Quẻ biến (chi quái) đọc thế nào: quẻ gốc là hiện tại, quẻ biến là hướng đi

Quẻ biến, còn gọi là chi quái, là quẻ có được khi đổi âm dương các hào động của quẻ vừa gieo (bản quái). Quẻ gốc cho biết tình thế hiện tại, hào động là chỗ việc đang chuyển, quẻ biến cho biết chiều việc đang đi tới. Gieo không có hào động thì không có quẻ biến.

Cách dựng quẻ biến đã có ở bài gieo quẻ bằng ba đồng xu. Bài này tập trung vào chuyện đọc: người Xuân Thu gọi và giải quẻ biến ra sao, một ví dụ Càn biến Cấu đọc trọn hai quẻ, các phép bói khác nhau dùng quẻ biến theo những cách khác nhau thế nào, và năm bước để bạn tự đọc một cặp quẻ.

Chữ "chi" nghĩa là "đi tới"

Chữ "chi" trong "chi quái" là động từ "đi tới". Trong Tả Truyện, mỗi lần chép một cuộc bói bằng Chu Dịch, người ta viết theo khuôn "ngộ X chi Y": gặp quẻ X, đi tới quẻ Y. Đọc thẳng nghĩa chữ đã thấy cách người xưa nghĩ về quẻ biến: không phải "kết quả", mà là chỗ quẻ gốc đang đi về.

Người đời sau đặt tên cho hai quẻ: quẻ gieo được là bản quái (quẻ gốc), quẻ có được sau khi đổi hào động là chi quái (quẻ đi tới). Tiếng Việt thường gọi là quẻ chủ và quẻ biến.

Có một điều đáng chú ý: thời Xuân Thu chưa dùng tên hào kiểu "Sơ Cửu, Lục Nhị". Khi muốn chỉ một hào, người ta nói quẻ gốc biến sang quẻ nào. Tả Truyện năm thứ hai mươi chín đời Lỗ Chiêu Công chép lời Thái Mặc dẫn hào đầu quẻ Càn bằng câu, đại ý: "ở Càn đi tới Cấu thì nói rồng lặn chớ dùng". Nghĩa là "Càn chi Cấu" vừa là tên một quẻ biến, vừa là tên của hào Sơ Cửu. Chuyện tên hào có ở bài bốn con số 6, 7, 8, 9.

Ngộ Quan chi Bĩ: một lần đọc quẻ biến năm 672 trước Công nguyên

Tả Truyện năm thứ hai mươi hai đời Lỗ Trang Công kể lại: khi Trần Kính Trọng, con vua nước Trần, còn nhỏ, có một quan Chu sử mang Chu Dịch đến yết kiến, vua Trần nhờ bói cho đứa trẻ. Ông gặp quẻ Quan biến sang Bĩ.

Chúng tôi kiểm lại bằng bảng quẻ của site: Quan là Tốn trên Khôn dưới, đổi hào bốn từ âm sang dương thì Tốn thành Càn, ra Bĩ là Càn trên Khôn dưới. Một hào động, ở vị thứ tư.

Quan sử đọc lời hào Lục Tứ quẻ Quan: "Quán quốc chi quang, lợi dụng tân vu vương", nhìn ánh sáng của một nước, lợi cho việc làm khách của vua. Rồi ông giải, đại ý:

• Người này sẽ thay nhà Trần mà có nước, nhưng không ở nước này mà ở nước khác, không ở đời ông mà ở đời con cháu.
• Lý do: Khôn là đất, Tốn là gió, Càn là trời; gió thành trời ở trên đất, đó là hình núi; có sản vật của núi, có ánh sáng của trời chiếu xuống, nên mới ở trên đất mà có nước.

Phần "gió thành trời" là chỗ quan sử đọc cả hai quẻ: Tốn trong quẻ gốc biến thành Càn trong quẻ biến. Còn hình núi thì không có trong hai quẻ đơn nào; các nhà chú giải đời sau chỉ ra nó nằm trong quẻ hỗ của Bĩ, như bài hỗ quái, biến quái đã kể.

Tả Truyện chép rằng về sau con cháu Trần Kính Trọng (họ Điền) quả nắm nước Tề. Vì Tả Truyện được soạn sau các sự kiện, nhiều nhà nghiên cứu coi những lời "đoán trúng" kiểu này là được viết lại sau khi việc đã xảy ra. Nhưng về phương pháp đọc, đoạn văn là tư liệu quý: nó cho thấy người Xuân Thu đọc lời hào động, đọc tượng hai quẻ đơn biến đổi, và đặt tất cả vào câu hỏi cụ thể.

Ví dụ: Càn hào một động, biến thành Cấu

Giả sử câu hỏi là: "Trong sáu tháng tới, mình có nên nhận lời làm trưởng nhóm dự án mới không?" Gieo ra quẻ Thuần Càn, chỉ hào một là số 9 (lão dương), năm hào còn lại là 7.

Đổi hào một từ dương sang âm: quẻ dưới từ Càn thành Tốn, ra Thiên Phong Cấu (quẻ 44). Kiểm bằng bảng quẻ của site: Càn biến hào một ra Cấu.

Bước 1, quẻ gốc là hiện tại. Càn là sáu hào dương, sức mạnh trọn vẹn, tượng trời vận hành không nghỉ. Tình thế của người hỏi: có năng lực, có đà.

Bước 2, hào động là chỗ đang chuyển. Một hào động thì đọc lời hào ấy làm chính, theo quy tắc của Chu Hy. Sơ Cửu quẻ Càn: "Tiềm long vật dụng", rồng còn lặn dưới nước, chớ dùng. Hào ở dưới cùng, chưa đến lúc ra mặt. Đây là phần trả lời trực tiếp nhất: sức có, nhưng thời chưa tới; nhận việc lúc này dễ làm khi mình còn thiếu điều kiện.

Bước 3, quẻ biến là hướng đi. Cấu là một hào âm vừa sinh ra dưới năm hào dương, tượng một yếu tố mới, nhỏ, bất ngờ xuất hiện rồi lớn dần. Lời quẻ Cấu nói "nữ tráng", một yếu tố mềm mà mạnh lên; Đại Tượng nói "gió đi khắp gầm trời; vua nhân đó ban lệnh báo khắp bốn phương". Hai ý gợi: việc sẽ kéo theo một yếu tố mới chưa lường trước, và đường đi qua việc truyền đạt, báo cho mọi người chứ không phải tự mình làm hết.

Bước 4, đọc cặp quẻ. Từ Càn (toàn dương) sang Cấu (một âm vừa vào) là bước đầu tiên của một chu kỳ dương bắt đầu nhường chỗ, như trong mười hai quẻ tiêu tức, Cấu ứng với tháng có Hạ Chí. Tình thế đang ở đỉnh và bắt đầu đổi.

Bước 5, viết ra. Ba dòng cho sổ: chưa nên nhận vai trưởng nhóm ngay, hoặc nhận mà xin thêm thời gian chuẩn bị; chú ý một yếu tố mới sẽ xuất hiện giữa chừng; nếu nhận, đầu tư vào việc thông báo, giao tiếp hơn là ôm việc.

Đọc như vậy, quẻ biến không "phán" nhận hay không. Nó cho bạn một góc nhìn mà trước khi gieo có thể bạn chưa nghĩ tới.

Ba phép bói dùng quẻ biến theo ba cách

Cùng một lần gieo, các phép bói khác nhau dùng quẻ biến khác nhau. Biết điều này để khỏi lẫn khi đọc sách của các phái:

Trong lối Chu Hy, quẻ biến chỉ thật sự "lên tiếng" bằng lời của nó khi có từ ba hào động. Với một hoặc hai hào động, lời được đọc là lời hào trong quẻ gốc; quẻ biến lúc ấy góp phần tượng, tức hình ảnh và hướng đi chung, như ví dụ Càn biến Cấu ở trên.

Bao nhiêu phần trăm số lần gieo có quẻ biến

Mỗi hào động với xác suất 1/4, ở cả phép đồng xu lẫn cỏ thi. Khả năng cả sáu hào đều tĩnh là (3/4) mũ 6, khoảng 17,8%. Vậy khoảng 82% số lần gieo có quẻ biến. Phần còn lại, bạn chỉ có một quẻ để đọc, xem quẻ không có hào động.

Trong số những lần có quẻ biến, một hào động chiếm khoảng 36% tổng số lần gieo, hai hào động khoảng 30%, ba hào trở lên khoảng 17%. Nghĩa là phần lớn thời gian, bạn đọc lời một hoặc hai hào, còn quẻ biến làm nền.

Những cách đọc sai thường gặp

• Coi quẻ biến là kết quả cuối cùng không đổi. Chữ "chi" là đi tới, không phải "đã tới". Quẻ biến là chiều của việc nếu mọi thứ giữ nguyên; người hỏi thay đổi cách làm thì chiều ấy cũng đổi.
• Chỉ đọc quẻ biến, bỏ hào động. Hào động là phần trả lời trực tiếp nhất, nhất là khi chỉ có một, hai hào.
• Đổi sai hào. Đổi cả hào 7 và 8 là sai; chỉ đổi hào 6 và 9. Ghi số bên cạnh vạch khi gieo để khỏi nhầm.
• Đọc ngược thứ tự. Hào đếm từ dưới lên; ghi từ trên xuống thì quẻ gốc và quẻ biến đều sai.
• Thấy quẻ biến "xấu" thì gieo lại. Xem bài gieo lại khi không vừa ý.

Sách cổ nói gì

Nhìn ánh sáng của một nước, lợi cho việc làm khách của vua. — Chu Dịch, quẻ Quan, hào Lục Tứ

Bình: đây là lời hào quan Chu sử đọc trong lần bói cho Trần Kính Trọng. Ông không dừng ở nghĩa chữ; ông đặt nó cạnh hình hai quẻ biến đổi và cạnh thân phận đứa trẻ. Lời hào là hạt nhân, quẻ biến là khung, câu hỏi là đất để hạt nhân mọc lên.

Hào là cái bắt chước những chuyển động trong thiên hạ. — Chu Dịch, Hệ Từ hạ

Biến động không ngừng ở một chỗ, chảy khắp sáu ngôi trống. — Chu Dịch, Hệ Từ hạ

Bình: hai câu này là nền lý thuyết của quẻ biến. Hào không đứng yên; nó là dấu của chuyển động. Quẻ biến chỉ là cách ghi lại chuyển động ấy đang đi về đâu. Chu Hy, thiên Khảo biến chiêm trong Dịch Học Khải Mông (đại ý), dựng cả hệ quy tắc đọc quẻ biến theo số hào động trên tinh thần ấy.

Đọc cho đúng mức

• Lời "đoán trúng" trong Tả Truyện có thể đã được viết lại sau khi sự việc xảy ra. Dùng chúng để học phương pháp đọc, đừng dùng làm bằng chứng quẻ linh nghiệm.
• Quy tắc đọc quẻ biến không thống nhất. Chu Hy, Mai Hoa, Lục Hào mỗi bên một lối; ngay trong các nhà Dịch học đời Thanh cũng có người phản bác quy tắc của Chu Hy. Chọn một lối và giữ nó.
• Quẻ biến là gợi ý để suy nghĩ, không thay cho việc cân nhắc thông tin thật về việc mình hỏi.

Việc nên làm

• Mỗi lần gieo, ghi cả quẻ gốc, số hào động, quẻ biến và quy tắc đọc đã dùng.
• Tập đọc theo năm bước như ví dụ Càn biến Cấu: quẻ gốc, hào động, quẻ biến, cặp quẻ, ba dòng viết ra.
• Khi đọc sách cổ gặp "X chi Y", tự dựng lại hai quẻ để tìm hào động; đó là bài tập tốt để quen cấu trúc quẻ.
• Muốn có người cùng đọc, dùng công cụ gieo quẻ ở cuối bài rồi hỏi tiếp trợ lý AI theo đúng quẻ vừa gieo.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Tả Truyện — Trang Công năm thứ hai mươi hai (quan Chu sử bói cho Trần Kính Trọng, "ngộ Quan chi Bĩ") — đại ý lời giải.
• Tả Truyện — Chiêu Công năm thứ hai mươi chín (Thái Mặc dẫn các hào quẻ Càn theo khuôn "Càn chi Cấu") — đại ý.
• Chu Dịch — quẻ Quan hào Lục Tứ; quẻ Càn hào Sơ Cửu; quẻ Cấu lời quẻ và Đại Tượng.
• Chu Dịch — Hệ Từ hạ.
• Chu Hy — Dịch Học Khải Mông, thiên Khảo biến chiêm (đại ý quy tắc đọc theo số hào động).