Quỷ Cốc Tử: thầy của Tô Tần, Trương Nghi và các sách gắn tên ông

Quỷ Cốc Tử là một người thầy thời Chiến Quốc mà sử chỉ biết qua học trò: Sử Ký chép Tô Tần và Trương Nghi từng theo học "Quỷ Cốc tiên sinh", ngoài ra gần như không có gì. Sách Quỷ Cốc Tử còn lại bàn nghệ thuật du thuyết, thuyết phục. Các phép toán mệnh mang tên ông đều do đời sau gán.

Ở Việt Nam, cái tên này hay gặp trong hai chỗ rất xa nhau: trên bìa các sách "mưu lược, ăn nói" bán ở hiệu sách, và trên các bảng tra "Quỷ Cốc toán mệnh" lấy năm sinh ghép giờ sinh ra một bài thơ đoán số. Bài này đi ngược lên từng lớp: sử nói gì, sách thật của ông (nếu là của ông) nói gì, và vì sao một ông thầy dạy ăn nói lại thành ông tổ của một phép bói.

Sử nói gì: hai dòng trong Sử Ký và một cái tên đất

Toàn bộ chứng cứ sớm về Quỷ Cốc Tử nằm trong hai truyện của Sử Ký.

Truyện Tô Tần viết ông "đông sự sư ư Tề, nhi tập chi ư Quỷ Cốc tiên sinh", sang phía đông tìm thầy ở nước Tề, theo học Quỷ Cốc tiên sinh. Truyện Trương Nghi viết Trương Nghi "thường dữ Tô Tần câu sự Quỷ Cốc tiên sinh học thuật, Tô Tần tự dĩ bất cập Trương Nghi", từng cùng Tô Tần theo Quỷ Cốc tiên sinh học thuật, Tô Tần tự cho mình không bằng Trương Nghi.

Chỉ có vậy. Tư Mã Thiên không cho biết họ tên, quê quán, năm sinh năm mất, cũng không nói ông dạy cụ thể điều gì ngoài chữ "thuật". "Quỷ Cốc" (hang quỷ, thung lũng quỷ) là một địa danh; "tiên sinh" là cách gọi thầy. Nghĩa đen của cái tên là "ông thầy ở thung lũng Quỷ Cốc". Các nhà chú giải Sử Ký đời sau, như Bùi Nhân dẫn Từ Quảng, ghi rằng ở Dương Thành, quận Dĩnh Xuyên có nơi gọi là Quỷ Cốc, có lẽ là chỗ ông ở nên lấy làm hiệu (đại ý). Ngoài ra còn mấy nơi khác cũng nhận là Quỷ Cốc, đến nay vẫn có điểm du lịch tranh nhau danh hiệu này.

Cái tên "Vương Hủ" mà một số sách hiện đại ghi là tên thật của ông xuất hiện rất muộn và không có trong sử Hán. Người viết nghiêm túc nên ghi "tương truyền".

Chuyện Tôn Tẫn, Bàng Quyên học Quỷ Cốc là từ đâu

Người Việt quen chuyện Tôn Tẫn và Bàng Quyên cùng học một thầy, Bàng Quyên ganh tài hại bạn, và thầy ấy là Quỷ Cốc tiên sinh. Truyện Tôn Tử, Ngô Khởi trong Sử Ký chỉ chép hai người "câu học binh pháp", cùng học binh pháp, không nói thầy là ai. Việc ghép họ vào cửa Quỷ Cốc thịnh lên trong các truyện kể và tiểu thuyết đời Minh, quen thuộc nhất là Đông Chu Liệt Quốc Chí. Thế là một ông thầy dạy du thuyết được giao thêm cả lớp binh pháp, rồi sau này cả lớp bói toán.

Học trò nói lên thầy: Tô Tần, Trương Nghi và "tung hoành gia"

Muốn hiểu ông thầy dạy gì, nhìn hai học trò.

Tô Tần đi thuyết sáu nước Yên, Triệu, Hàn, Ngụy, Tề, Sở liên kết theo trục bắc nam để chống Tần, gọi là hợp tung. Trương Nghi làm ngược lại, thuyết từng nước tách khỏi liên minh để quay sang thờ Tần theo trục đông tây, gọi là liên hoành. Đời Hán gom những người làm nghề này vào một nhà: tung hoành gia.

Hán Thư, Nghệ Văn Chí, mục Tung hoành gia, liệt kê sách "Tô Tử" ba mươi mốt thiên và "Trương Tử" mười thiên, nhưng không có sách nào tên Quỷ Cốc Tử. Đây là điểm mấu chốt cho câu hỏi sách hiện còn có phải của ông hay không, sẽ bàn ở dưới.

Điều đáng để ý: nghề của tung hoành gia không dính gì tới bói toán. Họ là những người phân tích thế lực, đoán ý vua, chọn lời cho đúng lúc. "Đoán" ở đây là đoán lòng người, không phải đoán số mệnh. Chính sự nhập nhằng của chữ "đoán" này về sau mở cửa cho các phép bói đội tên Quỷ Cốc.

Sách Quỷ Cốc Tử: một giáo trình thuyết phục

Sách Quỷ Cốc Tử lần đầu xuất hiện trong thư mục chính sử ở Tùy Thư, Kinh Tịch Chí (thế kỷ 7), xếp vào tung hoành gia, ba quyển, có chú của Hoàng Phủ Mật và một bản chú khác. Bản lưu hành hiện nay có chú đề tên Đào Hoằng Cảnh, đạo sĩ đời Lương.

Nội dung chia làm hai khối:

Vài thiên tiêu biểu, đọc sẽ thấy đây là sách của người thực hành:

• Bãi Hạp (mở và đóng). Mọi cuộc nói chuyện có lúc nên mở ra cho người kia nói hết, có lúc nên khép lại, giữ kín. Thiên này dựng cả học thuyết trên cặp âm dương, nhưng áp vào lời nói chứ không vào trời đất.
• Phản Ứng (nghe ngược để biết). Muốn biết ý người, hãy để họ nói, rồi lấy lời họ làm gương soi lại họ. Muốn nghe thì im trước.
• Phi Kiềm (khen để giữ). Dùng lời tán dương làm cái kìm, khen đúng chỗ người ta muốn được khen thì giữ được người. Thiên này về sau hay bị trích như ví dụ về sự xảo trá của tung hoành gia.
• Sủy và Ma (đo và mài). Sủy là ước lượng thế lực các bên và lòng người trước khi nói; Ma là từ từ thử, mài, để lòng người tự lộ ra.

Không thiên nào dạy lập quẻ, tính can chi, xem sao. Có nhắc âm dương, có nhắc "thánh nhân" nhìn trời đất, nhưng đó là khung triết lý chung thời Chiến Quốc, như cách mọi trường phái đều nói về đạo.

Sách ấy có phải của ông không: ba ý kiến

Tranh luận đã có từ đời Đường. Có thể tóm làm ba hướng:

1. Sách nguỵ đời sau. Lý lẽ chính: Hán Thư, Nghệ Văn Chí không có tên sách này; tới Tùy Thư mới thấy. Liễu Tông Nguyên đời Đường viết bài "Biện Quỷ Cốc Tử", đại ý: các nhà làm thư mục đời Hán như Lưu Hướng, Ban Cố không ghi sách này; lời sách càng về sau càng lạ mà đạo lý càng hẹp, người học không nên theo.
2. Sách có gốc thời Chiến Quốc, chép lại muộn. Lý lẽ: ngôn ngữ và tư tưởng của phần chính rất gần các văn bản tung hoành thời ấy, gần với những bài thuyết trong Chiến Quốc Sách. Có thể nó lưu truyền dưới tên khác, hoặc nằm lẫn trong sách "Tô Tử", rồi mới tách ra mang tên thầy.
3. Phần chính và phần phụ khác lớp. Nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy phần Âm Phù Thất Thuật, Trì Xu, Trung Kinh có văn phong và ý tưởng gần Đạo gia, Hoàng Lão hơn, nhiều khả năng ghép vào muộn hơn phần chính.

Chưa có thẻ tre hay bản lụa nào được khai quật mang tên Quỷ Cốc Tử để làm chứng cứ quyết định như trường hợp Tôn Tẫn Binh Pháp ở Ngân Tước Sơn. Vì thế người đọc cẩn trọng nên nói: sách Quỷ Cốc Tử phản ánh tư tưởng tung hoành, văn bản hiện còn định hình muộn, tác giả không xác định.

Từ thầy du thuyết thành ông tổ thuật số: ba bước

Đến đây mới tới phần người Việt hay gặp nhất: Quỷ Cốc Tử trong các phép tính số. Con đường đi qua ba bước.

Bước một: Đạo giáo hoá. Một người thầy ẩn trong thung lũng, không rõ gốc gác, dạy những học trò làm nghiêng ngả thiên hạ, là chất liệu lý tưởng để thành tiên. Từ khoảng đời Lục Triều, ông được kể như một bậc ẩn sĩ đắc đạo, sống mấy trăm năm. Bản chú đề tên Đào Hoằng Cảnh, một đạo sĩ, cũng là dấu hiệu sách đã đi vào dòng Đạo gia.

Bước hai: mượn tên cho sách mệnh. Đời Đường, Lý Hư Trung nổi tiếng đoán mệnh bằng năm, tháng, ngày sinh (chuyện này có văn bia Hàn Dũ viết cho ông, xem bài Lý Hư Trung). Về sau có bộ "Lý Hư Trung Mệnh Thư" ba quyển, đề là "Quỷ Cốc Tử soạn, Lý Hư Trung chú". Các nhà biên Tứ Khố Toàn Thư đời Thanh đã nhận xét, đại ý, rằng đề Quỷ Cốc Tử là gán tên, sách là sách mệnh lý đời sau. Một ông thầy sống trước khi có phép tứ trụ cả nghìn năm thì không thể viết sách tứ trụ.

Bước ba: bảng tra dân gian. Các phép "Quỷ Cốc toán mệnh", "Quỷ Cốc lưỡng đầu kiềm" lưu hành trong lịch và sách bói phổ thông đời Minh, Thanh, ở Việt Nam có bản in, bản chép tay: lấy can chi năm sinh ghép với giờ sinh, tra ra một bài thơ bốn câu đoán đời người. Cách tính chỉ dùng hai thông tin, nên mọi người cùng năm, cùng giờ sinh nhận cùng một bài thơ. Đó là cấu trúc của sách tra, không phải của một phép luận mệnh.

Lý do người ta chọn tên Quỷ Cốc để đội lên các sách này không khó hiểu. Ông là bậc thầy "đoán lòng người"; ông bí ẩn; ông có học trò lừng lẫy. Một phép bói muốn bán chạy cần một ông tổ như thế. Đây là mẫu quen thuộc trong lịch sử thuật số: Mai Hoa gắn với Thiệu Ung, Tử Vi gắn với Trần Đoàn, Thiêu Bính Ca gắn với Lưu Bá Ôn. Cả ba trường hợp đều được bàn trong chuyên mục này.

Đọc Quỷ Cốc Tử hôm nay: lấy gì, bỏ gì

Nếu bỏ qua lớp thần bí, sách Quỷ Cốc Tử là một tài liệu hiếm về tâm lý đàm phán thời cổ. Vài ý vẫn đứng được:

• Nói ít trước khi hiểu đủ. Thiên Phản Ứng khuyên muốn nghe thì im lặng trước, muốn mở thì khép trước.
• Đánh giá thế lực các bên trước khi chọn lời. Thiên Sủy đòi phải biết của cải, địa thế, mưu sĩ, quan hệ trên dưới của bên kia rồi mới nói.
• Lời nói phải hợp với người nghe. Sách phân loại người nghe (người khôn, người ngu, người sang, người nghèo…) và khuyên mỗi loại một lối nói.

Phần nên đọc với khoảng cách là các thuật "khen để giữ", "dò để lộ". Đặt vào bối cảnh triều đình Chiến Quốc, nơi một lời nói sai có thể trả giá bằng cả tính mệnh, chúng dễ hiểu; đặt vào quan hệ thường ngày, chúng dễ thành thao túng. Chính Nho gia đời sau chê tung hoành gia ở điểm này.

Sách cổ nói gì

Dịch: Mở là mở ra, là nói, là dương; khép là đóng lại, là im lặng, là âm. — Quỷ Cốc Tử, thiên Bãi Hạp

Bình: Câu này cho thấy rõ cách sách dùng âm dương: không để đoán trời, mà để phân loại hành vi trong cuộc nói chuyện. Lời nói là dương, im lặng là âm, và người giỏi biết lúc nào chuyển từ bên này sang bên kia. Ai tìm trong sách một hệ thống bói toán sẽ thất vọng ngay từ thiên đầu.

Dịch: Từng cùng Tô Tần theo Quỷ Cốc tiên sinh học thuật; Tô Tần tự cho mình không bằng Trương Nghi. — Tư Mã Thiên, Sử Ký, Trương Nghi liệt truyện

Bình: Toàn bộ "tiểu sử" của Quỷ Cốc Tử trong sử chỉ dày cỡ câu này. Mọi chi tiết khác về ông, từ tên thật, tuổi thọ, phép tiên, tới việc dạy Tôn Tẫn, Bàng Quyên, đều ra đời sau.

Liễu Tông Nguyên, Biện Quỷ Cốc Tử, đại ý: các nhà ghi chép sách đời Hán không có sách này; lời càng lạ thì đạo càng hẹp.

Bình: Liễu Tông Nguyên chê từ góc Nho gia, nhưng lý lẽ thư mục của ông vẫn là lý lẽ mạnh nhất mà các nhà nghiên cứu hiện đại còn dùng.

Đọc cho đúng mức

Về con người. Quỷ Cốc Tử có thể là người thật, vì Tư Mã Thiên chép ông như một ông thầy cụ thể. Nhưng ta không biết gì về ông ngoài việc ông có hai học trò nổi tiếng. Mọi tiểu sử dài hơn một đoạn đều là truyền thuyết.

Về sách. Sách Quỷ Cốc Tử có giá trị tư tưởng thật, nhưng tác giả và niên đại chưa xác định. Gọi nó là "binh thư" hay "kỳ thư mưu lược bách chiến bách thắng" như một số bìa sách là quảng cáo, không phải mô tả.

Về các phép toán mệnh mang tên ông. Chúng là thuật số đời sau, phần lớn từ Đường, Tống trở xuống, có phép chỉ là bảng tra theo năm và giờ sinh. Đánh giá chúng như mọi phép tra khác: một thông tin vào, một đoạn văn ra, và người đọc dễ thấy mình trong đoạn văn chung chung ấy, hiện tượng được bàn ở bài hiệu ứng Barnum.

Về chỗ đứng trong học thuật. Danh mục thuật số của sử chính thống, từ Hán Thư, Nghệ Văn Chí tới Tứ Khố Toàn Thư, đều xếp sách Quỷ Cốc Tử vào tung hoành gia hoặc tạp gia, không xếp vào thuật số. Các nhà biên mục xưa phân biệt điều đó rõ hơn nhiều sách phổ thông hôm nay.

Việc nên làm

1. Muốn hiểu Quỷ Cốc Tử thật, đọc ba thiên Bãi Hạp, Phản Ứng, Sủy trong một bản dịch có kèm nguyên văn, rồi đọc truyện Tô Tần, Trương Nghi trong Sử Ký để thấy học trò đã áp dụng ra sao.
2. Gặp một bảng "Quỷ Cốc toán mệnh", hỏi hai câu: bảng lấy những thông tin gì của tôi, và bao nhiêu người khác có cùng thông tin ấy. Câu trả lời cho biết bảng nói được bao nhiêu về riêng bạn.
3. Muốn đọc mệnh theo năm, tháng, ngày, giờ một cách có hệ thống, tìm tới các môn có sách gốc rõ ràng như Tứ Trụ (xem Tử Bình Chân Thuyên) hoặc Tử Vi, thay vì một bảng tra đội tên cổ nhân.
4. Có câu hỏi về một thiên cụ thể hoặc một dị bản, hỏi trợ lý của site và nói rõ đang hỏi về sách du thuyết hay về phép toán mệnh.

✨Hỏi AI Huyền Học
Hỏi bất cứ điều gì về tử vi, Kinh Dịch, phong thuỷ, ngày tốt xấu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên, Sử Ký: Tô Tần liệt truyện; Trương Nghi liệt truyện; Tôn Tử Ngô Khởi liệt truyện (đoạn Tôn Tẫn, Bàng Quyên).
• Bùi Nhân, Sử Ký Tập Giải, dẫn Từ Quảng về địa danh Quỷ Cốc (đại ý).
• Ban Cố, Hán Thư, Nghệ Văn Chí, mục Tung hoành gia.
• Tùy Thư, Kinh Tịch Chí, mục Tung hoành gia.
• Quỷ Cốc Tử, bản lưu hành có chú đề tên Đào Hoằng Cảnh: các thiên Bãi Hạp, Phản Ứng, Phi Kiềm, Sủy, Ma.
• Liễu Tông Nguyên, Biện Quỷ Cốc Tử (đại ý).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, mục Lý Hư Trung Mệnh Thư (đại ý).