Phái Tam Nguyên: từ Tưởng Đại Hồng đến Thẩm Trúc Nhưng, Huyền Không thành một trường phái như thế nào

Phái Tam Nguyên là dòng phong thủy lấy chu kỳ ba nguyên, chín vận (180 năm) làm trục, coi Tưởng Đại Hồng cuối Minh đầu Thanh là người mở dòng. Sau Tưởng, dòng này tách thành nhiều nhánh tranh nhau "chân truyền"; đến khi sách của Thẩm Trúc Nhưng in ra đầu thế kỷ 20, Huyền Không Phi Tinh mới thành phép công khai, phổ biến như ngày nay.

Tam Nguyên là gì, Huyền Không là gì

Hai tên hay dùng lẫn nhau nhưng không trùng hẳn.

Tam Nguyên chỉ cái trục thời gian: 180 năm chia ba nguyên (thượng, trung, hạ), mỗi nguyên ba vận, mỗi vận 20 năm. Vận 9 hiện nay chạy từ 2024 đến 2043 (xem bài tam nguyên cửu vận). Mọi phái lấy vận làm gốc để luận đất thịnh suy theo thời gian đều có thể gọi là Tam Nguyên.

Huyền Không là tên của phép cụ thể trong dòng ấy. Lối giải thích hay gặp ngày nay coi "huyền" là thời gian, "không" là không gian; đây là cách giảng hiện đại cho dễ nhớ, không phải định nghĩa trong sách gốc. Huyền Không lại có hai nhánh lớn: Phi Tinh (chín sao bay theo Lạc Thư — phép bạn thấy trên tinh bàn) và Đại Quái (dùng 64 quẻ trên la kinh, xem bài Huyền Không Đại Quái).

Đối thủ lớn của Tam Nguyên là phái Tam Hợp, lấy thủy khẩu và vòng trường sinh làm gốc thay cho thời gian. Bài Tam Nguyên và Tam Hợp đặt hai dòng cạnh nhau.

Trước Tưởng Đại Hồng: một dòng truyền chủ yếu là truyền thuyết

Người theo Tam Nguyên kể dòng của mình bắt đầu từ Dương Quân Tùng cuối Đường, qua Tăng Văn Địch, Lại Văn Tuấn đời Tống, rồi các thầy đời Nguyên Minh, đến Tưởng Đại Hồng. Ba văn bản được coi là gốc — Thanh Nang Kinh, Thanh Nang Áo Ngữ, Thiên Ngọc Kinh — đều gán cho các nhân vật ấy.

Cần tách bạch hai lớp. Theo truyền thống, đây là một dòng chân truyền liền mạch qua tám trăm năm. Văn bản hiện còn cho thấy một điều khiêm tốn hơn: các bản Thanh Nang Áo Ngữ, Thiên Ngọc Kinh mà ta đọc được hôm nay là bản do chính Tưởng Đại Hồng chọn, sửa và chú trong Địa Lý Biện Chính. Những gì có trước Tưởng hầu như không còn bản đối chiếu độc lập. Nói cách khác, Tưởng không chỉ là người kế thừa mà còn là người định hình cái được gọi là truyền thống Tam Nguyên. Bài Dương Công phong thủy kể phần truyền thuyết.

Tưởng Đại Hồng: chú sách mà không giảng phép

Tưởng Đại Hồng sống qua giai đoạn Minh mất, Thanh lên. Trong Địa Lý Biện Chính, ông làm hai việc: loại bỏ những sách ông cho là ngụy thư gán tên Dương Quân Tùng, và chú lại các bản ông cho là thật. Bài Tưởng Đại Hồng và Địa Lý Biện Chính bàn riêng cuốn sách này.

Điều quyết định số phận của phái nằm ở cách ông chú: Tưởng không giảng ra phép tính. Lời chú của ông nhiều chỗ chỉ nói rằng nghĩa thật phải được truyền khẩu, không thể viết ra, viết ra là tiết lộ thiên cơ. Học trò ông là Khương Nhữ Cao có để lại những ghi chép theo thầy đi xem đất (Tòng Sư Tùy Bút), nhưng cũng không trình bày phép một cách hệ thống.

Hệ quả kéo dài hai trăm năm: ai cũng có thể nói mình nắm được "cái Tưởng không viết ra", và không ai chứng minh được người khác sai.

Hai trăm năm tranh chân truyền

Sau Tưởng, mỗi vùng ở Giang Nam có một dòng thầy tự nhận giữ chân truyền. Các nguồn hiện đại thường kể tên các nhánh dưới đây; mức độ có sách in của từng nhánh rất khác nhau.

Tên "Vô Thường phái" thường được giải là ghép chữ đầu của Vô Tích và Thường Châu, hai nơi dòng này hoạt động; đây là lời giải phổ biến, chúng tôi chưa thấy văn bản đời Thanh xác nhận.

Mỗi nhánh trong bảng đều có lúc chê nhánh khác "chưa đắc chân truyền". Khi đọc một cuốn sách Huyền Không, việc đầu tiên nên làm là xác định nó thuộc nhánh nào — vì cùng một tinh bàn, các nhánh có thể đọc khác nhau ở những chỗ như thế quái, thành môn, hay cách tính sao 5.

Thẩm Trúc Nhưng: người làm Huyền Không thành phép công khai

Theo lời kể trong sách họ Thẩm, Thẩm Trúc Nhưng và một người bạn đã tìm đến hậu duệ của Chương Trọng Sơn ở Vô Tích, trả tiền để được chép bản thảo Chương để lại, rồi từ đó cùng bạn bè nghiên cứu, đối chiếu với Biện Chính. Ông không in sách khi còn sống; con ông là Thẩm Tổ Miên cùng học trò biên tập và cho in Thẩm Thị Huyền Không Học sau khi ông mất.

Điểm khác biệt của Thẩm thị là viết ra hết: cách lập vận bàn, sơn tinh, hướng tinh, chiều bay thuận nghịch, thế quái, các cục vượng sơn vượng hướng, thượng sơn hạ thủy. Lần đầu tiên, hai người khác nhau cầm cùng một cuốn sách có thể lập ra cùng một tinh bàn. Công cụ lập tinh bàn trên trang này cũng theo quy tắc Thẩm thị (bài lập tinh bàn).

Chính vì công khai, Thẩm thị bị các nhánh khác phê là "lộ thiên cơ" hoặc "chỉ được phần ngọn". Nhưng cũng chính vì công khai mà nó thắng: hầu hết sách Huyền Không in ở Hồng Kông, Đài Loan rồi dịch sang tiếng Việt trong nửa thế kỷ qua đều đi theo khung Thẩm thị.

Sách cổ nói gì

Khôn, Nhâm, Ất: Cự Môn từ đó mà ra; Cấn, Bính, Tân: chỗ nào cũng là Phá Quân; Tốn, Thìn, Hợi: thảy là vị Vũ Khúc; Giáp, Quý, Thân: Tham Lang đi một đường. — Thanh Nang Áo Ngữ, đoạn mở đầu

Bình: bốn câu này gom 12 trong 24 sơn thành bốn nhóm, mỗi nhóm gắn một tên sao. Không câu nào nói phép tính đằng sau. Tưởng Đại Hồng chú mà không giảng; Thẩm thị đọc nó theo số Lạc Thư và phép phi tinh; nhánh Đại Quái đọc theo quẻ; phái Tam Hợp lại có cách hiểu riêng theo song sơn. Một đoạn ba mươi hai chữ Hán mà bốn dòng đọc bốn cách — đó là chân dung thu nhỏ của lịch sử phái Tam Nguyên. Tưởng trong Địa Lý Biện Chính, đại ý, chỉ khẳng định rằng ai hiểu được bốn câu này là nắm được cửa vào của Thanh Nang.

Đọc cho đúng mức

Bảng nhánh ở trên tổng hợp từ các nguồn hiện đại, dùng để định hướng, không phải gia phả đã kiểm chứng. Năm tháng của nhiều thầy đời Thanh không rõ; câu chuyện chép sách họ Chương là lời kể của chính người được lợi từ câu chuyện ấy.

Cũng cần nói rằng "chân truyền" là một khái niệm khó kiểm chứng. Khi một thầy nói mình học được phần "Tưởng không viết ra", bạn không có cách nào xác minh. Thứ kiểm được là phép tính của thầy có nhất quán không và có nói rõ mình theo nhánh nào không — tiêu chí ở bài nên theo phái nào.

Việc nên làm

• Khi mua sách Huyền Không, xem phần tựa hoặc thư mục để biết sách theo Thẩm thị, Chương thị hay Đại Quái.
• Nếu thầy xem nhà theo Huyền Không, hỏi thầy dùng nhánh nào, có xét thế quái, thành môn không.
• Người mới nên học trọn khung Thẩm thị trước, vì có sách đủ và có công cụ đối chiếu, rồi mới đọc các nhánh khác.
• Đọc thêm bài Huyền Không Phi Tinh là gì để nắm phép cơ bản.

Nguồn tham khảo

• Thanh Nang Áo Ngữ — đoạn mở đầu, theo bản trong Địa Lý Biện Chính.
• Tưởng Đại Hồng — Địa Lý Biện Chính (dẫn đại ý).
• Thẩm Trúc Nhưng — Thẩm Thị Huyền Không Học, lời tựa và phần kể việc chép bản thảo họ Chương (dẫn đại ý).
• Chương Trọng Sơn, Trương Tâm Ngôn, Đàm Dưỡng Ngô: tên sách nêu theo các nguồn tổng hợp hiện đại, chưa đối chiếu bản in gốc.