Trạng Trình và Thái Ất: truyền thuyết "Thái Ất thần kinh" ở Việt Nam

Chuyện Nguyễn Bỉnh Khiêm (Trạng Trình) giỏi Thái Ất nhờ thầy là Bảng nhãn Lương Đắc Bằng trao cho bộ "Thái Ất thần kinh" là truyền thuyết, chưa thấy nguồn sử nào cùng thời ghi lại. Điều có văn bản là ông nổi tiếng "tinh thuật số": sử triều Nguyễn, soạn gần ba trăm năm sau, chép lời khuyên "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân", nhưng không nhắc chữ Thái Ất nào.

Người thật: Nguyễn Bỉnh Khiêm trong sử

Trước khi vào truyền thuyết, nên đặt xuống những gì sử liệu cho biết rõ về con người.

Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh năm 1491, mất năm 1585, người làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, xứ Hải Dương xưa (nay thuộc Vĩnh Bảo, Hải Phòng). Ông đỗ Trạng nguyên năm 1535 dưới triều Mạc, làm quan khoảng tám năm rồi xin về, dựng am Bạch Vân, mở trường dạy học. Nhà Mạc phong ông tước Trình Tuyền hầu, sau thăng Trình quốc công; chữ "Trình" trong "Trạng Trình" đến từ tước này.

Ông để lại hai tập thơ: tập chữ Hán thường gọi là Bạch Vân Am thi tập, và tập chữ Nôm thường gọi là Bạch Vân quốc ngữ thi. Thơ ông nói nhiều về thời thế, về nhàn, về đạo lý, và có những câu ai cũng thuộc như "Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ / Người khôn, người đến chốn lao xao". Đọc hai tập thơ, thấy một nhà nho am hiểu Dịch học và lý học Tống; không thấy một bản hướng dẫn tính Thái Ất.

Lớp truyền thuyết: cái tráp đầu giường của Lương Đắc Bằng

Câu chuyện phổ biến nhất, kể trong nhiều sách phổ thông và báo chí, đại ý thế này:

Lương Đắc Bằng, người Thanh Hoá, đỗ Bảng nhãn đời Lê, là thầy học của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Trong một chuyến đi sứ sang Trung Hoa, ông gặp một dị nhân trao cho bộ sách Thái Ất thần kinh. Ông đọc mà không hiểu hết. Lúc sắp mất, ông gọi học trò đến, chỉ chiếc tráp đầu giường và trao lại bộ sách, có bản kể thêm là gửi gắm cả con trai mình cho học trò dạy dỗ. Nguyễn Bỉnh Khiêm đọc, hiểu thấu, từ đó "biết trước" mọi việc.

Đây là một cấu trúc truyện rất quen trong văn hoá Đông Á:

Mô típ không chứng minh câu chuyện sai. Nhưng nó cho thấy câu chuyện có hình dạng của một truyện kể, không phải của một bản ghi chép. Chúng tôi chưa tìm thấy nguồn nào thời Lê – Mạc ghi chuyện trao sách này; các bản kể hiện có đều không dẫn xuất xứ, và ngay việc bộ sách là sách gì cũng không thống nhất: có nơi gọi là sách Dịch học, có nơi gọi là sách lý số.

Lớp văn bản muộn: Đại Nam Thực Lục chép gì

Văn bản có tên tuổi, có niên đại rõ, nhắc đến tài thuật số của Nguyễn Bỉnh Khiêm là bộ sử chính thức của triều Nguyễn. Đại Nam Thực Lục Tiền Biên, quyển 1, chép chuyện Nguyễn Hoàng trước khi vào Thuận Hoá: vì sợ anh rể là Trịnh Kiểm nghi ngờ, ông giả bệnh, rồi nghe tiếng Nguyễn Bỉnh Khiêm giỏi thuật số, bí mật sai người đến hỏi. Nguyễn Bỉnh Khiêm nhìn hòn non bộ trước sân, ngâm rằng "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân". Người hỏi về thưa lại, Nguyễn Hoàng hiểu ý, xin vào trấn Thuận Hoá (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì").

Đọc đoạn này cần để ý ba điều:

1. Thời điểm chép. Tiền Biên được soạn dưới triều Minh Mạng, Thiệu Trị, hoàn thành khoảng năm 1844. Sự việc rơi vào khoảng năm 1558. Khoảng cách gần ba trăm năm.
2. Người chép có lợi gì. Câu chuyện khẳng định việc họ Nguyễn vào Nam là có người hiểu thời thế chỉ đường, một chi tiết rất hợp cho sử của chính triều Nguyễn.
3. Chữ dùng. Sử chép Nguyễn Bỉnh Khiêm "tinh ư thuật số", giỏi thuật số. Không có chữ Thái Ất, không có phép tính nào. Lời khuyên là một câu thơ đọc theo cảnh (hòn non bộ, dải núi), không phải kết quả của một thức bàn.

Nói cách khác, ngay văn bản tốt nhất ta có cũng không nối Nguyễn Bỉnh Khiêm với Thái Ất; nó chỉ nối ông với danh tiếng biết thời thế.

Lớp sấm ký: tên Trạng Trình trên những trang viết muộn

Lớp thứ tư là các bản sấm mang tên Trạng Trình: những bài vè, bài thơ đố chữ được cho là ông đoán trước vận nước hàng trăm năm. Chúng lưu truyền bằng bản chép tay và về sau được in chữ quốc ngữ từ đầu thế kỷ 20, với rất nhiều dị bản, câu chữ khác nhau giữa các bản.

Hai đặc điểm đáng chú ý:

• Nhiều câu khớp rõ với sự kiện thế kỷ 19, 20, nghĩa là hoặc ông đoán đúng một cách kỳ lạ, hoặc các câu ấy được viết thêm trong thời gian đó. Dị bản nhiều và khác nhau đúng ở những câu "linh nghiệm" là dấu hiệu của việc chép thêm qua từng thời.
• Không có thuật ngữ Thái Ất. Trong các bản sấm phổ biến mà chúng tôi đọc, không thấy tích niên, cục, Văn Xương, Thủy Kích hay chủ toán, khách toán. Lời sấm là lối đố chữ, chiết tự, ẩn dụ. Mối nối "Thái Ất ra sấm" nằm ở danh tiếng, không nằm ở nội dung.

Cơ chế gán sấm cho người giỏi lý số không riêng gì Việt Nam: Trung Hoa có Thiêu Bính Ca gán cho Lưu Bá Ôn, Mai Hoa thi gán cho Thiệu Ung. Bài Thái Ất và các lời sấm bàn phép thử niên đại văn bản cho loại tư liệu này.

"Thái Ất thần kinh" là sách gì

Tên sách trong truyền thuyết cũng đáng soi. Các bộ Thái Ất còn lưu và được dùng làm sách gốc ở Trung Hoa mang những tên khác: Thái Ất Kim Kính Thức Kinh đời Đường, Thái Ất Thống Tông Bảo Giám đời Nguyên, cùng một số sách đời Tống, Minh. "Thái Ất thần kinh" không trùng với tên bộ kinh điển nào trong số đó mà chúng tôi tra được.

Có ba khả năng: đó là tên gọi chung theo lối tán dương, "kinh thần diệu về Thái Ất"; hoặc là một bản sao chép, tóm lược lưu hành ở Việt Nam mang tên riêng; hoặc tên sách sinh ra cùng với câu chuyện. Muốn biết khả năng nào đúng, phải tra các kho sách Hán Nôm, xem có bản nào mang tên ấy, chép năm nào, nội dung là gì. Bài sách Thái Ất trong kho Hán Nôm dành cho việc này; khi chưa có ký hiệu kho cụ thể, không nên coi "Thái Ất thần kinh của Trạng Trình" là một văn bản đã được xác minh.

Vì sao người ta gán Thái Ất cho Trạng Trình

Nếu chuyện trao sách là truyền thuyết, câu hỏi thú vị hơn là: vì sao lại là Thái Ất, mà không phải tử vi hay phong thuỷ?

Câu trả lời nằm ở bản chất của Thái Ất. Như bài Thái Ất thần số đã nói, Thái Ất là thuật xét vận nước: tầng gốc của nó là tầng năm, dành cho vua, cho việc quân, việc nước. Nguyễn Bỉnh Khiêm trong ký ức dân gian là người khuyên các chúa: khuyên họ Mạc giữ Cao Bằng, khuyên họ Trịnh giữ ngôi chúa mà tôn vua Lê, khuyên họ Nguyễn vào Nam. Một người được nhớ như thế thì phải "biết" một thuật ngang tầm, và trong các thuật số, Thái Ất là thuật duy nhất được coi là dành riêng cho vận nước.

Thêm nữa, Thái Ất vốn bị triều đình cấm dân giữ sách (xem lệnh cấm sách Thái Ất), nên nó mang sẵn hào quang bí truyền. Gán cho một người cái sách bị cấm, hiếm, khó, không ai đọc nổi là cách nhanh nhất để nói người ấy phi thường.

Phép thử ba câu cho người đọc

Gặp bất kỳ chuyện "Trạng Trình đoán trước" nào, có thể tự hỏi:

1. Văn bản này xuất hiện năm nào? Bản chép tay, bản in, bài báo: cái nào sớm nhất còn lại?
2. Ai chép, họ được gì? Sử của một triều, gia phả một dòng họ, sách bói in để bán: mỗi loại có lý do riêng để kể theo một hướng.
3. Có nội dung kỹ thuật không? Một lời đoán dựa trên Thái Ất thì phải có dấu vết phép tính. Nếu chỉ có câu thơ đố chữ, mối nối với Thái Ất là do người kể đặt vào.

Ba câu này không làm giảm Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ông vẫn là nhà thơ, nhà giáo, nhà nho có tầm nhìn thời thế mà các thế lực đương thời đều muốn hỏi ý. Chúng chỉ giúp tách con người có thật khỏi nhân vật huyền thoại mà ba thế kỷ đã dựng quanh ông.

Sách cổ nói gì

Nghe Nguyễn Bỉnh Khiêm giỏi thuật số, bí mật sai người đến hỏi. Bỉnh Khiêm nhìn hòn non bộ trước sân, ngâm to rằng: "Một dải Hoành Sơn, muôn đời dung thân." — Đại Nam Thực Lục Tiền Biên, quyển 1

Bình: lời khuyên được chép như một câu ngâm theo cảnh, không phải kết quả tính toán. Đó là hình ảnh một người hiểu địa thế và thời thế. Bộ sử ghi chú ông là "Mạc trạng nguyên, dĩ thái bảo trí sĩ" (trạng nguyên nhà Mạc, về hưu với hàm thái bảo), một chi tiết cho thấy người chép biết rõ ông là quan của triều đối địch với họ Trịnh, đồng minh của họ Nguyễn lúc ấy.

Đại ý thơ Bạch Vân Am: người về ở ẩn, lấy nhàn làm vui, nhìn thời thế đổi thay mà giữ lòng mình. — Nguyễn Bỉnh Khiêm, Bạch Vân Am thi tập và Bạch Vân quốc ngữ thi (đại ý)

Bình: đây là tiếng nói trực tiếp duy nhất của ông còn lại. Nó cho thấy một nhà nho hiểu Dịch và lẽ thịnh suy; không cho thấy một nhà làm Thái Ất.

Đọc cho đúng mức

Chúng tôi không khẳng định Nguyễn Bỉnh Khiêm không học Thái Ất; chỉ nói chưa có văn bản nào đủ sớm và đủ rõ để khẳng định ông học. Người giỏi Dịch học thời ấy hoàn toàn có thể biết các thuật số lưu hành. Nhưng giữa "có thể biết" và "nhờ bộ Thái Ất thần kinh mà đoán trước vận nước hàng trăm năm" là một khoảng cách lớn, và khoảng cách ấy hiện chỉ được lấp bằng truyền thuyết và sấm ký chép muộn. Các bản sấm mang tên ông không nên được dùng để giải thích thời sự hôm nay; cách đọc ấy không kiểm chứng được và dễ bị lợi dụng.

Việc nên làm

• Đọc thơ Bạch Vân Am để gặp Nguyễn Bỉnh Khiêm thật; đọc sấm ký như một hiện tượng văn hoá dân gian.
• Khi gặp tài liệu "Thái Ất thần kinh của Trạng Trình", hỏi xuất xứ: bản chép năm nào, lưu ở đâu, ký hiệu kho gì.
• Áp phép thử ba câu (năm xuất hiện, ai chép, có nội dung kỹ thuật không) cho mọi lời đoán gán cho người xưa.
• Muốn hiểu Thái Ất thật sự tính gì, đọc bài Thái Ất thần số trước.

Nguồn tham khảo

• Quốc sử quán triều Nguyễn — Đại Nam Thực Lục Tiền Biên, quyển 1, đoạn Nguyễn Hoàng hỏi Nguyễn Bỉnh Khiêm (nguyên văn)
• Nguyễn Bỉnh Khiêm — Bạch Vân Am thi tập; Bạch Vân quốc ngữ thi (đại ý)
• Các bản sấm ký mang tên Trạng Trình lưu hành (đại ý)
• Vương Hy Minh — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh (đối chiếu tên sách và thuật ngữ)