Carl Jung, lời tựa bản Kinh Dịch của Wilhelm và khái niệm đồng hiện

Carl Jung, nhà tâm lý học Thuỵ Sĩ, viết năm 1949 lời tựa cho bản tiếng Anh của Kinh Dịch do Richard Wilhelm dịch, in năm 1950. Trong lời tựa, ông gieo quẻ hỏi chính cuốn sách và dùng Kinh Dịch để minh hoạ khái niệm "đồng hiện" (còn dịch là đồng thời tính): những trùng hợp có ý nghĩa giữa tâm trí và sự việc mà không có quan hệ nhân quả.

Lời tựa ấy là cửa ngõ khiến nhiều thế hệ người phương Tây, và qua họ cả nhiều người Việt học Dịch bằng sách ngoại văn, đến với Kinh Dịch. Bài này kể lại lời tựa được viết thế nào, hai quẻ Jung gieo, đồng hiện nghĩa là gì, và vì sao khái niệm ấy hấp dẫn mà vẫn đứng ngoài khoa học.

Wilhelm, Lao Nãi Tuyên và bản dịch năm 1924

Richard Wilhelm (1873 – 1930) sang Thanh Đảo năm 1899 làm giáo sĩ, ở Trung Hoa hơn hai mươi năm và dần thành một nhà Hán học hơn là nhà truyền giáo. Ông dịch Kinh Dịch cùng Lao Nãi Tuyên, một học giả cuối Thanh: theo lời Wilhelm kể trong lời nói đầu, Lao giảng từng đoạn bằng tiếng Trung, Wilhelm ghi lại bằng tiếng Đức, rồi dịch ngược lại cho thầy nghe để kiểm, cho đến khi thầy bằng lòng.

Bản tiếng Đức "I Ging: Das Buch der Wandlungen" in năm 1924. Cary F. Baynes, một học trò của Jung, dịch bản ấy sang tiếng Anh; bản Wilhelm – Baynes in năm 1950 trong tủ sách Bollingen ở New York, có lời tựa của Jung. Bản này được in lại nhiều lần và trong nhiều thập kỷ là bản Kinh Dịch tiếng Anh phổ biến nhất.

Vì đi qua tay Lao Nãi Tuyên, bản Wilhelm đọc Kinh Dịch theo truyền thống chú giải Nho gia đời Thanh, nghiêng về nghĩa lý và đạo đức, như hướng đọc mà bài tượng số và nghĩa lý mô tả. Người đọc phương Tây gặp Kinh Dịch qua lăng kính ấy, rồi lại qua lăng kính tâm lý học của Jung.

Jung gặp Kinh Dịch thế nào

Jung đọc Kinh Dịch từ trước khi biết Wilhelm, qua bản dịch tiếng Anh của James Legge thế kỷ mười chín. Trong lời tựa, ông kể đại ý rằng ông đã quan tâm đến phép bói này hơn ba mươi năm và tự gieo nhiều lần. Hồi ký của ông còn kể những ngày hè ngồi hàng giờ dưới gốc cây tập gieo quẻ bằng một bó cọng lau thay cho cỏ thi.

Hai người gặp nhau đầu thập niên 1920; Wilhelm từng giảng về Kinh Dịch ở Câu lạc bộ Tâm lý học của Jung tại Zürich. Năm 1929 họ in chung một cuốn: Wilhelm dịch một văn bản nội đan Đạo giáo, Thái Ất Kim Hoa Tông Chỉ, Jung viết phần bình giải tâm lý học. Wilhelm mất năm 1930. Trong diễn từ tưởng niệm bạn ở Munich năm ấy, Jung lần đầu nói công khai về một "nguyên lý đồng hiện" mà ông cho là nền tảng của Kinh Dịch.

Hai quẻ trong lời tựa

Chỗ làm lời tựa của Jung khác mọi lời tựa sách cổ khác: ông gieo quẻ hỏi chính cuốn sách. Ông viết rằng mình coi Kinh Dịch như một người, và hỏi người ấy nghĩ gì về việc ông sắp giới thiệu nó với độc giả phương Tây. Ông gieo bằng ba đồng xu, cách được tả trong bài gieo quẻ bằng đồng xu.

Quẻ thứ nhất: Hoả Phong Đỉnh (50), hào hai và hào ba động. Đỉnh là cái vạc, đồ nấu lễ vật và cũng là biểu tượng của vương triều. Jung đọc quẻ như Kinh Dịch tự giới thiệu mình: một cái vạc chứa thức ăn tinh thần, đã bị bỏ quên, chờ người dùng. Hào ba của Đỉnh nói tai vạc đổi khác, mỡ chim trĩ ngon mà không ai ăn; Jung đọc thành nỗi ngậm ngùi của một cuốn sách cổ không ai hiểu. Hai hào động biến Đỉnh thành Hoả Địa Tấn (35), quẻ của sự tiến lên, Jung coi là lời hứa hẹn cuốn sách sẽ được đón nhận.

Quẻ thứ hai: ông gieo thêm một lần để hỏi về việc chính mình viết lời tựa, được Thuần Khảm (29) với hào ba động, biến thành Thủy Phong Tỉnh (48), cái giếng. Khảm là hiểm, nước chảy qua chỗ trũng; Tỉnh là giếng cũ cần được sửa để múc nước. Jung đọc là lời nhắc về sự nguy hiểm khi đem một văn bản cổ đến với người không quen, và về việc giếng thì vẫn còn nước.

Chúng tôi đã kiểm cấu trúc hai quẻ bằng bảng quẻ của site: Đỉnh (hào từ dưới lên: âm, dương, dương, dương, âm, dương) đổi hào hai và hào ba thành âm thì ra Tấn; Khảm đổi hào ba thành dương thì ra Tỉnh. Các bạn có thể đọc lời từng quẻ ở trang quẻ Đỉnh, quẻ Tấn, quẻ Khảm và quẻ Tỉnh.

Cách đọc của Jung hay ở chỗ nó thành thật về tính chủ quan: ông viết rằng người đọc hoài nghi hoàn toàn có thể coi tất cả là sự ngẫu nhiên và sự gán ghép của chính ông. Ông không khẳng định quẻ "đúng"; ông chỉ ra rằng ông thấy nó có nghĩa, và hỏi vì sao.

Đồng hiện là gì

Jung gọi khái niệm của mình là Synchronizität, tiếng Việt có người dịch là đồng hiện, có người dịch là đồng thời tính. Định nghĩa ngắn nhất: một trùng hợp có ý nghĩa giữa một trạng thái tâm lý và một sự kiện bên ngoài, không nối với nhau bằng quan hệ nhân quả.

Ví dụ ông hay kể là con bọ hung vàng. Một bệnh nhân đang kể cho Jung giấc mơ mình được tặng một món đồ trang sức hình bọ hung vàng thì có tiếng gõ vào cửa sổ; Jung mở ra, bắt được một con bọ cánh cứng màu vàng xanh, loài gần nhất với bọ hung ở vùng ấy. Không có gì gây ra cái gì: giấc mơ không gọi con bọ tới, con bọ không gây ra giấc mơ. Nhưng với người bệnh, sự trùng hợp ấy có nghĩa, và theo Jung, nó phá vỡ lối nghĩ quá lý trí đang làm bà mắc kẹt.

Bài luận đầy đủ "Đồng hiện, một nguyên lý liên hệ phi nhân quả" in năm 1952 trong một tập chung với bài về Kepler của Wolfgang Pauli, nhà vật lý đoạt giải Nobel, người đã trao đổi với Jung nhiều năm về chỗ gặp nhau giữa tâm lý học và vật lý.

Jung cho rằng người Trung Hoa xưa, khi gieo quẻ, không hỏi "cái gì gây ra cái gì" mà hỏi "tất cả những gì cùng xảy ra trong khoảnh khắc này hợp thành bức tranh nào". Đồng xu rơi, lòng người hỏi, tình thế bên ngoài cùng thuộc về một khoảnh khắc; quẻ là bức ảnh chụp khoảnh khắc ấy. Đó là cách ông giải thích vì sao một phép bói dựa trên ngẫu nhiên vẫn có thể có nghĩa.

Ảnh hưởng: từ phòng trị liệu đến tiểu thuyết và âm nhạc

Lời tựa của Jung đưa Kinh Dịch ra khỏi giới Hán học. Một vài dấu vết rõ:

Với người Việt, ảnh hưởng đi đường vòng: nhiều người học Dịch qua sách tiếng Anh gặp Jung trước khi gặp Chu Hy. Bài Kinh Dịch: các bản dịch tiếng Việt giới thiệu các bản đọc được bằng tiếng mẹ đẻ.

Chỗ yếu của đồng hiện

Đồng hiện là một ý tưởng đẹp, nhưng có ba chỗ yếu người đọc nên biết:

1. Không kiểm được. Một trùng hợp "có nghĩa" hay không là do người trải qua quyết định. Không có quan sát nào bác bỏ được đồng hiện, nên theo tiêu chí của Popper nó không phải giả thuyết khoa học; xem Huyền học có phải khoa học không.
2. Trùng hợp nhiều hơn ta nghĩ. Với hàng nghìn sự việc nhỏ mỗi ngày, xác suất có một trùng hợp đáng chú ý là rất cao. Người ta nhớ lần con bọ gõ cửa, không nhớ hàng nghìn lần kể chuyện mà không có con bọ nào. Bài thiên kiến xác nhận nói kỹ cơ chế này.
3. Lời quẻ đa nghĩa. Cách Jung đọc quẻ Đỉnh là một cách đọc đẹp, nhưng một người khác hoàn toàn có thể đọc cùng quẻ ấy thành lời khuyên đừng in sách. Độ rộng của lời quẻ là điều kiện để hiệu ứng Barnum hoạt động.

Jung tự biết những chỗ này. Ông không đòi đồng hiện được công nhận là định luật; ông đề xuất nó như một cách nhìn bổ sung cho nhân quả, và chính sự dè dặt ấy làm lời tựa của ông đáng đọc hơn nhiều sách viết về Kinh Dịch sau này.

Sách cổ nói gì

Dịch không suy nghĩ, không làm gì, lặng yên bất động, cảm thì thông suốt mọi lẽ trong thiên hạ. — Kinh Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: đây là câu gần nhất trong kinh điển với ý của Jung. Chữ "cảm" (cảm ứng) không phải nhân quả: quẻ không gây ra việc, việc không gây ra quẻ, mà hai bên "cảm" nhau. Jung đọc chữ cảm ứng này bằng ngôn ngữ đồng hiện. Có người cho rằng ông hiểu đúng tinh thần Hệ Từ; có người cho rằng ông đem tâm lý học thế kỷ hai mươi chồng lên một văn bản cổ. Cả hai nhận xét đều có lý.

Lời tựa của Jung (đại ý): Kinh Dịch không đưa ra chứng cứ hay kết quả; nó không tự quảng bá và không dễ tiếp cận; như một phần của tự nhiên, nó chờ được khám phá. Nó không phải cho người nông nổi, mà cho người muốn biết mình. Bài dẫn đại ý theo bản tiếng Anh, chưa đối chiếu nguyên văn tiếng Đức.

Đọc cho đúng mức

• Jung không chứng minh Kinh Dịch linh nghiệm. Ông đưa ra một cách diễn giải vì sao người ta thấy quẻ có nghĩa. Dẫn Jung để quảng cáo "khoa học phương Tây đã công nhận Kinh Dịch" là đọc sai ông.
• Bản Wilhelm là một cách đọc, đậm màu chú giải Nho gia đời Thanh. Người muốn hiểu nghĩa gốc của lời quẻ nên đọc thêm các nghiên cứu dựa trên văn bản cổ hơn, như bạch thư Mã Vương Đôi.
• Đồng hiện có giá trị như một ống kính để tự soi, giống cách site đề xuất đọc quẻ: để nhận ra mình đang nghĩ gì, không để giao quyết định cho đồng xu.

Việc nên làm

• Nếu đọc được tiếng Anh, đọc thẳng lời tựa của Jung trong bản Wilhelm – Baynes; nó ngắn và hay hơn mọi lời tóm tắt.
• Thử làm như Jung một lần: gieo một quẻ cho một việc bạn đang cân nhắc, viết ra cách mình đọc quẻ, rồi tự hỏi cách đọc ấy nói gì về mong muốn của chính bạn.
• Ghi ngày và câu hỏi cho mỗi lần gieo, để về sau nhìn lại được cả những lần quẻ không "nói" gì.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Kinh Dịch — Hệ Từ thượng (câu "tịch nhiên bất động, cảm nhi toại thông").
• C. G. Jung — Lời tựa cho The I Ching or Book of Changes, bản dịch của Richard Wilhelm, Cary F. Baynes dịch sang tiếng Anh, Bollingen, 1950 (dẫn đại ý).
• Richard Wilhelm — I Ging: Das Buch der Wandlungen, 1924; lời nói đầu về việc dịch cùng Lao Nãi Tuyên (đại ý).
• C. G. Jung — Synchronizität als ein Prinzip akausaler Zusammenhänge, in cùng bài của W. Pauli, 1952.
• C. G. Jung — Diễn từ tưởng niệm Richard Wilhelm, Munich, 1930 (đại ý).