, và đã cháy. Truyền thống về sau thì lấy chữ "thanh nang" làm tên chung cho thuật xem đất, rồi đặt cho những văn bản mới xuất hiện muộn hơn nhiều. Người đọc Việt còn gặp chữ này ở nghề thuốc ("thanh nang thư" của Hoa Đà trong Tam Quốc Diễn Nghĩa — chi tiết tiểu thuyết, không phải sử). Cùng một cái túi, ba câu chuyện.

Quách Phác cũng là người tương truyền viết Táng Thư, sách đặt ra chữ "phong thủy" (bài kham dư là gì). Gắn "thanh nang" vào ông là gắn văn bản lý khí vào uy tín của người khai nghề.

Ba văn bản, ba thời, ba giọng

Cả ba hiện được đọc chủ yếu qua Địa Lý Biện Chính của Tưởng Đại Hồng cuối Minh đầu Thanh, cùng Thiên Ngọc Kinh và Đô Thiên Bảo Chiếu Kinh. Không có bản đời Đường, đời Tống nào còn lại để so. Tưởng tự nói đã loại bỏ các bản ông cho là ngụy tạo — nghĩa là ta đọc bản đã qua chọn lọc của người mở dòng Tam Nguyên (bài phái Tam Nguyên).

Thanh Nang Kinh quyển thượng: từ số đến đất

Quyển thượng mở bằng hai đoạn mà ai học Dịch đều nhận ra.

Một và sáu cùng gốc, hai và bảy chung đường, ba và tám là bạn, bốn và chín là bè, năm và mười cùng lối.

Đây là Hà Đồ: mười số xếp thành năm cặp, mỗi cặp một hành (1-6 Thủy, 2-7 Hỏa, 3-8 Mộc, 4-9 Kim, 5-10 Thổ).

Năm ở giữa dựng làm cực, trông coi bốn phương; lưng là một, mặt là chín, ba và bảy ở hai bên, hai, tám, bốn, sáu làm giềng mối dọc ngang.

Đây là Lạc Thư: chín số trong chín ô, ngang dọc chéo đều cộng thành 15. "Lưng một mặt chín" là hình người đứng ở ô giữa, lưng tựa phương Bắc (số 1, quẻ Khảm), mặt nhìn phương Nam (số 9, quẻ Ly).

Hai đoạn này là chiếc cầu. Trước đó, Hà Đồ, Lạc Thư là chuyện của kinh học. Thanh Nang Kinh đặt chúng làm nền cho việc xem đất. Toàn bộ Huyền Không Phi Tinh về sau — chín sao bay qua chín cung theo đường Lạc Thư (bài Huyền Không Phi Tinh là gì) — có thể coi là cách triển khai câu "bối nhất diện cửu" thành phép tính.

Quyển trung và quyển hạ: lý, khí, hình

Quyển trung, đại ý, nói trời có năm sao, đất có năm hành; khí trời giáng xuống, khí đất bốc lên, hai bên ứng nhau. Quyển hạ có câu hay được dẫn nhất, theo bản lưu hành là "lý ngụ ư khí, khí hựu ư hình": lý nằm trong khí, khí bị hình giữ lấy.

Câu ấy đáng để ý vì nó không chọn phe giữa hình pháp và lý pháp. Hình (núi, nước, đường đi của đất) là cái vỏ giữ khí; lý (số, phương, vận) là cái nằm bên trong khí. Ai chỉ học bảng sao mà bỏ hình là quên vế sau; ai chỉ xem hình mà bỏ lý là quên vế trước (bài hình pháp và lý pháp). Phái Tam Nguyên coi câu này là lý do vì sao phải học loan đầu trước rồi mới học phi tinh.

Thanh Nang Áo Ngữ: chỗ chữ "Huyền Không" xuất hiện

Nếu Thanh Nang Kinh là triết lý, Thanh Nang Áo Ngữ là khẩu quyết kỹ thuật. Đoạn mở đầu ("Khôn Nhâm Ất, Cự Môn tòng đầu xuất…") chia 24 sơn thành nhóm gắn tên sao; bài Tam Nguyên và Tam Hợp cho thấy vì sao hai phái đọc đoạn ấy hai cách. Ở đây xin dẫn ba câu khác.

Bên trái là dương, từ Tý, Quý đến Hợi, Nhâm; bên phải là âm, từ Ngọ, Đinh đến Tỵ, Bính.

Mái với trống, giao hội mà hợp thành Huyền Không; trống với mái, trong quẻ Huyền Không mà suy ra.

Đảo đi đảo lại, hai mươi bốn sơn có châu báu; đi thuận đi nghịch, hai mươi bốn sơn có hố lửa.

Câu thứ hai là nơi chữ "Huyền Không" có mặt trong văn bản gốc — cả một phái về sau lấy tên từ đó. Câu thứ ba là câu được trích nhiều nhất, vì nó hứa rằng cùng 24 sơn ấy, biết "đảo" thì gặp báu, đi sai chiều thì gặp hố.

Cùng ba câu, các nhánh giải thế nào

Bảng tóm nét lớn theo những bản chú phổ biến của mỗi nhánh; trong nhánh nào cũng còn tranh luận. Cột Phi Tinh là cách đọc mà phần lớn sách Huyền Không phổ thông ở Việt Nam theo, và cũng là cách công cụ lập tinh bàn của trang áp dụng (bài lập tinh bàn). Cột cuối chỉ là cách một số thầy Tam Hợp mượn câu kinh; Tam Hợp không lấy Thanh Nang Áo Ngữ làm sách nền.

Điều đáng nói là mỗi cách đọc đều tự nhất quán. Văn bản viết theo lối để người đã học thuộc phép nhớ lại, không phải để người chưa học tự hiểu; chính vì thế nó chứa được nhiều phép cùng lúc. Cùng hiện tượng ấy ở Thiên Ngọc Kinh được bàn trong bài Thiên Ngọc Kinh.

Sách cổ nói gì

Các câu nguyên văn ở trên lấy theo bản trong Địa Lý Biện Chính. Về lời chú, Tưởng Đại Hồng, đại ý, nói Thanh Nang Kinh là gốc của mọi sách địa lý, còn Áo Ngữ là chỗ Dương Công "tiết lộ" phép, nhưng phép ấy phải có thầy chỉ mới hiểu, viết ra giấy thì không trọn.

Bình: lời chú của Tưởng vừa nâng giá trị văn bản lên cao nhất, vừa khóa nó lại. Hai trăm năm sau, khi Thẩm Trúc Nhưng đọc "điên điên đảo" thành quy tắc bay thuận nghịch có thể tính ra từng cung, câu kinh mới lần đầu có một nghĩa mà hai người khác nhau kiểm được. Có thể không đồng ý với cách đọc ấy, nhưng nó là cách đọc đầu tiên cho phép ai đó chỉ ra mình sai ở đâu.

Đọc cho đúng mức

Tên tác giả của cả ba văn bản đều là truyền thống, không phải điều sử liệu xác nhận. Văn bản ta có là bản cuối Minh đầu Thanh, qua tay một người có quan điểm rõ. Nghĩa kỹ thuật của các câu then chốt còn tranh cãi; bảng các cách giải ở trên là để thấy phạm vi tranh luận, không để chọn ra cách "đúng".

Giá trị không ai tranh cãi của Thanh Nang Kinh là giá trị lịch sử tư tưởng: nó cho thấy lúc nào và bằng cách nào số Hà Đồ, Lạc Thư bước vào nghề xem đất. Giá trị ấy không phụ thuộc vào việc ai viết.

Việc nên làm

• Đọc Thanh Nang Kinh trước Áo Ngữ: ngắn hơn, ít ẩn ngữ hơn, và cho biết nền số học mà Áo Ngữ dùng.
• Chọn một bản có chú của một nhánh cụ thể và đọc trọn bản chú ấy; ghi chú mình đang theo nhánh nào.
• Khi nghe ai dẫn "điên điên đảo" để phán một căn nhà, hỏi họ đọc câu ấy theo Phi Tinh hay theo Đại Quái.
• Học kèm Lạc Thư bằng tay: vẽ chín ô, điền số, kiểm ngang dọc chéo đều bằng 15 — đó là nền của mọi tinh bàn.

Nguồn tham khảo

• Thanh Nang Kinh — quyển thượng, hai đoạn Hà Đồ và Lạc Thư (nguyên văn); quyển trung, hạ (dẫn đại ý), theo bản trong Địa Lý Biện Chính.
• Thanh Nang Áo Ngữ — các câu tả dương hữu âm, thư hùng, điên đảo (nguyên văn), theo bản trong Địa Lý Biện Chính.
• Tấn Thư — Quách Phác truyện, chuyện chín quyển sách trong túi xanh (dẫn đại ý).
• Tưởng Đại Hồng — Địa Lý Biện Chính, phần chú Thanh Nang (dẫn đại ý).