Quản Lộ: thầy bói thời Tam Quốc trong chính sử, trong Sưu Thần Ký và trong Tam Quốc Diễn Nghĩa

Quản Lộ (209 – 256), tên chữ Công Minh, là thầy bói, thầy tướng có thật thời Tam Quốc, được Trần Thọ chép truyện trong Tam Quốc Chí, phần Ngụy thư, Phương kỹ truyện. Giai thoại Nam Tào Bắc Đẩu đến từ Sưu Thần Ký, một tập truyện lạ; còn chuyện ông bói cho Tào Tháo là do Tam Quốc Diễn Nghĩa thêm vào.

Quản Lộ là trường hợp hiếm có trong lịch sử thuật số: một thầy bói được chính sử chép truyện riêng, với tên người, năm tháng có thể đối chiếu. Nhưng ông cũng là người bị truyện kể "bồi" lên nhiều nhất. Bài này tách ba lớp: chính sử của Trần Thọ, truyện lạ của Can Bảo, tiểu thuyết của La Quán Trung, và thử nhìn xem mỗi lớp cho ta biết gì về nghề bói thời ấy.

Lớp thứ nhất: người trong Tam Quốc Chí

Trần Thọ xếp Quản Lộ vào Phương kỹ truyện cùng với thầy thuốc Hoa Đà, nhạc sư Đỗ Quỳ, người đoán mộng Chu Tuyên và thầy tướng Chu Kiến Bình. Đó là chương dành cho những người có nghề đặc biệt, không phải quan lại hay tướng lĩnh. Việc chính sử dành chỗ cho họ cho thấy thời Tam Quốc, giới có học vẫn coi bói, tướng, mộng là tri thức đáng ghi, dù không xếp ngang kinh học.

Chân dung Trần Thọ vẽ ra không hề thần thánh: người Bình Nguyên, tướng mạo thô xấu, không có uy nghi, thích uống rượu, ăn uống nói đùa với đủ hạng người. Bùi Tùng Chi đời Lưu Tống khi chú Tam Quốc Chí đã dẫn thêm rất nhiều đoạn từ Lộ biệt truyện, bản tiểu sử do em trai ông là Quản Thần viết. Theo bản ấy, từ nhỏ ông đã mê nhìn sao, đêm không chịu ngủ, lớn lên tinh Chu Dịch, giỏi xem gió, xem tướng.

Người đọc nên nhớ hai tầng này: phần chính văn của Trần Thọ, và phần Bùi chú dẫn từ một bản tiểu sử do người nhà viết. Tầng thứ hai giàu chuyện hơn, và cũng có lý do để kể hay hơn.

Quan chức cao nhất của ông chỉ là Thiếu phủ thừa, một chức phó nhỏ, nhận năm 255. Năm sau ông mất, bốn mươi tám tuổi. Theo truyện, ông đã nói trước với em rằng mình không thọ: lưng không có "ba giáp", bụng không có "ba nhâm", là những dấu tướng đoản thọ, lại sinh vào đêm có nguyệt thực; ông lo khoảng bốn mươi bảy, bốn mươi tám tuổi sẽ không kịp thấy con gái lấy chồng, con trai lấy vợ. Các thuật ngữ "ba giáp, ba nhâm" là của tướng thuật thời ấy, nay không rõ cách đọc chính xác.

Buổi xem tướng Hà Yến: chuyện nổi tiếng nhất trong chính sử

Tháng chạp năm Chính Thủy thứ chín (cuối năm 248 âm lịch), Lại bộ Thượng thư Hà Yến, một trong những người quyền thế nhất triều Ngụy, mời Quản Lộ tới; Đặng Dương, cùng phe với Hà Yến, ngồi cạnh. Hà Yến hỏi hai việc, đại ý: thử bói một quẻ xem ta có lên được Tam công không, và gần đây ta mơ thấy mấy chục con ruồi xanh đậu trên mũi, đuổi không đi, là điềm gì.

Câu trả lời của Quản Lộ, theo Tam Quốc Chí, là một bài học về cách nói của thầy bói giỏi. Ông không phán điềm. Ông dẫn gương các bậc phò tá xưa như Chu Công, nói họ giữ được ngôi cao nhờ khiêm cung. Ông giảng mũi là ngọn núi ở giữa mặt, cao mà không nguy thì giữ được sang quý lâu; còn ruồi xanh là loài theo mùi hôi, vị cao mà đổ, thế lớn mà mất, không thể không nghĩ. Rồi ông khuyên Hà Yến noi theo ý sáu hào của Văn Vương, nghĩ đến nghĩa Thoán, Tượng của Khổng Tử, thì ruồi tự tan.

Đặng Dương gạt đi, cho đó là lời "lão sinh thường đàm", chuyện cũ của ông đồ già. Quản Lộ đáp một câu chơi chữ còn được nhắc tới ngày nay, đại ý: "lão sinh" thì thấy cái "không sinh", "thường đàm" thì thấy cái "không đàm". Hà Yến cười, hẹn sang năm gặp lại.

Về nhà, ông cậu trách Quản Lộ nói thẳng quá. Đầu năm 249, trong biến cố ở lăng Cao Bình, Tư Mã Ý giành quyền, Hà Yến và Đặng Dương bị giết cả họ. Tam Quốc Chí chép rằng khi ấy Quản Lộ mới tả lại tướng hai người: Đặng Dương đi đứng gân không bó xương, mạch không giữ thịt, như người không tay chân, gọi là tướng "quỷ táo"; Hà Yến thì thần khí tán như khói, mặt như cây khô, gọi là tướng "quỷ u".

Hai điều đáng chú ý cho người đọc hôm nay:

• Lời trước và lời sau khác nhau. Lúc ngồi trước Hà Yến, ông nói bằng ngôn ngữ đạo đức và lời khuyên. Lời tả tướng rùng rợn chỉ được kể ra sau khi sự việc đã xảy ra. Người đọc tỉnh táo sẽ thấy đây là chỗ truyện kể dễ được tô thêm nhất.
• Phán đoán có cơ sở ngoài tướng. Cuối thập niên 240, ai theo dõi triều Ngụy cũng thấy phe Tào Sảng, trong đó có Hà Yến, Đặng Dương, đang căng thẳng với Tư Mã Ý. Lời khuyên "ở ngôi cao nên khiêm" là lời khuyên đúng cho bất kỳ ai đứng giữa cuộc tranh quyền ấy.

"Người giỏi Dịch không bàn Dịch"

Trong cùng buổi gặp, theo truyện Quản Lộ, Đặng Dương thắc mắc: ông được tiếng giỏi Dịch, sao nói chuyện chẳng đụng tới chữ nghĩa trong Dịch. Quản Lộ đáp: "Phù thiện Dịch giả bất luận Dịch dã", người giỏi Dịch thì không bàn Dịch. Hà Yến khen câu ấy là "lời cốt yếu mà không rườm".

Câu này về sau thành châm ngôn của giới học Dịch, và nó đáng hiểu đúng. Quản Lộ không nói người giỏi Dịch không cần học chữ. Ông nói người giỏi thì dùng Dịch để nói về việc trước mắt, như ông vừa làm với giấc mơ của Hà Yến, chứ không trưng thuật ngữ ra. Đó là một lập trường về cách nói, và cũng là lời nhắc cho người học hôm nay: nói về quẻ mà không nói được về việc thì chưa phải là hiểu quẻ. Bài tượng số và nghĩa lý bàn hai lối đọc Dịch mà câu này đứng giữa.

Đọc mộ Vô Khâu Kiệm: bốn linh vật trước Táng Thư

Một đoạn khác trong chính văn ít được nhắc nhưng quan trọng với lịch sử phong thủy. Quản Lộ theo quân đi về phía tây, qua mộ nhà Vô Khâu Kiệm, tựa cây buồn bã. Người hỏi, ông nói, đại ý: cây cối tuy tốt nhưng không có hình thế để lâu dài; bia văn tuy đẹp nhưng không có người sau để giữ. Huyền Vũ giấu đầu, Thương Long không chân, Bạch Hổ ngậm xác, Chu Tước khóc than; bốn chỗ nguy đã đủ. Ông đoán không quá hai năm sẽ ứng. Năm 255, Vô Khâu Kiệm khởi binh chống họ Tư Mã, thất bại, cả họ bị tru diệt.

Giá trị của đoạn này nằm ở niên đại. Đây là một trong những văn bản sớm nhất còn lại cho thấy bốn linh vật Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ được dùng để đọc thế đất quanh mộ, sớm hơn Táng Thư gắn tên Quách Phác (bài Quách Phác), một cuốn sách mà thư mục chỉ ghi nhận rõ từ đời Tống. Tứ linh vốn là bốn vùng sao trên trời (bài tứ linh Thanh Long Bạch Hổ); đoạn Quản Lộ cho thấy đến thế kỷ thứ ba, chúng đã được hạ xuống thành bốn phía núi quanh huyệt.

Cũng nên đọc đúng mức: lời đoán này được chép lại sau khi Vô Khâu Kiệm đã thất bại, và cuộc khởi binh có nguyên nhân chính trị rõ ràng. Đoạn văn là chứng cứ về ngôn ngữ của nghề địa lý thế kỷ thứ ba, không phải chứng cứ rằng thế mộ gây ra họa.

Lớp thứ hai: Nam Tào Bắc Đẩu trong Sưu Thần Ký

Chuyện người Việt biết nhiều nhất về Quản Lộ không có trong Tam Quốc Chí. Nó nằm trong Sưu Thần Ký của Can Bảo đời Đông Tấn, một tập truyện chép chuyện thần tiên, ma quái, soạn khoảng thế kỷ thứ tư.

Truyện kể, đại ý: Quản Lộ tới đất Bình Nguyên, gặp chàng trai tên Nhan Siêu, nhìn tướng mà than cậu không sống quá hai mươi tuổi. Cha con Nhan Siêu khẩn cầu. Ông bảo chuẩn bị một vò rượu trong, một xâu thịt nai khô, ngày mão đem tới dưới gốc dâu lớn phía nam ruộng gặt, ở đó có hai người đang đánh cờ; cứ rót rượu, dâng thịt, họ uống thì rót tiếp, hỏi gì cũng chỉ lạy, không nói. Nhan Siêu làm theo. Hai người mải cờ, uống ăn hết lúc nào không biết. Người ngồi phía bắc ngẩng lên thấy, quát hỏi sao lại ở đây; người ngồi phía nam bảo đã ăn của người ta thì phải nghĩ cho người ta. Người phía bắc lấy sổ ra xem, thấy tuổi Nhan Siêu là mười chín, bèn cầm bút đảo hai chữ, thành chín mươi.

Quản Lộ giải thích:

Nam Đẩu ghi sổ sinh, Bắc Đẩu ghi sổ tử.

Tiếng Việt gọi hai vị là "Nam Tào, Bắc Đẩu", và "sổ Nam Tào" thành cách nói về số tuổi trời định. Bài Mệnh chủ, Thân chủ đã bàn cách câu này cho thấy người Trung Hoa từ thế kỷ thứ tư gán Bắc Đẩu với phần an bài, Nam Đẩu với sự sống.

Đặt truyện này cạnh chính sử, thấy ngay khác biệt về thể loại. Trong Tam Quốc Chí, Quản Lộ nhìn và khuyên, không làm phép. Trong Sưu Thần Ký, ông biết đường lên gặp thần giữ sổ, dạy cách "đút lót" thần để sửa tuổi. Truyện có giá trị lớn về lịch sử tín ngưỡng sao Đẩu, nhưng không cho ta biết gì về con người Quản Lộ, ngoài việc đến thế kỷ thứ tư, tên ông đã đủ nổi để người kể truyện mượn.

Lớp thứ ba: Quản Lộ gặp Tào Tháo, một cuộc gặp không thể có

Hồi 69 Tam Quốc Diễn Nghĩa có tiêu đề "Bói Chu Dịch, Quản Lộ biết cơ". Trong hồi này Tào Tháo, đang làm Ngụy vương, mời Quản Lộ tới; ông kể lại chuyện Nhan Siêu, rồi bói trúng hàng loạt việc lớn: lửa cháy ở Hứa Đô do Cảnh Kỷ, Vi Hoảng nổi loạn, Hạ Hầu Uyên tử trận ở núi Định Quân.

Chỉ cần làm một phép trừ là thấy vấn đề. Cuộc nổi loạn ở Hứa Đô xảy ra đầu năm 218, Hạ Hầu Uyên mất năm 219. Quản Lộ sinh năm 209, tính theo tuổi mất bốn mươi tám năm 256 ghi trong Tam Quốc Chí. Vào lúc "bói cho Tào Tháo", ông mới khoảng mười tuổi. Chính sử cũng không chép cuộc gặp nào giữa Quản Lộ và Tào Tháo. La Quán Trung đã lấy một thầy bói có thật, ghép truyện Nhan Siêu của Can Bảo, rồi đặt ông vào giữa những sự kiện lớn để báo trước cho người đọc tiểu thuyết những gì sắp tới.

Sách cổ nói gì

Dịch: Nam Đẩu ghi sổ sinh, Bắc Đẩu ghi sổ tử. — Can Bảo, Sưu Thần Ký, truyện Quản Lộ và Nhan Siêu

Bình: Câu nổi tiếng nhất gắn với Quản Lộ lại nằm trong tập truyện thần quái, không trong chính sử. Đọc nó như tư liệu về tín ngưỡng sao Đẩu thì rất quý; đọc nó như bằng chứng rằng tuổi thọ có thể "sửa sổ" bằng lễ vật thì là đọc sai thể loại.

Câu thứ hai, "thiện Dịch giả bất luận Dịch", người giỏi Dịch không bàn Dịch, chép trong truyện Quản Lộ ở Tam Quốc Chí, là câu nên giữ hơn. Nó nói về cách dùng tri thức: biết sâu thì nói được bằng lời của việc trước mắt, không cần khoe thuật ngữ.

Đọc cho đúng mức

Phần chắc: Quản Lộ là người thật, sống 209 – 256, nổi tiếng về Chu Dịch, xem tướng, xem gió ngay trong đời mình, đủ để Trần Thọ chép truyện.

Phần cần dè dặt: các lời đoán trúng trong chính sử phần lớn được kể sau khi việc đã xảy ra, và nhiều chuyện đến từ tiểu sử do em trai viết. Không có cách nào biết ông đoán sai bao nhiêu lần.

Phần là truyện: Nam Tào Bắc Đẩu, cuộc gặp Tào Tháo. Hai chuyện này cho biết tên ông nổi tiếng thế nào ở đời sau, không cho biết ông đã làm gì.

Một bài học chung cho người đọc mọi chuyện thầy bói đoán trúng: hỏi xem lời đoán được ghi trước hay sau sự việc, ai ghi, và người ghi có lý do gì để kể cho hay.

Việc nên làm

1. Đọc truyện Quản Lộ trong Tam Quốc Chí trước, rồi mới đọc hồi 69 Tam Quốc Diễn Nghĩa; so hai bản sẽ thấy tiểu thuyết thêm gì.
2. Khi nghe ai nói "sổ Nam Tào đã định", nhớ rằng đó là hình ảnh từ một truyện thần quái thế kỷ thứ tư, không phải giáo lý của phép xem mệnh nào.
3. Nếu bạn học Dịch, thử làm theo lời Quản Lộ: gieo một quẻ cho một việc thật, rồi diễn giải nó cho người khác nghe mà không dùng một thuật ngữ nào.

Nguồn tham khảo

• Trần Thọ, Tam Quốc Chí, Ngụy thư, Phương kỹ truyện: truyện Quản Lộ (buổi gặp Hà Yến, Đặng Dương; mộ Vô Khâu Kiệm; lời nói về tuổi thọ của mình; năm mất) — dẫn đại ý.
• Bùi Tùng Chi, chú Tam Quốc Chí: các đoạn dẫn Lộ biệt truyện của Quản Thần (đại ý).
• Can Bảo, Sưu Thần Ký: truyện Quản Lộ và Nhan Siêu (câu "Nam Đẩu chú sinh, Bắc Đẩu chú tử").
• La Quán Trung, Tam Quốc Diễn Nghĩa, hồi 69 (đại ý).